Wandelen als artistiek-pedagogische methode in woonzorgcentra: “Ouderen willen niet enkel bezig zijn”

Wat als je als kunstenaar een rusthuisbewoner ervan kan overtuigen om een artistieke wandeling te maken? Niet zomaar een wandeling om de dagelijkse routine te doorbreken, maar een wandeling waarbij je samen op artistieke ontdekking gaat. De aandacht verleggen is daarbij het sleutelwoord. Focus op kleuren en plots verdwijnt de valangst. Of hoe een individuele wandelsessie met een kunstenaar betekenisvol kan zijn voor bewoners van een woonzorgcentrum.

Van wandelende kunstenaars naar wandelende bewoners

Wandelen is voor vele kunstenaars een bron van inspiratie, een deel van hun werk, een obsessie. De fascinatie voor wandelende kunstenaars leidde in 2024 tot ‘Not a walk in the park’, waarin ik als afstudeerproject aan het KASK de wandelsystemen van kunstenaars onderzocht. In deze thesis onderzoek ik hoe dat wandelen van kunstenaars kan fungeren als insteek voor een artistiek-pedagogisch project in de context van een woonzorgcentrum. 

Geen bezigheidstherapie, wel een betekenisvolle ervaring

De methode die ik als kunstenaar vooropstel, is specifiek uitgewerkt voor ouderen. Er is veel literatuur over wandelen als artistieke methode en als pedagogische benadering. Maar het wordt zelden toegepast bij ouderen. Ik zie wandelen en de koppeling met kunst niet als een vorm van bezigheidstherapie. Het mag iets meer zijn dan het wandelen om in beweging te blijven. Ouderen willen een betekenisvolle ervaring opdoen, ook als ze verblijven in een woonzorgcentrum. Dat is het uitgangspunt van mijn onderzoek.

Huize Sint Monika, een woonzorgcentrum in de Brusselse Marollen, stapte mee in dit verhaal. Niet zo evident, een kunstenaar toelaten in een setting met een heel eigen dynamiek. Het vraagt een wederkerigheid in vertrouwen. Het WZC stelde zich open. Als onderzoeker kan je niet zomaar inbreken op de dagelijkse routine van zo een plek. Via observatie, luisteren en kijken, leerde ik de context kennen. Dwaaltochten doorheen het woonzorgcentrum maakten deel uit van het actieonderzoek. Verkennende gesprekken met bewoners, van kamer naar kamer, van verhaal naar verhaal, …

Ik noteerde alles in een dagboek, verwerkte mijn ervaringen in tekeningen en reflecteerde over gerotranscendentie, een theorie die helpt begrijpen hoe mensen ouder worden. Ervan uitgaan dat oudere mensen geen nood meer hebben aan diepgang is een misvatting. Ouderen willen niet enkel bezig zijn of geanimeerd worden in groep. De bewoners die open stonden voor mijn wandelverhaal, waren bewoners die geprikkeld wilden worden en een nieuwe ervaring op zijn minst ‘interessant’ vonden.

Annie is de curator, ik ben de handen

Annie is zo een bewoner. Ze is missiezuster op rust. Ze wil geen dingen meer doen die haar niet interesseren. Een lange wandeling ziet ze wel zitten. Ik vertel haar over de kunstenaar Francis Alÿs en hoe hij met zijn magnetische schoenen dagenlang door de straten van Havanna wandelde. Een magnetische wandeling spreekt Annie wel aan. Annie zit in een rolstoel, heeft geen magnetische schoenen maar snapt de metafoor. We gaan samen op pad. Annie zegt wat haar (magnetisch) aantrekt en ik noteer, een fijne kruisbestuiving. Zij is de curator. Ik ben de handen. 

De wandeling als artistiek-pedagogische oefening: bij Annie werkt het. Het is niet alleen de omgeving die haar wakker schudt, maar ook het feit dat zij bepaalt wat we zien. Praten over Francis Alÿs, het verzamelen van wat haar magnetisch aantrekt, toont hoe een eenvoudige opdracht een verschuiving kan veroorzaken. Als we later reflecteren over de wandelopdracht, concludeert ze: “Het is een rijkdom”. 

Grenzen bewandelen

Niet alleen de bewoners verleggen grenzen. Ook als kunstenaar tast je voortdurend de grenzen af en ben je genoodzaakt grenzen te stellen. Je bent niet de hulpverlener of animator van dienst. Vaak ben je genoodzaakt om te wachten, tot de verzorging is gepasseerd of tot na de misviering. Je beweegt mee op het ritme van een woonzorgcentrum, niet andersom. Het vergt flexibiliteit en creativiteit. Als kunstenaar bots je en cours de route op heel wat persoonlijke, organisatorische en structurele uitdagingen. Een artistieke praktijk uitbouwen in een woonzorgcontext is complex en kwetsbaar. De noodzaak wordt erkend, maar tijdsdruk, personeelstekort en gebrek aan middelen sluiten een permanente kunsteducatieve werking uit. Dat is de realiteit en dat is best confronterend.

Eens voorbij die confrontatie kwam ik tot een aantal belangrijke kerninzichten. Wandelen als artistiek-pedagogische methode wordt pas betekenisvol wanneer het vertrekt vanuit de bewoner zelf. De eerste stap is niet de educatieve oefening, maar de ontmoeting. Het is een één-op-één verhaal, waarin eerst het vertrouwen groeit en pas dan de bereidheid om een nieuwe ervaring op te doen. Niet iedereen staat hiervoor open. Dat hoeft ook niet. Het zijn vooral bewoners die de georganiseerde groepsactiviteiten niet meevolgen die ingaan op een wandelsessie. 

De wandelmethodiek voor ouderen kan nooit generiek zijn. Annie zit in een rolstoel en Louis heeft valangst. Het vertrekpunt is de leefwereld, het ritme en de fysieke situatie van de bewoner. Zo kan een wandeling buiten plots evolueren naar een virtuele wandeling via Google Streetview. Voor Anita opende het een geheel nieuwe wereld, waarin ze plots kon gaan wandelen op haar geliefde Mont Blanc. En intussen maakt ze ook kennis met het werk werk van Gideon Kiefer, een kunstenaar die zelf ging wandelen via Google Streetview. Anita schildert uiteindelijk vijf abstracte berglandschappen. Haar fysieke onvermogen om te gaan wandelen en de daarbij horende sombere gedachten verdwijnen naar de achtergrond. 

Een wandeling die verder gaat

De wandelervaringen die ik had met Anita, Annie en Louis hebben ook mijn wereld als kunstenaar geopend. Het praktijkonderzoek heb ik gekoppeld aan de uitwerking van wandelkaarten, een set educatieve opdrachten voor iedereen die een artistiek wandelmoment wil inlassen. Het is een ondersteuning voor begeleiders, kunstenaars of zelfs familieleden die binnen een zorgcontext de wandelmethodiek willen toepassen. 

Dit onderzoek is een begin. Als kunstenaar wil ik nagaan of de wandelmethodiek ook kan werken in een landelijk gebied, waar andere vormen van waarneming van toepassing zijn. Het wandelen als artistieke onderbreking en als manier om nieuwe ervaringen op te doen kan ook relevant zijn in een andere kunsteducatieve of zorggerichte context. Let’s walk!

- door Marthe Verschaeve, RITCS, 2026