De bescherming van cultureel erfgoed in conflictgebieden

Mika Camps
Hoe kan cultureel erfgoed in conflictgebieden beter beschermd worden? Voor het antwoord op die vraag wordt gekeken naar de bestaande beschermingsinstrumenten en hun sterktes en zwaktes, alvorens een aantal verbeteringsmogelijkheden aan re reiken.

Cultureel erfgoed in gevaar: een eeuwenoud probleem

Foto van een archeologische site20 januari 2017, aanhangers van I.S. vernielen het eeuwenoude Romeinse Theater in Palmyra, Syrië. De beelden gaan de wereld rond, de verontwaardiging na de zoveelste barbaarse destructie is groot. Het fenomeen is nochtans niet nieuw: cultureel erfgoed is al sinds het begin der tijden het slachtoffer van gewapende conflicten, zij het als collateral damage of als specifiek doelwit. Over de precieze waarde van de historische sites kan gediscussieerd worden, maar dat ze beschermd moeten worden, daar is iedereen het over eens.

Juridische bescherming

“Bestaat er dan geen bescherming?” denkt U misschien na het zien van de zoveelste verwoeste tempel. Het antwoord is positief maar vereist nuance. Waar erfgoed vroeger aanzien werd als oorlogsbuit, is er in de 20ste eeuw, en vooral in de nasleep van Wereldoorlog II, een grote stap voorwaarts gezet. Vandaag wordt cultureel erfgoed in oorlogstijd beschermd door een verdrag dat in 1954 werd aangenomen door UNESCO: het Cultuurgoederenverdrag. Deze conventie verbiedt onder meer het aanvallen van cultureel erfgoed en het gebruik van dergelijke sites voor militaire doeleinden. Toch merken we dat de vernieling van cultureel erfgoed niet bepaald is afgenomen sinds 1954. Waarom lijkt die bescherming dan helemaal niet te werken?

Problemen

Een van de voornaamste redenen waarom de bescherming niet effectief is, is omdat het Cultuurgoederenverdrag een aantal zwaktes kent. Zo is er bijvoorbeeld voorzien in een uitzondering op het verbod om cultureel erfgoed aan te vallen: wanneer de ‘militaire noodzaak’ – een term die nergens gedefinieerd wordt – dit vereist, mogen de sites toch getarget worden. Deze onnauwkeurige uitzondering zorgt natuurlijk voor bijzonder veel speelruimte voor partijen in een conflict om hinderlijk erfgoed toch te vernielen.

Een andere grote zwakte van de conventie is haar sanctieregeling, die zeer vaag en algemeen is. Het vrijblijvend karakter van de bepaling heeft er voor gezorgd dat er geen enkele lidstaat wetgeving heeft aangenomen die gebaseerd is op dit verdrag, waardoor uiteindelijk teruggevallen wordt op al bestaande nationale strafwetgeving. Het nut van het sanctieregime van het Cultuurgoederenverdrag wordt dan ook terecht in vraag gesteld.

UNESCO was zich bewust van deze problemen en nam daarom in 1999 een protocol bij het verdrag aan. Dit protocol – een soort addendum – bevat een betere sanctieregeling en beperkt de uitzonderingsmogelijkheid aanzienlijk, een hele verbetering dus. Het nieuwe instrument heeft echter te lijden onder een gebrek aan ratificaties, veel staten vinden het te verregaand en weigeren het dus te ondertekenen. Zolang dit het geval is, blijft het gebrekkige en gedateerde Cultuurgoederenverdrag het belangrijkste beschermingsinstrument, met alle gevolgen van dien.

Oplossingen

Hoe kan de bescherming van cultureel erfgoed nu verbeterd worden? Een aantal kortetermijnoplossingen zijn denkbaar. Een eerste is evident: ervoor zorgen dat meer staten het protocol van 1999 ratificeren. Dit zou bereikt kunnen worden door politieke druk te genereren; veel mensen hebben nog nooit gehoord van het Cultuurgoederenverdrag of het protocol en er is dan ook niet meteen een incentive voor overheden om er partij bij te worden. Een campagne zou dit bekendheidsprobleem kunnen aanpakken en zorgen voor een groter maatschappelijk bewustzijn. Als mensen geconfronteerd worden met het feit dat hun regering het niet nodig acht het verdrag of protocol te ratificeren, kan de publieke opinie macht uitoefenen om dit moeilijk te verdedigen standpunt te kelderen.

Een andere concrete verbeteringsmogelijkheid is om inspiratie te halen uit MINUSMA, de vredesoperatie die de VN Veiligheidsraad in 2013 naar Mali zond tijdens de burgeroorlog. Daarbij werd voor het eerst ook aandacht besteed aan de bescherming van cultureel erfgoed door een clausule in die zin toe te voegen aan het mandaat van de militairen die ter plaatse werden gestuurd. Het goede werk dat in het Afrikaanse land nog steeds geleverd wordt door MINUSMA kan als voorbeeld dienen voor toekomstige vredesmissies. Op die manier krijgt de zorg voor erfgoed een prominentere plaats in conflicten.

Ten slotte kan er gekeken worden naar de recente rechtspraak van het Internationaal Strafhof in Den Haag. In 2016 heeft dit tribunaal voor het eerst in de geschiedenis iemand veroordeeld louter voor het vernielen van cultureel erfgoed (in vorige vonnissen werd het misdrijf telkens gecombineerd met andere zaken zoals moord en foltering). Het betreft dus een historische uitspraak die de bescherming van cultureel erfgoed zeer ten goede komt en bovendien het Internationaal Strafhof naar voren schuift als de meest geschikte plek om de erfgoedverdragen af te dwingen. Het enige probleem met deze stelling is dat enkel onderdanen van landen die de rechtsmacht van het Hof aanvaard hebben ervoor kunnen worden vervolgd. Bepaalde belangrijke landen als de VS, Rusland en Syrië hebben dat echter niet gedaan, waardoor deze oplossing aan waarde inboet. De enige manier om ook onderdanen van die landen voor het Hof te krijgen is door de doorverwijzing van een bepaalde situatie naar het tribunaal door de VN Veiligheidsraad. Ook dit is echter lastig omdat de permanente leden van de Raad (VS, Rusland, Frankrijk, Verenigd Koninkrijk en China) wellicht nooit akkoord zullen gaan om conflicten waarin zij zelf belangen hebben, zoals dat in Syrië, door te sturen naar een rechtbank en aldus hun eigen militairen aan potentiële vervolging bloot te stellen. Het is dus belangrijk om in te zetten op de aanvaarding van de rechtsmacht van het Hof, zodat deze op het historisch precedent kan verder bouwen.

Conclusie

De bescherming van cultureel erfgoed is een complexe taak, zeker wanneer groepen als I.S. het bewust gaan aanvallen. Daar is geen enkele wet of rechtbank tegen opgewassen. Toch zijn er een aantal mogelijkheden om de gebreken van het Cultuurgoederenverdrag op te vangen. Ratificatie van het protocol, een ruimer mandaat voor vredesmissies en aanvaarding van de rechtsmacht van het Internationaal Strafhof kunnen elk op hun manier bijdragen aan een betere bescherming. Een bescherming die ook broodnodig is voor post-conflict heropbouw en stabilisatie, niet alleen om een gedeelde cultuur en geschiedenis te kunnen blijven koesteren maar ook om een zeker economische potentieel te behouden. Zonder die elementen wordt het bereiken van duurzame vrede namelijk een stuk utopischer. En laat een gebrek aan vrede nu net de grootste bedreiging voor cultureel erfgoed zijn.

Bibliografie

Rechtsleer

Boeken
BLAKE, J., ‘International Cultural Heritage Law’, Oxford, Oxford University Press, 2015, 460 p.
BOWMAN, M.; DAVIES, P. en REDGWELL, C., ‘Lyster's International Wildlife Law’, Cambridge, Cambridge University Press, 2010, 755 p.
BOYLAN, P.J., ‘Review of the Convention for the Protection of Cultural Property in the Event of Armed Conflict (The Hague Convention of 1954)’, UNESCO doc. CLT-93/WS/12, Paris, 1993, 248 p.
CUNLIFFE, E. en PERINI, S., ‘Towards a protection of the Syrian cultural heritage: A summary of the national and international responses, Volume III’, Girona, Heritage for Peace, 2015, 73 p.
FLECK, D. (ed.), ‘The Handbook of International Humanitarian Law’, Oxford, Oxford University Press, 2013, 714 p.
FORREST, C., ‘International Law and the Protection of Cultural Heritage’, New York, Routledge, 2009, 458 p.
FRANCIONI, F. (ed.), ‘The 1972 World Heritage Convention: a commentary’, Oxford, Oxford University Press, 2008, 576 p.
FRANCIONI, F. en GORDLEY, J. (ed.), ‘Enforcing International Cultural Heritage Law’, Oxford, Oxford University Press, 2013, 280 p.
HALL, M., ‘Towards World Heritage: International Origins of the Preservation Movement 1870-1930’, Burlington, Ashgate Publishing Ltd., 2012, 304 p.
HENCKAERTS, J. en DOSWALD-BECK, L., ‘Customary International Humanitarian Law’, Cambridge, ICRC and Cambridge University Press, 2005, 628 p.
LAMBERT, S. en ROCKWELL, C. (ed.), ‘Protecting Cultural Heritage in Times of Conflict’, ICCROM, 2012, 109 p.
LOSTAL, M., ‘International Cultural Heritage Law in Armed Conflict’, Cambridge, Cambridge University Press, 2017, 198 p.
NOVIC, E., ‘The Concept of Cultural Genocide: An International Law Perspective’, Oxford, Oxford University Press, 2016, 288 p.
OECD, ‘Economic Outlook for Southeast Asia, China and India 2014: Beyond the Middle-Income Trap’, Paris, OECD Publishing, 2013, 23 p.
O’KEEFE, R., ‘The Protection of Cultural Property in Armed Conflict’, Cambridge, Cambridge University Press, 2006, 404 p.
72
O’KEEFE, R. et al., ‘Protection of Cultural Property: Military Manual’, Paris, UNESCO, 2016, 91 p.
SCHINDLER, D. en TOMAN, J., ‘The Laws of Armed Conflicts’, Dordrecht, Nijhoff, 1988, 1033 p.
TOMAN, J., ‘The Protection of Cultural Property in the Event of Armed Conflict’, Brookfield, Dartmouth Publishing Company, 1996, 525 p.
VANDENHENDE, L., ‘Toepassing van het Werelderfgoedverdrag in het Vlaamse gewest’, Masterproef Universiteit Gent, 2013, 140 p.
X., ‘World Heritage - Challenges for the Millenium’, Paris, UNESCO World Heritage Center, 2007, 200 p.

Artikelen
ARIMATSU, L. en CHOUDHURY, M., ‘Protecting Cultural Property in Non-International Armed Conflicts: Syria and Iraq’. International Law Studies Series. US Naval War College 91 (2015): 641-[i].
BLAKE, J., ‘On Defining the Cultural Heritage’. International and Comparative Law Quarterly 49 (2000): 61-85.
BOGDANOS, M., ‘The Casualities of War: The Truth about the Iraq Museum’. American Journal of Archaeology 109(3) (2005): 477-526.
BOWITZ, E. en IBENHOLT, K., ‘Economic impacts of cultural heritage – Research and perspectives’. Journal of Cultural Heritage 10(1) (2009): 1-8.
BREN, W., ‘Terrorists and Antiquities: Lessons from the Destruction of the Bamiyan Buddhas, Current ISIS Aggression, and Proposed Framework for Cultural Property Crimes’. Cardozo Arts Entertainment Law Journal 34(1) (2016): 215-248.
BUGNION, F., ‘La genèse de la protection juridique des biens culturels en cas de conflit armé’. Revue Internationale de la Croix Rouge 86(854) (2004): 313-324.
CUNLIFFE, E.; LOSTAL, M. en MUHESEN, N., ‘The Destruction of Cultural Property in the Syrian Conflict: Legal Implications’. International Journal of Cultural Property 23(1) (2016): 1-31.
FRANCHI, E., ‘What is Cultural Heritage?’. Khan Academy, z.j., opgehaald op https://www.khanacademy.org/humanities/art-history-basics/beginners-art….
FRANCIONI, F. en LENZERINI, F., ‘The Destruction of the Buddhas of Bamiyan and International Law’. European Journal of International Law 14(4) (2003): 619–651.
FRANCIONI, F., ‘Cultural Heritage’. The Max Planck Encyclopedia of Public International Law (2013), opil.ouplaw.com/home/EPIL.
GERSTENBLITH, P., ‘From Bamiyan to Baghdad: Warfare and the Preservation of Cultural Heritage at the Beginning of the 21st Century’. Georgetown Journal of International Law 37(2) (2006): 245-352.
73
GERSTENBLITH, P., ‘Protecting Cultural Heritage in Armed Conflict: Looking Back, Looking Forward’. Cardozo Public Law, Policy, and Ethics Journal 7(3) (2009): 677-708.
GERSTENBLITH, P., ‘The Protection of Cultural Heritage during Armed Conflict’. ILSA Quarterly 20(4) (2012): 27-33.
GERSTENBLITH, P., ‘The Destruction of Cultural Heritage: Crime against Property or Crime against People’. John Marshall Review of Intellectual Property Law 15(3) (2016): 336-[i].
GOODWIN, E.J., ‘The World Heritage Convention, the Environment, and Compliance’. Colorado Journal of International Environmental Law and Policy 20(2) (2009): 157-198.
HE, H.G., ‘Protecting Ancient Heritage in Armed Conflict: New Rules for Targeting Cultural Property during Conflict with ISIS’. Maryland Journal of International Law 30 (2015): 168-190.
HILL, C.V., ‘Killing a Culture: The Intentional Destruction of Cultural Heritage in Iraq and Syria under International Law’. Georgia Journal of International and Comparative Law 45 (2016): 191-220.
HLADIK, J., ‘Different Legal Issues Related to the Protection of Cultural Property in Peacetime and Wartime’. American Society of International Law Proceedings 106 (2012): 453-462.
KAYTON, Q., ‘Cultural Preservation in Areas of Military Conflict: Interpreting the Shortcomings and Success of International Laws’. Boston University International Law Journal 34(2) (2016): 383-414.
KEOUGH, E.B., ‘Heritage in Peril: A Critique of UNESCO's World Heritage Program’. Washington University Global Studies Law Review 10 (2011): 593-615.
LIXINSKI, L., ‘World Heritage and the Heritage of the World’. European Journal of Legal Studies 2(1) (2008): 382-397.
MERRYMAN, J.H., ‘Cultural Property Internationalism’. International Journal of Cultural Property 12 (2005): 11-39.
MILLIGAN, A., ‘Targeting Cultural Property: The Role of International Law’. Journal of Public and International Affairs 91 (2008): 91-106.
O’KEEFE, R., ‘World Cultural Heritage: Obligations to the International Community as Whole’. International and Comparative Law Quarterly 53(1) (2004): 189-210.
O’KEEFE, R., ‘The protection of cultural property in armed conflict’. Amicus Curiae 71 (2007): 3-7.
O’KEEFE, R., ‘Protection of Cultural Property under International Criminal Law’. Melbourne Journal of International Law 11(2) (2010): 339-392.
O’KEEFE, R. en PROTT, L.V., ‘‘Cultural Heritage’ or ‘Cultural Property’?’. International Journal of Cultural Property 1(2) (1992): 307-320.
PASTORE, G., ‘Cultural Heritage’. Journal of Art Crime 2 (2009): 75-82.
PATEL, K.J., ‘Culture Wars: Protection of Cultural Monuments in a Human Rights Context’. Chicago-Kent Journal of International and Comparative Law 11(1) (2011): 1-24.
74
SCHAIRER, S.L., ‘The intersection of human rights and cultural property issues under international law’. Italian Yearbook of International Law 11 (2001): 59-99.
SMART, M., ‘An Issue of Monumental Proportions: The Necessary Changes to Be Made before International Cultural Heritage Laws Will Protect Immoveable Cultural Property’. Chicago-Kent Law Review 91(2) (2016): 759-802.
STONE, P.G., ‘A four-tier approach to the protection of cultural property in the event of armed conflict’. Antiquity 87 (2013): 166-177.
WOLFRUM, R., ‘Cultural Property, Protection in Armed Conflict’. The Max Planck Encyclopedia of Public International Law (2010), opil.ouplaw.com/home/EPIL.

Nieuws

Kranten
AFP en THORNHILL, T., ‘Pyramids at risk: Egypt is struggling to maintain its rich archaeological heritage following a huge drop in tourism revenue’, Mail Online, 3 januari 2017, http://www.dailymail.co.uk/travel/travel_news/article-4083900/With-tour….
BEARAK, B., ‘Over World Protests, Taliban Are Destroying Ancient Buddhas’, The New York Times, 4 maart 2001, http://www.nytimes.com/2001/03/04/world/over-world-protests-taliban-are….
BOKOVA, I., ‘Culture in the Cross Hairs’, The New York Times, 2 december 2012, https://www.nytimes.com/2012/12/03/opinion/global/cultural-sites-must-b….
BOWCOTT, O., ‘ICC's first cultural destruction trial to open in The Hague’, The Guardian, 28 februari 2016, https://www.theguardian.com/law/2016/feb/28/iccs-first-cultural-destruc….
CUNLIFFE, E., ‘Ordinary Syrians are risking their lives to protect their cultural heritage’, The Conversation, 15 april 2016, https://theconversation.com/ordinary-syrians-are-risking-their-lives-to….
NICOLSON, H., ‘Bombing Works of Art’, Spectator, 25 februari 1944, te lezen op http://www.law.harvard.edu/faculty/martin/art_law/nicholson.htm.
PROMCHERTCHOO, P., ‘Tourists will still come to Angkor Wat despite massive price rise’, Channel NewsAsia, 24 januari 2017, http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/tourists-will-still-com….
REUTERS, ‘Aleppo's ancient city a victim of Syrian war’, Reuters, 28 augustus 2012, https://in.reuters.com/article/syria-crisis-aleppo/aleppos-ancient-city….
75
SCHWARTZ, A.E., ‘Is It Wrong to Weep for Buildings?’, The Washington Post, 10 mei 1994, https://www.washingtonpost.com/archive/1994/05/10/is-it-wrong-to-weep-f….
STACK, L., ‘ISIS Blows Up Ancient Temple at Syria’s Palmyra Ruins’, The New York Times, 23 augustus 2015, https://www.nytimes.com/2015/08/24/world/middleeast/islamic-state-blows….
VAN RAAIJ, B., ‘Jihadist krijgt 9 jaar cel voor vernieling cultureel erfgoed’, De Volkskrant, 27 september 2016, https://www.volkskrant.nl/buitenland/jihadist-krijgt-9-jaar-cel-voor-ve….
X., ‘Syria Crusader castle Krak des Chevaliers has war scars’, BBC News, 22 maart 2014, http://www.bbc.com/news/world-middle-east-26696113.

Persberichten en informatie
Joegoslaviëtribunaal, ‘Full Contents of the Dubrovnik Indictment made Public’, Press release, 2 oktober 2001, http://www.icty.org/en/press/full-contents-dubrovnik-indictment-made-pu….
Joegoslaviëtribunaal, ‘Slobodan Milosevic found dead in his cell at the detention unit’, Press release, 11 maart 2006, http://www.icty.org/en/press/slobodan-milosevic-found-dead-his-cell-det….
UNESCO, ‘UNESCO-Italy agreement on emergency actions to protect heritage’, Press Release, 28 oktober 2004, http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=23339&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SEC….
UNESCO, ‘Italy creates a UNESCO Emergency Task Force for Culture’, Press Release, 15 februari 2016, http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/italy_crea….
UNESCO, ‘Committee Takes Decisions for the Protection of Cultural Property in Armed Conflicts’, 13 december 2016, http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/single-view/news/committee_….
UNESCO, ‘G7 highlights the power of heritage for peace in first-ever meeting on culture’, z.j., http://en.unesco.org/news/g7-highlights-power-heritage-peace-first-ever….
UNESCO, ‘UN Security Council adopts historic resolution for the protection of heritage’, 24 maart 2017, https://en.unesco.org/news/security-council-adopts-historic-resolution-….
UK Government, ‘Government ratifies Hague Convention on protecting cultural property ‘, Press Release, 12 september 2017, https://www.gov.uk/government/news/government-ratifies-hague-convention….

Rechtspraak

Internationaal Gerechtshof
76
IGH, Request for interpretation of the Judgment of 15 June 1962 in the case concerning the Temple of Preah Vihear (Cambodia v. Thailand), Separate opinion of Judge Cançado Trindade, Request for the indication of provisional measures, Summary of the Order of 18 July 2011, paras. 23-24.

Internationaal Strafhof
ISH, Prosecutor v. Ahmad Al Faqi Al Mahdi, Judgement, Case No. ICC-01/12-01/15-171 (27 september 2016).
ISH, Prosecutor v. Thomas Lubanga Dyilo, Case Information Sheet, Case No. ICC-01/04-01/06 (november 2017).
ISH, Prosecutor v. Ahmad Al Faqi Al Mahdi, Case Information Sheet, Case No. ICC-01/12-01/15 (20 maart 2018).
ISH, Prosecutor v. Germain Katanga, Case Information Sheet, Case No. ICC-01/04-01/07 (20 maart 2018).

Joegoslaviëtribunaal
Joegoslaviëtribunaal, Prosecutor v. Tadić, Decision on Defence Motion for Interlocutory Appeal on Jurisdiction, Case No. IT-94-1-T (2 oktober 1995).
Joegoslaviëtribunaal, Prosecutor v. Blaškić, Judgement, Case No. IT-95-14-T (3 maart 2000).
Joegoslaviëtribunaal, Prosecutor v. Kordić & Čerkez, Judgement, Case No. IT-95-14/2-T (26 februari 2001).
Joegoslaviëtribunaal, Prosecutor v. Milošević, Amended Indictment, Case No. IT-02-54-T (22 november 2002).
Joegoslaviëtribunaal, Prosecutor v. Blaškić, Judgement, Case No. IT-95-14-A (29 juli 2004).
Joegoslaviëtribunaal, Prosecutor v. Strugar, Judgement, Case No. IT-01-42-T (31 januari 2005).
Joegoslaviëtribunaal, Prosecutor v. Strugar, Judgement, Case No. IT-01-42-A (17 juli 2008).
Joegoslaviëtribunaal, Prosecutor v. Prlić, Judgement vol. 1, Case No. IT-04-74-T (29 mei 2013).

Verdragen en wetgeving

Hard law
Lieber Code of 1863, Instructions for the Government of Armies of the United States in the Field, Series III, Vol. 3, sec. 124, General Orders no. 100, 24 april 1863, beschikbaar op http://www.civilwarhome.com/liebercode.htm.
Projet d'une Déclaration internationale concernant les lois et coutumes de la guerre, 27 augustus 1874, https://ihl-databases.icrc.org/ihl/INTRO/135.
77
Reglement nopens de wetten en regels van de oorlog te land, 29 september 1899, https://www.rodekruis.be/wat-doen-we/hulp-wereldwijd/ihr/verdragen/verd….
Reglement betreffende de wetten en gebruiken van de oorlog te land (bij de 4de Haagse Conventie), 18 oktober 1907, U.S. Statutes at Large 36(Main Section), 2277-2310.
Treaty on the Protection of Artistic and Scientific Institutions and Historic Monuments (Roerich Pact), 15 april 1935, https://ihl-databases.icrc.org/ihl/INTRO/325?OpenDocument.
Charter of the International Military Tribunal - Annex to the Agreement for the prosecution and punishment of the major war criminals of the European Axis, 8 augustus 1945, UNTS, vol. 82.
UNESCO Constitution, 16 november 1945, http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=15244&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SEC….
Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, 217(III)A, 10 december 1948, http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/change_lg.pl?language=nl&la=N&….
Verdrag van Genève betreffende de bescherming van burgers in oorlogstijd, 12 augustus 1949, UNTS, vol. 75, 287.
Verdrag inzake de Bescherming van Culturele Goederen in geval van een Gewapend Conflict, 14 mei 1954, UNTS, vol. 249.
Protocol inzake de Bescherming van Culturele Goederen in geval van een Gewapend Conflict, 14 mei 1954, UNTS, vol. 249.
Syrian Antiquities Law, Legislative Decree #222, 26 oktober 1963. Engelse vertaling te vinden op http://www.unesco.org/culture/natlaws/media/pdf/syrianarabrepublic/sy_a….
Conventie inzake onrechtmatige invoer, uitvoer of eigendomsoverdracht van cultuurgoederen, 14 november 1970, UNTS, vol. 823.
Conventie voor de Bescherming van het Cultureel en Natuurlijk Werelderfgoed, 16 november 1972, UNTS, vol. 1037.
Aanvullend Protocol bij de Conventies van Genève van 12 augustus 1949 inzake de bescherming van de slachtoffers van internationale gewapende conflicten (Protocol I), 8 juni 1977.
Aanvullend Protocol bij de Conventies van Genève van 12 augustus 1949 inzake de bescherming van de slachtoffers van niet-internationale gewapende conflicten (Protocol II), 8 juni 1977.
Statuut van Rome inzake het Internationaal Strafhof, 17 juli 1998, UNTS, vol. 2187.
Tweede Protocol bij het Verdrag inzake de Bescherming van Culturele Goederen in geval van een Gewapend Conflict, 26 maart 1999, UNTS, vol. 2253.
78
Geüpdatet statuut van het Internationaal Straftribunaal voor het voormalig Joegoslavië, september 2009, http://www.icty.org/x/file/Legal%20Library/Statute/statute_sept09_en.pdf.
Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention, 12 juli 2017, 41 COM 11, beschikbaar op http://whc.unesco.org/en/guidelines.

Soft law
Nederlandse vertaling van het Verdrag inzake de Bescherming van Culturele Goederen in geval van een Gewapend Conflict, http://fdfa.be/nl/verdrag-inzake-de-bescherming-van-culturele-goederen-….
Nederlandse vertaling van de Conventie voor de Bescherming van het Cultureel en Natuurlijk Werelderfgoed, http://fdfa.be/nl/overeenkomst-inzake-de-bescherming-van-het-cultureel-….
Nederlandse vertaling van het Tweede Protocol bij het Verdrag inzake de Bescherming van Culturele Goederen in geval van een Gewapend Conflict, http://fdfa.be/nl/tweede-protocol-inzake-het-verdrag-van-s-gravenhage-v….
UNESCO Verklaring over de Opzettelijke Vernieling van Cultureel Erfgoed, Algemene Vergadering, 17 oktober 2003.
UNESCO, ‘Strategy for the Reinforcement of UNESCO’s Action for the Protection of Culture and the Promotion of Cultural Pluralism in the Event of Armed Conflict’, 2015, https://en.unesco.org/system/files/private_documents/strategy_comprehen….
Joint declaration of the ministers of culture of the G7 on the occasion of the meeting “Culture as an instrument for dialogue among peoples”, Firenze, 30 maart 2017.

VN Veiligheidsraad
Resolutie 808 van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (22 februari 1993), UN Doc. S/RES/808.
Resolutie 827 van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (25 mei 1993), UN Doc. S/RES/827.
Resolutie 2100 van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (25 april 2013), UN Doc. S/RES/2100.
Resolutie 2199 van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (12 februari 2015), UN Doc. S/RES/2199.
Resolutie 2347 van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (24 maart 2017), UN Doc. S/RES/2347.

Rapporten
UNESCO, ‘Report of the 24th Ordinary Session of the Bureau of The World Heritage Committee’, Doc. WHC-2000/CONF.202/17, 18 augustus 2000, http://whc.unesco.org/archive/2000/whc-00-conf202-17e.pdf >.
79
UNESCO, ‘Report by the Director-General on the reinforcement of UNESCO’s action for the protection of the world cultural and natural heritage’, Doc. 140 EX/13, 4 september 1992, http://unesdoc.unesco.org/images/0009/000938/093811Eo.pdf.
UNESCO, ‘Heritage and Cultural Diversity at Risk in Iraq and Syria’, Report, 3 december 2014, http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002325/232562e.pdf.
WTTC, ‘Economic Impact 2016 Cambodia’, World Travel & Tourism Council, https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/cou….
X., ‘Avis sur la protection des biens culturels en période de conflit armé’, Commission Nationale Consultative des Droits de l’Homme, 2 juli 2015, http://www.unesco.org/new/fileadmin/MULTIMEDIA/HQ/CLT/pdf/AvisProtectio….

Online informatie
Partijen bij het Verdrag inzake de Bescherming van Culturele Goederen in geval van een Gewapend Conflict: http://www.unesco.org/eri/la/convention.asp?KO=13637&language=E&order=a….
Partijen bij de Conventie voor de Bescherming van het Cultureel en Natuurlijk Werelderfgoed: https://whc.unesco.org/en/statesparties/.
Partijen bij het aanvullend Protocol bij de Conventies van Genève van 12 augustus 1949 inzake de bescherming van de slachtoffers van internationale gewapende conflicten (Protocol I): https://ihl-databases.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/INTRO/470?OpenDocument.
Partijen bij het aanvullend Protocol bij de Conventies van Genève van 12 augustus 1949 inzake de bescherming van de slachtoffers van niet-internationale gewapende conflicten (Protocol II): https://ihl-databases.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/States.xsp?xp_viewSta….
Partijen bij het Statuut van Rome van 17 juli 1998: https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XVII….
Partijen bij het Tweede Protocol bij het Verdrag inzake de Bescherming van Culturele Goederen in geval van een Gewapend Conflict van 26 maart 1999: http://www.unesco.org/eri/la/convention.asp?KO=15207&language=E.
Twitteraccount UNESCO: https://twitter.com/UNESCO.
Twitteraccount Unite4Heritage: https://twitter.com/Unite4Heritage.
UNESCO, ‘International Register of Cultural Property under Special Protection’, Doc. CLT/HER/CHP, 23 juli 2015: http://www.unesco.org/new/fileadmin/MULTIMEDIA/HQ/CLT/pdf/Register2015E….
UNESCO, ‘List of World Heritage’: http://whc.unesco.org/en/list/.
80
UNESCO, ‘List of World Heritage in Danger’: http://whc.unesco.org/en/danger.
UNESCO, ‘International List of Cultural Property under Enhanced Protection’: http://www.unesco.org/new/fileadmin/MULTIMEDIA/HQ/CLT/images/Enhanced-P….
UNESCO, ‘Site of Palmyra’: http://whc.unesco.org/en/list/23.
UNESCO, ‘Crac des Chevaliers and Qal’at Salah El-Din’: https://whc.unesco.org/en/list/1229/.
Website Unite 4 Heritage: http://www.unite4heritage.org/.
X., ‘Cultureel erfgoed’, Informatie Vlaanderen, https://www.vlaanderen.be/nl/cultuur-sport-en-vrije-tijd/cultuur/cultur….

Universiteit of Hogeschool
Master in de rechten
Publicatiejaar
2018
Promotor(en)
Prof. Dr. An Cliquet
Kernwoorden