Het huis en de grot: waar herinneringen wonen

Als kind bezochten we om de paar jaar mijn grootouders in Zuid-Frankrijk, vlak aan de voet van de Pyreneeën. Op het domein waar ze woonden stond er achteraan in een stuk­je bos een oud, vervallen huisje. Ooit zou er een Spaanse familie gewoond hebben en dus werd het huisje ‘het huisje van de Spanjaarden’ genoemd. Iedere keer als we het pas­seerden wilde ik binnengaan, maar het was oud en vervallen en gevaarlijk om te betreden. Bij het spelen in de tuin hield ik het huisje altijd in de gaten, alsof er elk moment licht zou kunnen aangaan. Jaren later ben ik er toch binnengegaan en de atmosfeer die er hing was ongelofelijk. Er hingen foto’s aan de muren en er lag nog bestek in de la. Een archief van een vergeten tijd, een verdwenen familie.

Deze herinnering vormde het vertrekpunt van mijn bachelorproject. Ik onderzocht hoe architectuur herinneringen bewaart, en of een verdwenen atmosfeer opnieuw voelbaar kan worden gemaakt via tekeningen, sculpturen en collage.

Renovatie

Aan het begin van mijn opleiding had ik nooit gedacht dat ik tijdens mijn studie midden in een totale renovatie van een woning uit 1830 zou staan. Toen de renovatie begon en muren verdwenen, zag ik het huis veranderen. Wat overbleef waren ruwe volumes, openingen en schaduwrijke ruimtes. Het huis keerde terug naar zijn grot-achtige vorm. Voor het eerst zag ik een huis niet als een afgewerkt object, maar als een hedendaagse grot: een plek die bescherming biedt en tegelijkertijd sporen bewaart van wie er leefde.

Net zoals onze voorouders zich terugtrokken in grotten voor bescherming, zoeken wij geborgenheid in huizen. En net als grotten bewaren huizen herinneringen in hun lagen. Toen ik het negentiende-eeuwse pand voor het eerst binnenstapte, was het oud en verlaten. Lichte plekken op de muren toonden waar ooit schilderijen hingen en indrukken in de vloer verraadden de plaats van verdwenen meubels. Het huis was leeg, maar nergens voelde het verlaten.

Herinnering

Ik besloot niet alleen te renoveren, maar ook te maken. Ik begon met het tekenen van plattegronden van huizen waar ik zelf als kind opgroeide. Maar ik gebruikte geen officiële plannen of foto’s. Ik tekende puur op basis van herinnering. Het was verbazingwekkend hoe moeilijk dat bleek. Ruimtes kwamen groter terug dan ze waren, hoeken verdwenen volledig. Herinnering is geen exacte wetenschap. De vormen die naar boven kwamen in de plattegronden die ik tekende wilde ik omzetten naar fy­sieke, ruwe fundamenten. Beton was voor mij de perfecte vertaling van het vaste, consequente.

Ik ontwierp een reeks betonnen kubussen en in die kubussen sneed ik gangen en kamers uit, geïnspireerd op de leefruimtes uit mijn jeugd. Het resultaat? Ruwe sculpturen waarin licht en schaduw samenspelen, net zoals in een grot waar zonlicht kan binnenkruipen door kleine openingen. Parallel werkte ik met collage: knippen, schuiven, herschikken. Een proces dat perfect weerspiegelt wat er op de werf gebeurde.

“Renoveren is als een levende collage maken. Elke dag breken we lagen af, leggen we nieuwe bloot. Wat gisteren gesloten was, ligt vandaag open.”

Leegte is geen afwezigheid

Kunstenaars zoals Do Ho Suh, die herinneringen aan woningen vertaalt naar ruimtelijke installaties, en Sara Bomans, die weergeeft dat leegte geen eindpunt is, tonen hoe een ruimte, leeg of niet-leeg, een drager van herinneringen kan worden.

Atmosfeer is niet statisch. Het is een samenspel van licht, materiaal, geheugen en emotie. We dragen de sfeer van vroegere woningen met ons mee. Niet als een exacte plattegrond, maar als een verzameling gevoelens, gewoontes en herinneringen. Mijn eigen renovatie werd de levende test hiervan. Elke laag die we wegbraken, elke fundering die blootkwam, was een bevestiging dat een huis een archief is. Geen statisch archief, maar een ademend organisme.

Wat muren zich herinneren

Mijn onderzoek liet zien dat atmosfeer niet kan worden gereconstrueerd als een exacte kopie van het verleden. Wat wel mogelijk is, is het oproepen van sporen: fragmenten van ruimte, materiaal en herinnering die samen een gevoel doen terugkeren. Misschien fascineerde het huisje van de Spanjaarden mij daarom zo. Niet omdat ik wilde weten hoe het er precies had uitgezien, maar omdat de muren nog altijd iets leken te herinneren. Mijn project was een zoektocht naar die herinnering: niet om haar vast te leggen, maar om haar opnieuw voelbaar te maken.