Wat als niet elk kind dezelfde school nodig heeft?
- RaynaBongaerts
- YarneClaes
- ConnorDe Smet
- EliasDoyen
- DaanDriessen
- LizaHendrickx
- JorienHouben
- EvelyneGielkens
- JoppeLoodts
- RensNeyens
- ArnePellaers
- BrittRaskin
- SaraSimons
- AnkeSurinx
- TinekeVandekerkhof
Een drukke gang, fel licht of een onverwachte ontmoeting. Voor de ene leerling zijn het gewone onderdelen van een schooldag, voor een kind met een autismespectrumstoornis (ASS) kunnen ze een veel grotere impact hebben. Wat als een schoolomgeving daarom niet probeert iedereen hetzelfde te laten functioneren, maar ruimte biedt voor verschillende manieren van leren, bewegen en tot rust komen?
Van een grote toekomstvraag naar één school
Deze vraag ontstond binnen een groter onderzoek naar de toekomst van Zwartberg, Genk. Met zestien studenten werd onderzocht hoe architectuur kan bijdragen aan een samenleving die binnen de planetaire grenzen blijft en tegelijk ruimte biedt voor een goed leven voor mens en omgeving. Niet alleen het beperken van een negatieve impact stond centraal, maar ook de vraag hoe ruimtelijke ingrepen ecologische, sociale en economische systemen actief kunnen versterken.
Vanuit dat regeneratieve uitgangspunt werd voor Zwartberg een gezamenlijke toekomstvisie uitgewerkt. Thema’s zoals biodiversiteit, energie, educatie, mobiliteit, voedsel, wonen en sociale integratie werden daarbij niet als afzonderlijke thema’s bekeken, maar als onderdelen van één samenhangend systeem. Elk individueel ontwerpproject vormde vervolgens een mogelijke bijdrage aan die gezamenlijke visie.
Binnen dat geheel verschool mijn focus naar educatie en zorg. Het individuele onderzoek zoomde in op een specifieke vraag: hoe kan architectuur bijdragen aan een leeromgeving waarin kinderen met ASS zich kunnen concentreren, oriënteren en tot rust komen? De school werd hierbij niet als een losstaand gebouw bekeken, maar als onderdeel van een bredere leeromgeving waarin natuur, welzijn en gemeenschap samenkomen.
Eerst begrijpen, dan ontwerpen
Om een antwoord op deze vraag te kunnen bieden, was het van belang om te begrijpen hoe kinderen met ASS hun omgeving ervaren. Uit literatuuronderzoek bleek dat de gebouwde omgeving een belangrijke invloed kan hebben op welzijn, concentratie en prikkelregulatie. Een duidelijke en voorspelbare ruimtelijke structuur kan helpen om de omgeving beter te begrijpen. Ook geleidelijke overgangen tussen verschillende ruimtes en activiteiten zijn belangrijke aandachtspunten, omdat een kind zo tijd krijgt om tussen verschillende prikkelintensiteiten te schakelen.
Tegelijk werd al snel duidelijk dat niet alle kinderen met ASS op eenzelfde manier reageren op hun omgeving. Waar de ene leerling snel overprikkeld raakt en nood heeft aan rust, kan een andere net extra zintuiglijke stimulatie opzoeken. Een goede leeromgeving kan daarom niet eenvoudigweg alle prikkels verminderen of wegnemen.
Dat inzicht werd het uitgangspunt van het onderzoek: niet één prikkelarme omgeving, maar een omgeving met verschillende gradaties van rust, activiteit en stimulatie.
Om dit verder te onderzoeken werd literatuur gecombineerd met analyses van bestaande voorbeelden en vergelijkend onderzoek naar materialen. Ook bouwfysische aspecten zoals akoestiek, daglicht en thermisch comfort werden onderzocht. Zo werd niet alleen gekeken naar de vorm van het gebouw, maar ook naar de manier waarop het daadwerkelijk wordt ervaren.
Als de ruimte zelf richting geeft 
De onderzoeksresultaten werden vervolgens vertaald naar een concreet ontwerp voor De Wissel in Zwartberg, Genk, een campus voor buitengewoon onderwijs. de bestaande site bestaat uit verschillende gebouwen en buitenruimtes die doorheen de jaren zijn gegroeid. Daardoor ontbreekt op sommige plaatsen een duidelijke samenhang.
Een nieuwe centrale ruggengraat brengt daar structuur in door de verschillende delen van de campus te verbinden. Die route is breed opgevat en niet enkel bedoeld om van het ene naar het andere lokaal te lopen. Ze biedt ook plaats om te wachten, elkaar te ontmoeten of even tot rust te komen.
De architectuur geeft zo zelf richting. Herkenbare routes en zichtlijnen moeten ervoor zorgen dat leerlingen niet voortdurend moeten zoeken naar waar ze zicht bevinden of waar ze naartoe moeten.
Niet één plek, maar verschillende mogelijkheden
Ook het nieuwe schoolgebouw is opgebouwd vanuit die gedacht. Twee groene patio’s vormen het hart van het gebouw. Rond deze patio’s loopt een passerelle waaraan de verschillende leeromgevingen liggen. 
De patio’s zijn geen decoratieve binnentuinen, maar worden ingericht als zintuiglijke tuinen waar leerlingen kunnen leren, individueel kunnen werken, tot rust kunnen komen of juist extra stimulatie kunnen opzoeken. Tegelijk brengen ze daglicht tot diep in het gebouw en blijven de verschillende routes overzichtelijk.
Dezelfde gradatie wordt doorgetrokken in de klaslokalen. Daar bestaan verschillende zones naast elkaar: rustige individuele werkplekken, instructiezones, groepsplekken en ook transitiezones. Schuifwanden en gordijnen maken het mogelijk om ruimtes van elkaar af te schermen of niet samen te voegen. Zo kan een lokaal actief worden ingezet bij het vervullen van de noden van de leerlingen.
Van ruimte naar ervaring
Prikkelregulatie zit bovendien niet enkel in de plattegrond. Ook akoestiek, licht, temperatuur en materiaal beïnvloeden hoe een ruimte wordt ervaren. Daarom combineert het ontwerp verschillende strategieën.
Massieve wanden uit gestampte aarde worden gecombineerd met een houten luifel die als een beschermende paraplu boven de volumes hangt. De materiaalkeuzes zorgen voor een warme en tactiele omgeving en dragen ook bij aan het thermisch comfort.
Ook hier komt het regeneratieve vertrekpunt terug. De school is niet opgevat als een geïsoleerd object, maar als een plek die verbonden is met landschap, natuur en gemeenschap. Tegelijk toont het ontwerp dat verschillende ambities niet altijd vanzelf samengaan. Zo vraagt ontwerpen vanuit de noden van kinderen met ASS bijvoorbeeld meer ruimte en bredere circulatie, terwijl een regeneratieve aanpak ook wil nadenken over slim en zuinig ruimtegebruik. Die spanning werd niet weggewerkt, maar maakte deel uit van het ontwerpproces.
Ruimte voor verschil
Het onderzoek levert geen universeel model voor scholen voor kinderen met ASS. Daarvoor verschillen de noden van kinderen onderling te sterk. De ontwerpprincipes zijn daarom geen vaste regels, maar richtinggevende strategieën.
Wel toont het onderzoek dat architectuur meer kan doen dan enkel een plek bieden waar onderwijs plaatsvindt. Het kan een omgeving vormen die actief bijdraagt aan de ondersteuning van de noden van kinderen met een autismespectrumstoornis (ASS), waardoor er meer ruimte wordt gegeven aan de leerlingen om hun omgeving op hun eigen manier te ervaren.
Een inclusieve school hoeft dus niet voor iedereen hetzelfde te zijn. Misschien betekent inclusie net dat een gebouw voldoende mogelijkheden biedt om van verschillen uit te gaan.
Bibliografie
00 Why Gaia is not the globe
Bestuur & Regio. (2026). Provincie Limburg. https://www.limburg.be/bestuur-regio
Bevolking. (2024, 1 januari). Genk in Cijfers. https://genk.incijfers.be/mosaic/dashboard/bevolking
Faculty of Arts, Aarhus Universitet. (2016, 15 juni). Bruno Latour: Why Gaia is not the Globe (Door B. Latour) [Video]. Youtube. https://www.youtube.com/watch?v=7AGg-oHzPsM
Zwartberg. (2025, 2 oktober). [Presentatieslides]. Ontwerpen 2MaAR.
01 planetaire grenzen
Caesar, L., Gupta, A., Järvensivu, P., Lade, S. J., Steffen, W., & Rockström, J. (2024). Earth system justice needed to identify and live within planetary boundaries. Science, 384(6698), eadn5167. https://doi.org/10.1126/science.adn5167
European Environment Agency. (2019). Nutrient enrichment and eutrophication in Europe’s waters (EEA Report No. 14/2019). https://www.eea.europa.eu/en/analysis/publications/nutrient-enrichment-…
European Environment Agency. (2024). Impacts of air pollution on ecosystems in Europe. https://www.eea.europa.eu/en/analysis/publications/impacts-of-air-pollu…
European Environment Agency. (2024). Europe’s state of water 2024: The need for improved water resilience (EEA Report No. 08/2024). https://www.eea.europa.eu/publications/europes-state-of-water-2024
European Environment Agency. (2024, 10 december). Harm to human health from air pollution in Europe: Burden of disease status, 2024. https://www.eea.europa.eu/en/analysis/publications/harm-to-human-health…
Foley et al. (2005) – Global Consequences of Land Use. Science.
Good Life for All within Planetary Boundaries. (n.d.). A good life for all within planetary boundaries – How are we doing? https://goodlife.leeds.ac.uk/
IPBES. (2019). Global assessment report on biodiversity and ecosystem services of the Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services. Brondizio, E. S., Settele, J., Díaz, S., & Ngo, H. T. (Eds.). IPBES secretariat. https://doi.org/10.5281/zenodo.3831673
IPCC. (2019). Summary for Policymakers. In: IPCC Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate. [H.-O. Pörtner, et al. (eds.)]. https://www.ipcc.ch/srocc/chapter/summary-for-policymakers/
Lalieu, J., Bachus, K., De Troyer, M., & Van Humbeeck, P. (2024). Belgium beyond planetary boundaries: National assessment of production and consumption footprints. Brussel: Federaal Planbureau.
Mario Cucinella Architects. (2025). TECLA – 3D printed earth house [Project documentation]. https://www.mcarchitects.it
Material Diets for Climate Neutral Construction. (2023). Material diets for climate-neutral construction. ETH Zürich / Architecture 2030.
One Earth. (n.d.). A map of bioregions. https://www.oneearth.org/bioregions/
Persson, L., Carney Almroth, B. M., Collins, C. D., Cornell, S. E., de Wit, C. A., Diamond, M. L., Fantke, P., Hassellöv, M., MacLeod, M., Ryberg, M. W., Jørgensen, P. S., Villarrubia-Gómez, P., Wang, Z., & Hauschild, M. Z. (2022). Outside the Safe Operating Space of the Planetary Boundary for Novel Entities. Environmental Science & Technology, 56(3), 1510–1521. https://doi.org/10.1021/acs.est.1c04158
Planetary Health Check. (n.d.). Monitoring the planetary boundaries. https://planetaryhealthcheck.org/
Richardson, K., Steffen, W., Lucht, W., Bendtsen, J., Cornell, S. E., Donges, J. F., … Rockström, J. (2023). Earth beyond six of nine planetary boundaries. Science Advances, 9(37), eadh2458. https://doi.org/10.1126/sciadv.adh2458
Rockström et al. (2009) & Steffen et al. (2015) – “Planetary Boundaries: Guiding human development on a changing planet.” Science.
Rockström, J. (2010). Let the environment guide our development [TED Talk]. TED Conferences. https://www.ted.com
Rockström, J. (n.d.). Planetary boundaries [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/
Sakschewski, B., Donges, J. F., Lade, S. J., & Rockström, J. (2025). Global status of the planetary boundaries: 2025 update. Potsdam Institute for Climate Impact Research.
Steffen, W. (n.d.). Planetary boundaries [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=B1vSWPsjknI
Steffen, W., Richardson, K., Rockström, J., Cornell, S. E., Fetzer, I., Bennett, E. M., … Sörlin, S. (2015). Planetary boundaries: Guiding human development on a changing planet. Science, 347(6223), 1259855. https://doi.org/10.1126/science.1259855
UNEP Environmental Effects Assessment Panel. (2023). Environmental Effects of Stratospheric Ozone Depletion, UV Radiation, and Interactions with Climate Change: 2022 Assessment Report. United Nations Environment Programme. https://ozone.unep.org/science/assessment/eeap
UNESCO. (2024). The United Nations World Water Development Report 2024: Water for prosperity and peace. UNESCO World Water Assessment Programme. https://www.unesco.org/reports/wwdr/2024/en
Wahl, D. C. (2016). Designing regenerative cultures. Axminster, UK: Triarchy Press.
WASP – World’s Advanced Saving Project. (2025). TECLA: 3D printing architecture with raw earth. https://www.3dwasp.com
02 regeneratief paradigma
Breng grond tot leven | De Landgenoten. (2025, 10 februari). https://www.delandgenoten.be/
Built Environment declares climate and biodiversity emergency. (n.d.). Built Environment Declares Climate and Biodiversity Emergency. https://www.builtenvironmentdeclares.com/
Leverage Points: Places to Intervene in a System - The Donella Meadows Project. (2025, 16 oktober). The Academy For Systems Change. https://donellameadows.org/archives/leverage-points-places-to-intervene…
Living Future. (2022, 22 september). GADDY HOUSE - Living future. Living Future - A Future Worth Living In. https://living-future.org/case-studies/gaddy-house/
Living Future. (2025, 28 mei). Living Building Challenge - Living Future. Living Future - A Future Worth Living In. https://living-future.org/lbc/
Living Future. (2025b, december 5). PAE Living Building - Living Future. Living Future - A Future Worth Living In. https://living-future.org/case-studies/pae-living-building/
Living Future. (2025c, december 16). The red list - Living future. Living Future - A Future Worth Living In. https://living-future.org/red-list/
Ons gemeengoed. (2018, April 1). VPRO Tegenlicht. https://tegenlicht.vpro.nl/artikelen/ons-gemeengoed
Regenerative Paradigm Map. (z.d.). Flourish. https://public.flourish.studio/visualisation/19540508/
RE-ST – Pleidooi voor het niet-bouwen. (z.d.). https://www.re-st.be/nl/artikel/pleidooi-voor-het-niet-bouwen
Taveras-Dalmau, V., Becken, S., & Westoby, R. (2025). From paradigm blindness to paradigm shift? An integrative review and critical analysis of the regenerative paradigm. AMBIO, 54(12), 1985–2004. https://doi.org/10.1007/s13280-025-02232-7
The Amsterdam City doughnut. (2020). DEAL. Geraadpleegd op 3 oktober 2025, van https://doughnuteconomics.org/amsterdam-portrait.pdf
The RSA. (2024, 15 december). Regenerative futures. https://www.thersa.org/regenerative-futures/
The world’s largest urban commercial living building | PAE. (z.d.). PAE. https://www.pae-engineers.com/about/pae-living-building
Vanheyst, B. (2021). Biodiversiteit en Architectuur: ontwerprichtlijnen bij het ontwerpen van gebouwen om de lokale biodiversiteit op een zo regeneratief mogelijke manier te stimuleren. Document Server@UHasselt. https://documentserver.uhasselt.be/handle/1942/35329
Wahl, D. C. (2023, 21 februari). Sustainability is not enough: we need regenerative cultures — Daniel Christian Wahl. Daniel Christian Wahl. https://www.danielchristianwahl.com/daniels-blog/sustainability-is-not-…
WijkWijzer - Platform voor leefbare en veilige wijken. (2025, 22 april). Voorvrouw van de ‘commons’: Tine de Moor - WijkWijzer - Platform voor leefbare en veilige wijken.
WijkWijzer - Platform Voor Leefbare en Veilige Wijken. https://www.wijkwijzer.org/kennis/voorvrouw-van-de-commons-tine-de-moor/
www.commonland.com. (2025a, april 3). 4 Kader voor rendement - Commonland. Commonland. https://commonland.com/nl/4-rendementskader/
03 local futures
Aerts, J., De Paepe, M., Vandenbossche, A., & De Bruyn, J. (2015). Genk, rasterstad. BUUR / Public Space.
Boeren & Buren. (z.d.). Boeren & Buren. https://boerenenburen.be
Centraal Bureau voor de Statistiek. (z.d.). Wat verstaat het CBS onder globalisering? https://www.cbs.nl
Communications. (2024, April 30). The environmental impact of food transportation: eating locally and seasonally. Sustainable Agriculture Network. https://www.sustainableagriculture.eco/post/the-environmental-impact-of…
Dark Matter Labs. (z.d.). Publicaties en projecten. https://darkmatterlabs.org
De Meulder, B., Shannon, K., & Smets, M. (2022). Rasterstad: De gelaagde stad gelezen door infrastructuur en landschap. gta Verlag / ETH Zürich.
Departement Landbouw en Visserij. (2022). Strategisch plan voor korte keten: Meer op en rond de tafel. Vlaamse Overheid.
Dienst Klimaatverandering. (n.d.). Uitstoot per sector. https://klimaat.be/in-belgie/klimaat-en-uitstoot/uitstoot-van-broeikasg…
Genk In Cijfers. (2023). https://genk.incijfers.be/mosaic/dashboard
Gehl, J. (2010). Cities for people.
Grommen, S. (2018, 22 augustus). Waarom winkels het zo moeilijk hebben in middelgrote steden. VRTNWS. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2018/08/22/waarom-veel-winkels-het-zo-moei…
La Recyclerie. (z.d.). La Recyclerie. https://www.larecyclerie.com
Latour, B. (2018). Down to earth: Politics in the new climatic regime. Polity Press.
Local Futures. (2018). Local Futures. https://www.localfutures.org
Market Data Forecast. (2025). Europe warehousing market size, share & growth, 2033. Geraadpleegd van https://www.marketdataforecast.com/market-reports/europe-warehousing-ma…
Markthal Rotterdam. (z.d.). Over de Markthal. https://markthal.nl
Provincies in Cijfers. (2025). Gemeenteprofiel Genk – economie en mobiliteit.
https://provincies.incijfers.be/databank/report/?id=rapport_economie&in…
Sociaal-Economische Raad. (2008). Duurzame globalisering: een wereld te winnen. SER. https://www.ser.nl
Steffen, W., Richardson, K., Rockström, J., Cornell, S. E., Fetzer, I., Bennett, E. M., Carpenter, S. R., De Vries, W., De Wit, C. A., Folke, C., Gerten, D., Heinke, J., Mace, G. M., Persson, L. M., Ramanathan, V., Reyers, B., & Sörlin, S. (2015). Planetary Boundaries: Guiding human development on a changing planet. Science, 347(6223), 1259855. https://doi.org/10.1126/science.1259855
Transition Network. (z.d.). Transition Network. https://transitionnetwork.org
Werkgelegenheid en werkloosheid. (2025, 11 december). Statbel. https://statbel.fgov.be/nl/themas/werk-opleiding/arbeidsmarkt/werkgeleg…
Willems, F. (2020, 10 mei). Kleinhandelaars overleven crisis door onlineverkoop, maar duurzaam is het niet: “Te hoge kosten voor kleine spelers” . VRTNWS. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/05/10/kleinhandel-onlineverkoop-tijde…
04 Toekomstbeelden voor de natuur
Apricot Lane Farms. (z.d.). Apricot Lane Farms. https://www.apricotlanefarms.com/
EuropeNow Journal. (2021, 8 november). Pedagogies of diverse bioregions: An ecotistical move from ego to eco. https://www.europenowjournal.org/2021/11/08/pedagogies-of-diverse-biore…
Great Simplification, The. (z.d.). Bioregional futures: Reconnecting to place for planetary health [Podcastaflevering met D. C. Wahl]. https://www.thegreatsimplification.com/episode/139-daniel-christian-wahl
INBO. (z.d.). Natuurverkenning 2050: Inspiratie voor de natuur van de toekomst. https://www.vlaanderen.be/inbo/natuurrapport-2050/natuurverkenning-2050/
Natuurpunt. (z.d.). Natuur in het hart: Natuur in Vlaanderen 2050. https://www.natuurpunt.be/dit-is-natuurpunt/natuurbeleid/natuur-in-het-…
Natuurpunt. (z.d.). Toekomst Kempen en Zandig Vlaanderen. https://www.natuurpunt.be/dit-is-natuurpunt/natuurbeleid/natuur-in-het-…
One Earth. (z.d.). A map of bioregions. https://www.oneearth.org/bioregions/
Wahl, D. C. (2016). Designing regenerative cultures. Triarchy Press.
(Gerelateerde hoofdstukken over bioregionalisme en regeneratief ontwerp)
Wohl, J., & Tickell, R. (Regisseurs). (2018). The Biggest Little Farm [Documentaire]. Netflix.
05 City portraits / flourishing businesses
Amsterdam Donut Coalitie. (z.d.). Amsterdam Donut Coalitie. https://amsterdamdonutcoalitie.nl/
BEDONUT. (z.d.). Doughnut Economics in het Brussels Gewest. https://bedonut.be/nl/
Doughnut Economics Action Lab. (z.d.). City portraits: Methodological guide (Doughnut data portraits). https://doughnuteconomics.org/tools/doughnut-data-portraits-a-methodolo…
Flourishing Business. (z.d.). Flourishing Business. https://flourishingbusiness.org/
Flourishing Business. (z.d.). Flourishing Business Canvas. https://flourishingbusiness.org/
Home.Earth. (z.d.). The Doughnut for urban development. https://www.home.earth/doughnut
Melbourne Doughnut. (z.d.). Doughnut economics Melbourne. https://doughnut.regen.melbourne/
06 Opdrachtkader: locatie en ontwerpvisies
Aerts, J., De Paepe, M., Vandenbossche, A., & De Bruyn, J. (2015). Genk, rasterstad. Public Space.
AlleCijfers.be. (2025, 6 november). Deelgemeente Waterschei-Zwartberg in cijfers en grafieken. https://allecijfers.be/deelgemeente/waterschei-zwartberg/
Armoedemonitor - Onderwijs - Bokrijk. (n.d.).
https://genk.incijfers.be/mosaic/armoedemonitor/onderwijs
Belgian energy data overview. (2025). In FODEconomie (Vol. 107, p. 5) [Report]. FOD Economie, K.M.O., Middenstand en Energie. https://statbel.fgov.be/nl/themas/energie/energiestatistieken-economisc…
Centre on Regulation in Europe. (2019). Shared mobility and MaaS: Regulatory challenges of urban mobility. https://cerre.eu/publications/shared-mobility-and-maas-regulatory-chall…
Commissievergadering nr. C120 (2019-2020) – 6 februari 2020. (2020). In Commissievergadering [Wordelijk Verslag]. Vlaams Parlement. https://www.vlaamsparlement.be
Council of the European Union. (2021). Fit for 55: Delivering the EU’s 2030 climate target. https://commission.europa.eu/topics/climate-action/delivering-european-…
Dark Matter Labs. (z.d.). Dark Matter Labs. https://darkmatterlabs.org/
Dashboard – Genk. (z.d.). Dashboard. https://genk.incijfers.be/mosaic/dashboard
De Boer, C. (2025, September 1). Armoede, kansenongelijkheid en laaggeletterdheid: een vicieuze cirkel. Diaplus. https://www.dia.nl/blog/armoede-kansenongelijkheid-en-laaggeletterdheid…
Deelgemeente Waterschei-Zwartberg in cijfers en grafieken. (2025, 6 november). AlleCijfers.be. https://allecijfers.be/deelgemeente/waterschei-zwartberg/
De Meulder, B., Shannon, K., & Smets, M. (2022). Rasterstad: De gelaagde stad gelezen door infrastructuur en landschap.
European Commission. (2020). Sustainable and smart mobility strategy: Putting European transport on track for the future. https://transport.ec.europa.eu/transport-themes/mobility-strategy_en
European Commission. (2020). The New Leipzig Charter – The transformative power of cities.
European Commission. (2023). Factsheet: The transport and mobility sector. https://ec.europa.eu/commission/presscorner/api/files/attachment/867229…
European Environment Agency. (2024). Sustainability of Europe’s mobility systems: Climate. https://www.eea.europa.eu/en/analysis/publications/sustainability-of-eu…
European Parliament. (2024). CO2 emissions from cars: Facts and figures. https://www.europarl.europa.eu/topics/en/article/20190313STO31218/co2-e…
Fluvius. (2020). Visie 2050: De Vlaamse energienetten van de toekomst.
https://www.fluvius.be/sites/fluvius/files/2020-11/visie-netbeheer-van-…
Gehl, J. (2010). Cities for People. Island Press.
Geopunt. (1971). Luchtfoto Vlaanderen, zwart-wit, zomer 1971. https://www.geopunt.be/
Hoeveel energie hebben we nodig? (2025, 22 september). www.lowtechmagazine.be. https://lowtechmagazine.be/2018/02/25/hoeveel-energie-hebben-we-nodig/
Huishoudens | Statbel. (2025, 12 juni). https://statbel.fgov.be/nl/themas/bevolking/structuur-van-de-bevolking/…
IPES-Food. (2016). From uniformity to diversity: A paradigm shift from industrial agriculture to diversified agroecological systems. International Panel of Experts on Sustainable Food Systems.
Katholiek Onderwijs Vlaanderen. (z.d.). Gelijke onderwijskansen. Werken aan gelijke onderwijskansen. Geraadpleegd van: https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/gelijke-onderwijskansen/werke…
Local Futures. (2018). The economics of happiness. https://localfutures.org/publications/the-economics-of-happiness/
Luchtfoto Vlaanderen, zwart-wit, zomer 1971. (1971). Geopunt. https://www.geopunt.be/
Meesters, P., & Bollen, F. (2024). Goed op weg naar gemengde Kempische bossen, aanpak Kappla werkt. Bosbelang, (86), 4–9.
Netwerk Duurzame Mobiliteit. (z.d.). Wat is duurzame mobiliteit? Geraadpleegd op 28 december 2025, van https://www.duurzame-mobiliteit.be/wat-is-duurzame-mobiliteit
Netwerk tegen armoede. (2025, mei 20). Dossier: een brug tussen onderwijs en welzijn voor gezinnen in armoede. Geraadpleegd van: https://www.netwerktegenarmoede.be/nl/nieuws/2025/dossier-een-brug-tuss…
Onderwijs Vlaanderen. (z.d.). Omgaan met diversiteit en meertaligheid in het onderwijs. geraadpleegd van: https://www.onderwijsvlaanderen.be
Provincies.incijfers.be. (z.d.). Provincies.incijfers.be – databank. https://provincies.incijfers.be/databank/report/?id=rapport_economie&in…
Provincies.incijfers.be. (z.d.). Wonen – Waar en hoe wonen de inwoners? – Aalst. https://provincies.incijfers.be/dashboard/wonen/waar-en-hoe-wonen-de-in…-
Provincies.incijfers.be - databank. (z.d.). https://provincies.incijfers.be/databank/report/?id=rapport_klimaat&ope…
Provincies.incijfers.be - databank. (n.d.). https://provincies.incijfers.be/databank?workspace_guid=f362ad70-a9cf-4…
Putnam, R. D. (2000). Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community. Simon & Schuster.
Reed, B. (2007). Shifting from ‘sustainability’ to regeneration. Building Research & Information, 35(6), 674–680.
Rockström, J., Steffen, W., Noone, K., Persson, Å., Chapin, F. S., Lambin, E. F., … Foley, J. A. (2009). A safe operating space for humanity. Nature, 461(7263), 472–475. https://doi.org/10.1038/461472a.
Stad Genk. (z.d.). Bosbeheerplan 2026-2050. Geraadpleegd op 28 december 2025, van https://www.genk.be/bosbeheerplan26-50
Stad Genk. (z.d.). Bosomvorming. Geraadpleegd 28 december 2025, van https://www.genk.be/bosomvorming
Stad Genk. (z.d.). Corridor. Geraadpleegd op 28 december 2025, van https://www.genk.be/corridor
Stad Genk. (z.d.). Heidegebieden 2024‑2048 (natuurbeheerplan). Geraadpleegd 28 december 2025, van https://www.genk.be/heidebeheerplan
Stad Genk. (z.j.). Herontwikkeling Kolenspoor.
Statbel. (2025, 12 juni). Huishoudens. https://statbel.fgov.be/nl/themas/bevolking/structuur-van-de-bevolking/…
Steel, C. (2011). De hongerige stad: Hoe voedsel ons leven vormt. NAI Uitgevers / Publishers Stichting.
Tasan-Kok, T., et al. (2014). Contradictions of Neoliberal Urban Planning. Springer.
UZ Gent. (2025, juli). Taalproblemen bij jonge kinderen. Geraadpleegd van: https://uzgent.be/sites/default/files/2025-07/taalproblemen-jonge-kinde…
VDAB. (2021). De impact van ongekwalificeerde uitstroom op de arbeidsmarkt. Geraadpleegd van: https://www.vdab.be
Vlaams Netwerk tegen Armoede. (z.d.). Armoede en onderwijs: structurele ongelijkheid. Geraadpleegd van: https://www.netwerktegenarmoede.be
Vlaamse Nutsregulator. (z.d.). Energieverbruik. VNR. https://www.vlaamsenutsregulator.be/elektriciteit-en-aardgas/energiepri…
Vlaamse Overheid. (2019). Vlaamse mobiliteitsvisie 2040. Departement Mobiliteit en Openbare Werken. https://publicaties.vlaanderen.be/view-file/48631
Vlaanderen. (2022, mei 3). Klasse, schoolbeleid, ouderbetrokkenheid. Geraadpleegd van: https://www.klasse.be/542058/betrokken-ouders-betere-leerresultaten/
Vlaanderen. (2025, februari 23). Onderwijs en vorming. Geraadpleegd van: https://www.vlaanderen.be/statistiek-vlaanderen/onderwijs-en-vorming/vr…
Wahl, D. C. (2016). Designing regenerative cultures. Triarchy Press.
Wat is duurzame mobiliteit? (z.d.). Netwerk Duurzame Mobiliteit. Geraadpleegd op 28
december 2025, vanrund https://www.duurzame-mobiliteit.be/wat-is-duurzame-mobiliteit
Wonen - Waar en hoe wonen de inwoners? - Aalst. (z.d.). https://provincies.incijfers.be/dashboard/wonen/waar-en-hoe-wonen-de-in…-
07 Conclusie
COP26: Sufficiency Should be First. (2021, 10 oktober). Buildings And Cities. https://www.buildingsandcities.org/insights/commentaries/cop26-sufficie…
Bibliografie eigen deel
Aakash, S., & Banu, M. (2022, juni). The Role of Sensory Gardens in Autistic Children. International Journal Of Science, Engineering And Management, Vol 9(9), 9. 15-23. https://doi.org/10.36647/IJSEM/09.06.A004
Adviesburo Nieman. (z.d.). Thermische massa voor energiezuinige gebouwen. https://www.theconcreteinitiative.eu/images/ECP_Documents/ConcreteForEn…
akoestische natuurlijke wandafwerking met kurk. (2025, 25 april). Ecomat - Ecologische Bouwmaterialen. https://ecomat.be/producten/detail/wandkurk
ASPECTSS. (z.d.). Autism-archi. https://www.autism.archi/aspectss
Autism Friendly Architectural Design: A Discussion with Dr. Magda Mostafa (B. Prizant & D. Finch; aflevering 69). (2023, 6 januari). Geraadpleegd op 1 maart 2026, van https://uniquelyhuman.com/2023/01/06/autism-architectural-design-magda-…
Autisme | Vlaamse Vereniging Autisme. (z.d.). https://autismevlaanderen.be/autisme
Autismespectrumstoornis (ASS). (z.d.). Vlaams Agentschap Voor Personen met een Handicap. Geraadpleegd op 10 april 2026, van https://www.vaph.be/professionelen/mdt/mdv/modules/autismespectrumstoor…
BASISCHOOL DE VERWONDERING: De eerste school in Nederland naar de principes van biophilic design. (2019, 1 oktober). [Persbericht]. https://www.oldenboom.nl/media/bw2fgclx/orga-architect-case-study-02-ec…
Biofilische basisschool De Verwondering. (2021, 24 juni). Architectenweb. https://architectenweb.nl/projecten/project.aspx?id=41682
Bogdashina, O. (2016). Sensory perceptual issues in autism and Asperger syndrome: Different Sensory Experiences - Different Perceptual Worlds (2de editie). Jessica Kingsley Publishers.
Bolten, B. (2026, 17 februari). >>FIRST BIOPHILIA. . .THEN BIOPHILIC DESIGN. LinkedIn. https://www.linkedin.com/feed/update/urn:li:activity:742943455572544716…
Broucke, N. (2025, 25 augustus). 2 april is Wereld Autisme Dag: meer kennis, meer begrip, meer inclusie. Trefpunt Stan. https://www.trefpuntstan.be/ontmoet-deel/deel-je-verhaal-detail-pagina/…
Bruggink, G. (2020, 16 december). Hout en de mens. ORGA Architect. https://www.orga-architect.nl/nieuws/hout-en-de-mens/
Bruggink, G. (2024, 18 juli). Bouw ecoschool. ORGA Architect. https://www.orga-architect.nl/nieuws/bouw-ecoschool/
Caniato, M., Zaniboni, L., Marzi, A., & Gasparella, A. (2022). Evaluation of the main sensitivity drivers in relation to indoor comfort for individuals with autism spectrum disorder. Part 2: Influence of age, co-morbidities, gender and type of respondent on the stress caused by specific environmental stimuli. Energy Reports, 8, 2989–3001. https://doi.org/10.1016/j.egyr.2022.01.011
Daniolou, S., Pandis, N., & Znoj, H. (2022). The Efficacy of Early Interventions for Children with Autism Spectrum Disorders: A Systematic Review and Meta-Analysis. Journal Of Clinical Medicine, 11(17), 5100. https://doi.org/10.3390/jcm11175100
De Muynck, A. (2011). Architectuur als cognitieve stimulans [Masterthesis]. Katholieke Universiteit Leuven.
Demick, J., & Piotrowski, N. A. (2023). Environmental psychology | Psychology | Research Starters | EBSCO Research. EBSCO. https://www.ebsco.com/research-starters/psychology/environmental-psycho…
De Vree, J. (z.d.-a). beton. Joost de Vree. https://www.joostdevree.nl/b/beton
De Vree, J. (z.d.-b). glas alles over glas (l, eigenschappen). Joost de Vree. https://www.joostdevree.nl/g/glas_alles_over_glas_l_eigenschappen
European Committee For Standardization. (2002). Light and lighting - Lighting of work places - Part 1: Indoor work places (EN Standard No. 12464-1:2011). https://www.ageta.lt/app/webroot/files/uploads/filemanager/File/info/EN…
Forbo. (2022). Linoleum voor wanden en meubels. In Furniture linoleum (pp. 2–32). https://forbo.blob.core.windows.net/forbodocuments/35401/BE_%20Brochure…
Go. (z.d.). Groeiend GO! vraagt aandacht voor inclusie. GO! https://g-o.be/pers/groeiend-go-vraagt-aandacht-voor-inclusie/#:~:text=….
Goedvolk, B. (2021, 27 september). Biofilische school is goed voor mens en natuur. Stedebouw & Architectuur. https://www.stedebouwarchitectuur.nl/artikel/biofilische-school-is-goed…
Het autonome zenuwstelsel – uitleg en herstel van balans. (2025, 4 november). Movewell. https://www.movewell.nl/academie/pijn-en-herstel/autonome-zenuwstelsel/…
Hoe kies je tussen licht en donker hout? - TMC Wonen. (2026, 20 februari). TMC Wonen. https://tmcwonen.nl/kennisbank/vloer/hoe-kies-je-tussen-licht-en-donker…
Home | Kindcentrum Straal. (z.d.). Kindcentrum Straal. https://www.kindcentrumstraal.org/home
How to plan a sensory garden - Sensory Trust. (z.d.). Sensory Trust. https://www.sensorytrust.org.uk/resources/guidance/sensory-gardens-plan…
Kan je linoleum vloer combineren met vloerverwarming? - TMC Wonen. (2026, 6 februari). TMC Wonen. https://tmcwonen.nl/kennisbank/vloer/kan-je-linoleum-vloer-combineren-m…
Karaçar, P. (2023). Traces of Biophilic Design in Anatolian Seljuk Architecture: Natural Shapes and Forms. Architecture Image Studies Scientific Journal, 6(1).
Kurk als biobased bouwmateriaal. (z.d.). https://www.eco-logisch.be/kennisbank/kurk
Kwaliteit van de geluidsomgeving op scholen. (2024, 18 september). Burgers - Leefmilieu Brussel. https://leefmilieu.brussels/burgers/documentatie-en-tools/leefmilieu-st…
Leempleister als bio-ecologisch bouwmateriaal | Ecobouwers. (z.d.). https://www.ecobouwers.be/duurzaam-bouwen/artikels/leempleister-als-bio…
Linoleum – Een Klassiek Materiaal Heruitgevonden voor Duurzame Vloeren. (2024, 29 november). Natura Mater. https://www.naturamater.eu/nl/post/linoleum-een-klassiek-materiaal-heru…
Linoleum vloeren in scholen voor een optimale luchtkwaliteit | Tarkett. (z.d.). https://professionals.tarkett.be/nl_BE/node/linoleum-vloeren-in-scholen…
Lithotherm, een droge en duurzame chape. (2022, 2 mei). Natura Mater. https://www.naturamater.eu/nl/post/lithotherm-een-droge-en-duurzame-cha…
Lynch, K. (1964). The Image of the City. MIT Press.
Mecc Interiors. (2025, 20 augustus). eliminate roadblocks when designing for autism with aspectss 2.0 - mecc interiors inc. mecc interiors inc. https://meccinteriors.com/mecc-interiors/designing-for-autism-aspectss-…
Mostafa, M. (2014). Architecture for Autism: Autism ASPECTSSTM in School Design. Archnet-IJAR: International Journal Of Architectural Research, 8(1), 143–158. https://www.archnet.org/publications/9101?
Mostafa, M. (2020). Architecture for autism. In Elsevier eBooks (pp. 479–500). https://doi.org/10.1016/b978-0-12-818466-0.00023-x
Mostafa, M. (2021). THE AUTISM FRIENDLY UNIVERSITY DESIGN GUIDE. Dublin City Universit. https://www.researchgate.net/publication/351936605_THE_AUTISM_FRIENDLY_…
Naar het buitengewoon lager onderwijs. (z.d.). Vlaanderen.be. https://www.vlaanderen.be/onderwijs-en-vorming/ondersteuning-en-begelei…
Nagalmtijd. (z.d.). Eurabo. https://www.eurabo.be/nl/lexicon/nagalmtijd
NCI Dictionary of Cancer Terms. (z.d.). Cancer.gov. https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/homeo…
Nguyen, P. L., D’Auria, V., & Heylighen, A. (2022, juli). The Role of the Built Environment in Experiences of Independent Living on the Spectrum. ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/362303223_The_Role_of_the_Buil…
Noble, B., Lamb, S., & Isaacs, N. (2018). The impact of IEQ factors on people on the autism spectrum. In 52nd International Conference of the Architectural Science Association.
ORGA architect. (z.d.). Biofilische school De Verwondering - ORGA architect. ORGA Architect. Geraadpleegd op 14 mei 2026, van https://www.orga-architect.nl/projecten/biofilische-school-de-verwonder…
Pouya, S., Pouya, S., Bayındır, E., Pouya, S., & Pouya, S. (2024). Sensory garden design proposal for children with autism spectrum disorder. Support For Learning, 39(1), 44–57. https://doi.org/10.1111/1467-9604.12466
Richardson, M., & Butler, C. W. (2021). Nature connectedness and biophilic design. Building Research & Information, 50(1–2), 36–42. https://doi.org/10.1080/09613218.2021.2006594
Roeyers, H. (z.d.). Autisme in DSM-5. Participate Autisme. Geraadpleegd op 1 januari 2026, van https://nl.participate-autisme.be/over-autisme/wat-is-autisme/autisme-v…
Roeyers, H., & Thys, M. (z.d.). Wat is autisme? Participate! Geraadpleegd op 4 februari 2026, van https://nl.participate-autisme.be/over-autisme/wat-is-autisme
Schevenels, P. (2023). Deel 4: akoestische absorptie en nagalm [PowerPoint-slides]. Cursusmateriaal Bouwakoestiek, Blackboard UHasselt. https://bb.uhasselt.be
Schuermans, D. (z.d.). Kinderen brengen Scandinavische schoolblijheid mee naar huis. Bad Republic. Geraadpleegd op 5 juni 2020, van https://www.badrepublic.be/lokaal/2020/06/kinderen-brengen-scandinavisc…
Sensory Trust – Inclusive nature experiences. (z.d.). Sensory Trust. https://www.sensorytrust.org.uk/
Sensory Zoning. (2025, 31 augustus). Lifestyle Sustainability Directory. Geraadpleegd op 5 maart 2026, van https://lifestyle.sustainability-directory.com/area/sensory-zoning/reso…
Steg, L., & De Groot, J. G. (2018). Environmental Psychology. https://doi.org/10.1002/9781119241072
Suttie, E. (z.d.). Timber 2017 Industry Yearbook. In Timber 2017 Industry Yearbook (pp. 30–33). Geraadpleegd op 10 mei 2026, van https://www.centrumhout.nl/wp-content/uploads/2020/10/7-wellbeing-in-bu…
TEDx Talks. (2016, 10 november). The ASPECTSSTM of Architecture for Autism | Magda Mostafa | TEDxCairo [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=0H-6iIyQ9Bs
Thys, M. (z.d.-a). Autisme, neurodiversiteit en neurodivergentie. Participate Autisme. Geraadpleegd op 1 maart 2026, van https://nl.participate-autisme.be/over-autisme/wat-is-autisme/autisme-v…
Thys, M. (z.d.-b). Zintuiglijke gevoeligheden. Participate Autisme. Geraadpleegd op 1 januari 2026, van https://nl.participate-autisme.be/over-autisme/kenmerken-autisme/zintui…
VanAbel, M., Annis, J., Renirie, R., & Wood-Nartker, J. (2024). Biophilic Approaches to Learning Environments for Children with Autism: A Scoping Review. Review Journal Of Autism And Developmental Disorders. https://doi.org/10.1007/s40489-024-00484-9
Veereman, G., Henningsen, K. H., Eyssen, M., Benahmed, N., Christiaens, W., Bouchez, M., De Roeck, A., Deconinck, N., De Ligne, G., Dewitte, G., Gheysen, T., Hendrix, M., Kagan, C., Magerotte, G., Moonen, M., Roeyers, H., Schelstraete, S., Soncarrieu, M., Steyaert, J., . . . Croonenberghs, J. (2014). Behandeling van autisme bij kinderen en jongeren. https://doi.org/10.57598/r233as
Vidts, B. (2025, 9 juli). Condens op ramen: onschuldig of een verborgen probleem? - Aldo Buitenschrijnwerk / Menuiserie. Aldo Buitenschrijnwerk / Menuiserie. https://www.aldo.be/condens-op-ramen-onschuldig-of-verborgen-probleem/
Vlaamse Vereniging Autisme vzw. (2026). BELEIDSPLAN 2026 - 2030. https://autismevlaanderen.be/sites/default/files/20241213_AD_VVA_beleid…
Waarom voelt metaal kouder aan dan hout bij dezelfde temperatuur? | wibnet.nl. (2025, 24 februari). https://wibnet.nl/natuurkunde/waarom-voelt-metaal-kouder-aan-dan-hout-b…
Wagenfeld, Sotelo, & Kamp. (2019). Designing an Impactful Sensory Garden for Children and Youth with Autism Spectrum Disorder. Children Youth And Environments, 29(1), 137. https://doi.org/10.7721/chilyoutenvi.29.1.0137
Wat is OV1, OV2, OV3, OV4? | De Wissel. (z.d.). De Wissel. https://www.de-wissel.be/nl/wat-ov1-ov2-ov3-ov4
Waugh Thistleton Architects. (2024, 23 april). 100 projects UK CLT. Issuu. https://issuu.com/waughthistleton/docs/think-wood-publication-100-proje…
Which plants to use in a Sensory garden - Sensory Trust. (z.d.). Sensory Trust. https://www.sensorytrust.org.uk/resources/guidance/sensory-garden-plants
Wizaka, W., Santoso, T., & Prawata, A. (2021). Study of daylight optimization for autism school in Cempaka Putih, Jakarta. IOP Conference Series Earth And Environmental Science, 794(1), 012206. https://doi.org/10.1088/1755-1315/794/1/012206
Yasar, D., & Erkartal, P. Ö. (2025). An inquiry into the application of biophilic design principles in contemporary university designs. Journal Of Asian Architecture And Building Engineering, 25(2), 1114–1134. https://doi.org/10.1080/13467581.2025.2472743
Zaniboni, L., & Toftum, J. (2023). Indoor environment perception of people with autism spectrum condition: A scoping review. Building And Environment, 243, 110545. https://doi.org/10.1016/j.buildenv.2023.110545
Zhong, W., Schröder, T., & Bekkering, J. (2021). Biophilic design in architecture and its contributions to health, well-being, and sustainability: A critical review. Frontiers Of Architectural Research, 11(1), 114–141. https://doi.org/10.1016/j.foar.2021.07.006
