Heeft de leerkracht nog een toekomst?

In de Verenigde Staten adverteert Alpha School als “the AI-only school of the future”. Leerlingen leren er de kernvakken grotendeels via technologie en AI. Traditionele leerkrachten worden vervangen door zogenaamde guides, die de leerlingen begeleiden.

Het is een opvallend voorbeeld van hoe ver de rol van AI in het onderwijs kan gaan. Want als AI steeds meer taken overneemt, welke rol blijft er dan nog over voor de leerkracht? Die vraag vormt het vertrekpunt van deze masterproef. Eerst werd via literatuuronderzoek verkend wat vandaag bekend is over de invloed van AI op onderwijs en de rol van de leerkracht. Daarna werden docenten geïnterviewd om deze bevindingen af te toetsen aan de praktijk.

In de literatuur en bij de docenten komen zowel positieve als kritische perspectieven op AI naar voren. AI wordt vandaag al ingezet voor onder meer lesvoorbereiding, brainstormen en administratieve taken. Ook de geïnterviewde docenten zien AI vooral als een hulpmiddel en gebruiken het als sparringpartner, niet als iets dat hun werk volledig kan overnemen. Tegelijk zijn er risico’s: onbetrouwbare output en hallucinaties, het risico op oppervlakkig leren, verlies van vaardigheden en de nood aan menselijke controle. Die zorgen voor nieuwe taken. AI betekent dus niet automatisch minder werk voor de leerkracht.

Niet óf we AI gebruiken, maar hóé

Hierdoor is de belangrijkste vraag niet óf we AI gebruiken, maar vooral hóé we AI gebruiken. Wanneer we er kritisch en verantwoordelijk mee omgaan, kan AI het leerproces ondersteunen. Maar wat houdt dat precies in?

De Amerikaanse professor Ronald Beghetto maakt een onderscheid tussen fast en slow AI- gebruik. Bij gebruik van de fast AI-methode wordt het systeem gebruikt om snel een antwoord of oplossing te krijgen. Een belangrijk deel van het denkwerk wordt daarbij overgelaten aan AI.

Daartegenover staat slow AI-gebruik. AI wordt dan ingezet als een soort Socratische sparringpartner. In plaats van meteen een kant-en-klaar antwoord te geven, helpt AI je om te analyseren, te reflecteren en mogelijkheden kritisch te beoordelen. Bij slow AI laat je AI dus niet voor jou denken en oplossen, maar gebruik je het systeem om samen te denken en tot oplossingen te komen. Zoals één van de geïnterviewde docenten, Jeff Jacobs, het verwoordt: “Jij plus AI moet meer waard zijn dan enkel AI.” Je kan het vergelijken met brainstormen met een collega: je krijgt vragen en suggesties, maar blijft zelf actief betrokken bij het denkproces.

De focus verschuift naar het leerproces

Generatieve AI kan vandaag al gemakkelijk een tekst, code of ander resultaat produceren. Als AI een overtuigend eindproduct kan afleveren, wat zegt dat eindproduct dan nog over wat een leerling zelf kan?

Hierdoor wordt het leerproces nog belangrijker. Leerkrachten zullen meer moeten kijken naar hoe een leerling tot een resultaat komt. Tussentijdse opvolging, mondelinge verdediging, uitleg en reflectie worden belangrijker om te beoordelen of er daadwerkelijk geleerd is. Daarmee verandert ook het werk van de leerkracht. Die krijgt steeds meer de rol van coach, procesbegeleider en controleur: iemand die de leerling ondersteunt doorheen het leerproces en nagaat of de leerling daadwerkelijk aan het leren is.

Menselijke vaardigheden worden belangrijker

Zowel de literatuur als de interviews wijzen op het belang van menselijke vaardigheden. Voor leerkrachten worden vaardigheden zoals communiceren, feedback geven, begeleiden en motiveren steeds belangrijker. Tegelijk worden ook van leerlingen vaardigheden gevraagd die AI niet zomaar kan overnemen zoals communiceren, samenwerken en kritisch reflecteren. De geïnterviewde docenten zagen geen meerwaarde in AI-gegenereerde feedback en verkozen persoonlijke feedback. Voor hen blijft de relatie tussen leerkracht en leerling een essentieel onderdeel van het leerproces.

AI vraagt een nieuwe geletterdheid

Die veranderende rol vraagt ook iets nieuws van de leerkracht: AI-geletterdheid, het correct, kritisch en verantwoordelijk omgaan met AI. Leerkrachten moeten AI zelf doordacht kunnen gebruiken. Dat betekent dat ze AI-output kritisch moeten kunnen beoordelen, informatie moeten controleren en verifiëren, en moeten weten wanneer AI nuttig is en wanneer AI juist beter niet wordt gebruikt. Die AI-geletterdheid is nodig om ook hun leerlingen te kunnen begeleiden in kritisch en verantwoordelijk AI-gebruik. Om docent Vincent Tillieux te quoten: “Daar moet je zelf als docent heel waakzaam op zijn.”

De rol van de leerkracht verandert

AI is vandaag al sterk aanwezig in het onderwijs. De rol van de leerkracht evolueert steeds sterker richting procesbegeleiding en kritische evaluatie. De relatie tussen leerkracht en leerling en AI-geletterdheid zijn hierbij essentieel. Een toekomst zonder traditionele leerkrachten, zoals het model van Alpha School suggereert?

AI vervangt de leerkracht niet, maar de kern van het beroep verschuift wel. Dit onderzoek wijst erop dat AI menselijke vaardigheden juist nog belangrijker maakt.