‘Wij mochten daar binnen, maar ze keken ons buiten’: hoe lesbische vrouwen hun eigen plek creëerden in Antwerpen
In de jaren 70 en 80 bouwden lesbische vrouwen in Antwerpen hun eigen cafés, organisaties en netwerken uit. Niet alleen omdat ze elkaar wilden ontmoeten, maar ook omdat ze zich binnen de bestaande homobeweging en vrouwenbeweging niet altijd welkom voelden. ‘Wij waren daar niet graag’, herinnert Ann zich.
Wie vandaag door Antwerpen loopt, ziet weinig dat nog herinnert aan de lesbische scene van een halve eeuw geleden. Toch was de stad in de jaren 70 en 80 een belangrijke ontmoetingsplaats voor lesbische vrouwen. Cafés, vrouwenhuizen, praatgroepen en organisaties vormden er een netwerk waarin vrouwen elkaar vonden, informatie uitwisselden en samen actievoerden.
Die geschiedenis is lange tijd onderbelicht gebleven. De geschiedenis van de holebi-emancipatie wordt vaak verteld vanuit het perspectief van homoseksuele mannen. De verhalen van lesbische vrouwen, hun organisaties en hun ontmoetingsplaatsen zijn veel minder bewaard gebleven. Een masteronderzoek naar de lesbische gemeenschap in Antwerpen reconstrueert daarom hun leefwereld aan de hand van archieven en gesprekken met vijf vrouwen die in die periode actief waren.
‘Wij waren daar niet graag’
De vrouwen zochten in de jaren 70 niet alleen een plek om elkaar te ontmoeten. Ze zochten ook een omgeving waarin ze zich als vrouw én als lesbienne welkom voelden.
Binnen de bredere homobeweging waren mannen vaak dominant. Dat betekende dat lesbische vrouwen wel onderdeel waren van dezelfde emancipatiebeweging, maar zich niet altijd gehoord voelden.
Ann herinnert zich het Gespreks- en Ontmoetingscentrum, het GOC, waar zowel mannen als vrouwen terechtkonden. In de praktijk voelde het volgens haar anders. “Maar dat was voor mannen”, vertelt ze. “Die mannen keken ons daar weg. Wij waren daar niet graag, allez, die wouden ons daar niet.”
Ook Liliane herinnert zich die sfeer. “We mochten daar in principe, we mochten daar binnen”, zegt ze. Maar welkom voelen was iets anders. Ann vult aan dat het GOC subsidies kreeg “voor zowel mannen als vrouwen”, terwijl vrouwen toch “buiten gekeken” werden. “Dat was niet plezant.”
Die ervaringen waren geen uitzondering. Binnen de homobeweging overheerste volgens het onderzoek lange tijd een mannelijk perspectief. Tegelijkertijd botsten lesbische vrouwen ook binnen de feministische beweging op terughoudendheid en vooroordelen, feministen waren vaak bang dat de aanwezigheid van lesbische vrouwen de vrouwenemancipatie zou vertragen of hun reputatie zou schaden. Daardoor kwamen ze volgens het onderzoek letterlijk en figuurlijk tussen twee werelden terecht.
Eigen cafés en organisaties
Vanaf de jaren 70 begonnen lesbische vrouwen daarom steeds meer eigen organisaties en ontmoetingsplekken op te richten. Sappho ontstond in 1974, Atthis in 1978. Later volgde onder meer Chatterbox, een lesbisch café dat in de jaren 80 uitgroeide tot een belangrijke ontmoetingsplek.
Atthis was eerder een georganiseerde en relatief besloten omgeving. Chatterbox was opener. Vrouwen konden er niet alleen andere lesbische vrouwen ontmoeten, maar ook vrienden of ouders meebrengen. Het café combineerde ontmoeting met muziek, theater, tentoonstellingen en andere culturele activiteiten.
Britt Ballings, die eigenaar was van Chatterbox, wilde met de plek bewust ruimte creëren voor vrouwen. Er waren “café chantants” en “free podia”, maar ook tentoonstellingen en culturele avonden. Ze omschreef de werking als “een randcultuur”.
Chatterbox was daarmee meer dan een café. Het was een plek waar vrouwen ontdekten dat ze niet alleen waren. En dat was in een tijd waarin lesbische zichtbaarheid lang niet vanzelfsprekend was van groot belang.
De cafés vormden bovendien een netwerk doorheen de stad. Een avond begon bijvoorbeeld in een praatcafé en ging daarna verder in andere bars. Britt vat het eenvoudig samen: “Wij gingen van het één na het ander.” De Shakespeare was vaak het eindpunt van de avond. “Dat was niet het begin; daar eindigden de meeste mensen.”
De ‘tam-tam’ van de scène
Zonder sociale media, smartphones of datingapps verliep de communicatie vooral via mensen. Flyers, tijdschriften en mond-tot-mondreclame vormden de informele infrastructuur van de lesbische gemeenschap.
Wie eenmaal iemand kende, kreeg toegang tot nieuwe contacten en plekken. Een praatgroep kon bijvoorbeeld leiden naar een café, een café naar een organisatie en een organisatie naar een nieuw netwerk.
Dat maakte vertrouwen belangrijk. De lesbische gemeenschap functioneerde volgens het onderzoek voor een groot deel via persoonlijke contacten en de zogenaamde ‘tam-tam’ van de scene.
Ook privéwoningen speelden een rol. Voor sommige vrouwen waren huiskamerbijeenkomsten een alternatief voor de zichtbaarheid van cafés en verenigingen. Zo ontstond een netwerk dat zich niet alleen in het openbare leven afspeelde, maar ook achter gesloten deuren.
Lesbisch zijn als politiek statement
Voor een deel van de vrouwen ging de beweging bovendien verder dan sociale ontmoeting. Vooral binnen radicaalfeministische kringen werd lesbisch-zijn gezien als een politieke keuze.
Lesbische vrouwen die voor vrouwen kozen, weken immers af van het traditionele idee dat vrouwen een relatie met mannen moesten aangaan, trouwen en een gezin stichten. Lesbianisme werd daardoor door sommige activisten gezien als een vorm van verzet tegen de bestaande machtsverhoudingen.
Ann herinnert zich hoe sterk die overtuiging kon zijn: “Eigenlijk zijt ge pas een goei feministe als ge ook lesbisch zijt.”
Niet iedereen dacht daar hetzelfde over. Ook binnen de geïnterviewde groep bestond discussie over de vraag of lesbisch-zijn automatisch betekende dat je feminist was. De verhalen laten daarmee zien dat de lesbische gemeenschap geen homogene groep was. Sommige vrouwen waren sterk politiek geëngageerd, anderen zochten vooral sociale contacten en een veilige plek.
Van geheimhouding naar zichtbaarheid
De generatie die in de jaren 70 en 80 opkwam, verschilde bovendien van oudere lesbische generaties. Ann omschrijft de vrouwen van die eerdere generatie als “een mannelijke lesbienne” die “een pak” droeg, tegenover een meer vrouwelijke lesbienne met “permanentjes” en “een kleedje”.
De jongere generatie koppelde lesbisch-zijn sterker aan feminisme, activisme en politieke betrokkenheid. Ann noemt de vrouwen van Chatterbox “bijna allemaal geëngageerde vrouwen”. Ze namen deel aan feministische acties, vrouwendagen, vrije radio en politieke betogingen. “Dat konde eigenlijk van die anderen van die generatie daarvoor niet zeggen.”
Toch bleef zichtbaarheid ingewikkeld. Lesbische vrouwen konden elkaar steeds beter vinden, maar in de samenleving waren ze lang weinig zichtbaar. De zaak rond Eliane Morissens maakte begin jaren 80 duidelijk welke risico’s openheid nog kon hebben. Nadat Morissens in 1980 op televisie over haar lesbisch-zijn sprak, werd ze ontslagen.
Een geschiedenis die niet mag verdwijnen
De cafés en organisaties verdwenen uiteindelijk grotendeels uit het Antwerpse straatbeeld. Chatterbox sloot in 1987 en ging daarna verder onder de naam Betty Boop. Toch bleef de beweging zich organiseren. In 1983 vond in Antwerpen de eerste nationale Lesbiennedag plaats, met workshops, debatten, optredens, filmvertoningen en een fuif.
Wat overblijft, is een geschiedenis die voor een groot deel in herinneringen zit. Vijf vrouwen — Micheline, Ann, Liliane, Christine en Britt Ballings — vertellen over cafés, vriendschappen, activisme, ruzies, liefdes en de zoektocht naar een plek waar ze zichzelf konden zijn.
Hun verhalen laten zien dat emancipatie niet alleen op straat of in de politiek plaatsvond. Soms begon ze in een café, een woonkamer of een praatgroep.
Voor de vrouwen die vanaf de jaren 70 hun eigen plekken creëerden, was elkaar vinden daarom op zichzelf al een vorm van emancipatie. Hun organisaties, cafés en netwerken boden niet alleen ontspanning, maar ook solidariteit, autonomie en een gevoel van gemeenschap.
Bibliografie
Primaire bronnen (voetnoten)
Interviews
Ann. (2026, 13 maart). Interview Ann [Transcript]. Collectie in bewaring gegeven bij Fonds Suzan
Daniel.
Ballings, B. (2013, 9 juli). Interview Britt Ballings [Audioregistratie]. Project Holebipioniers (Het
Roze Huis), Collectie Fonds Suzan Daniel, Amsab-ISG, Gent.
Ballings, B. [Britt]. (2026, 15 maart). Interview Britt Ballings [Transcript]. Collectie in bewaring
gegeven bij Fonds Suzan Daniel.
Christine. (2026, 13 maart). Interview Christine [Transcript]. Collectie in bewaring gegeven bij
Fonds Suzan Daniel.
Lescrauwaet, A. (2013). Interview An Lescrauwaet [Transcript]. Project Holebipioniers (Het Roze
Huis), Collectie Fonds Suzan Daniel, Amsab-ISG, Gent.
Liliane. (2026, 13 maart). Interview Liliane [Transcript]. Collectie in bewaring gegeven bij Fonds
Suzan Daniel.
Marleen, & Ann. (2013). Interview Ann en Marleen [Transcript]. Project Holebipioniers (Het Roze
Huis), Collectie Fonds Suzan Daniel, Amsab-ISG, Gent.
Micheline. (2026, 8 maart). Interview Micheline [Transcript]. Collectie in bewaring gegeven bij
Fonds Suzan Daniel.
Mieke. (2013). Interview Mieke [Audioregistratie]. Project Holebipioniers (Het Roze Huis),
Collectie Fonds Suzan Daniel, Amsab-ISG, Gent.
Ria. (2013). Interview Ria [Audioregistratie]. Project Holebipioniers (Het Roze Huis), Collectie
Fonds Suzan Daniel, Amsab-ISG, Gent.
Archief
1e Lesbiennedag. (1983). Chatteraar, 2(5). AVG-Carhif, Brussel.
11de Lesbiennedag. (1996, mei 25). [Brochure]. Lesbisch Doe-Front en Atthis vzw. RoSa
(Organisatiemap RoSa 9).
11-Kroegentocht. (1985, juni). ’T Knalpotteke, 7(6), 6-8. AVG-Carhif, Brussel.
[Aanvraag]. (1979, februari 12). AVG-Carhif, Brussel (Organisatiemap RoSa 13).
Agenda. (1984). ’T Knalpotteke, 6(3), 16-17. AVG-Carhif, Brussel.
Atthis 30 oktober 1993. (1993, oktober 30). [Flyer]. Atthis vzw. AVG-Carhif, Brussel
(Organisatiemap RoSa 9).
Atthis is verhuisd! (1997, februari 1). [Aankondiging]. AVG-Carhif, Brussel (Organisatiemap
RoSa 9).
Atthis vzw: Lesbische Vrouwen groep. (z.d.). [Brochure]. AVG-Carhif, Brussel (Organisatiemap
RoSa 13 ('78 - '89)).
Atthis-periodiekje. (1979, oktober). ’T Knalpotteke, 1(3), 3-4. AVG-Carhif, Brussel.
Ballings, B., Goeminne, L., & Van der Kooij, T. (1985). Edith Oriaal. De nieuwe chatteraar, 1(1).
AVG-Carhif, Brussel.
Bettina. (1988, september). Infoavond. ’T Knalpotteke, 11(1), 10. AVG-Carhif, Brussel.
Betty Boop News. (1984). [Map]. AVG-Carhif, Brussel.
https://carhif.lescollections.be/Detail/objects/1520
Boekbesprekingen. (1979, september). ’T Knalpotteke, 1(3). AVG-Carhif, Brussel.
Boekennieuws. (1985). Betty Boop News, 2(2), 16-19. AVG-Carhif, Brussel.
[Brief]. (1978, november 6). AVG-Carhif, Brussel (Organisatiemap RoSa 13).
B.V.V. (1984). Lesbische literatuur. Betty Boop News, 1(5), 3-4. AVG-Carhif, Brussel.
Claessens, V. (1979, november). Twee vrouwen. ’T Knalpotteke, 1(5), 12-13. AVG-Carhif,
Brussel.
Claessens, V. (1980, april). Lesbischen overboord in de derde feministische golf? ’T Knalpotteke,
1(9), 3-5. AVG-Carhif, Brussel.
Claeys, N. (1993). Ik denk dat vrouwen elkaar vinden in het feminisme. homo- en
lesbiennejongerenkrant, 18, 12-13. RoSa.
Collier, R. (1981, mei 18). Bestendige deputatie beslist: Lesbische lerares wordt uit haar funktie
ontheven. AVG-Carhif, Brussel (Organisatiemap RoSa 12).
Cramers, M. (1990). Nationale ontmoetingsdag ouders van homofielen. homo- en
lesbiennejongerenkrant, 16, 9. RoSa.
De Caluwé, R. (1989a, mei). Een tipje van de sluier opgelicht. homo- en lesbiennejongerenkrant,
15, 12. RoSa.
De Caluwé, R. (1989b, november). De stilte verbroken. homo- en lesbiennejongerenkrant, 15, 8-9.
RoSa.
De Caluwé, R. (1992a, maart). De Koepel. ’T Knalpotteke, 14(4), 34-35. AVG-Carhif, Brussel.
De Caluwé, R. (1992b, mei). De koepel en de vrouwen. ’T Knalpotteke, 14(5), 19-20. AVG-Carhif,
Brussel.
De meesten strelen elkaar tot er een orgasme komt. (1985). ’T Knalpotteke, 7(3). AVG-Carhif,
Brussel.
Draai niet rond de pot. (1995, november 11). V.U. Lesbisch Netwerk. AVG-Carhif, Brussel
(Organisatiemap RoSa 9).
E., A. (1998, juli 25). Antwerpen krijgt socio-cultureel huis voor homo’s,lesbiennes en bi’s. RoSa,
Brussel.
Een dagje Den Haag/ Scheveningen... (1979, september). ’T Knalpotteke, 1(3), 8-9. AVG-Carhif,
Brussel.
Een homofiele vrouw is een homofiel. (z.d.). [Beschouwing]. G.O.C. AVG-Carhif, Brussel
(Organisatiemap RoSa 12).
Enige verenigingen voor homofielen. (z.d.). [Informatiemap G.O.C.]. AVG-Carhif, Brussel
(Organisatiemap RoSa 12).
Federatie werkgroepen homofilie. (z.d.). [Brochure]. AVG-Carhif, Brussel (Organisatiemap RoSa
10 (’80)).
FWH-Info. (1989, maart). ’T Knalpotteke, 11(4). AVG-Carhif, Brussel.
G., M. (1984). Vzw chatterbox aktief. Betty Boop News, 1(5), 16-17. AVG-Carhif, Brussel.
Gehuwd Gescheiden Lesbiennes. (z.d.). [Brochure]. J. Geens. AVG-Carhif, Brussel
(Organisatiemap RoSa 13 (jaren '70 en '80)).
Gespreks- en Onthaalcentrum. (z.d.). [Brochure]. AVG-Carhif, Brussel (Organisatiemap RoSa 10
(’76)).
Ghijs, A. (1991, oktober 11). Homo-politici moeten opkomen voor de rechten van hun groep.
RoSa, Brussel.
Goeminne, L. (11/05). Lesbiennedag [Flyer]. AVG-Carhif, Brussel (Organisatiemap RoSa 9).
Halford, D., Claus, A., & Janssens, M. (1991). ‘De helft was weer lesbisch’. homo- en
lesbiennejongerenkrant, 8-9. RoSa.
Harding, L. (1978, juni 29). Vrouwen in de Vlaamse homofiele beweging [Uitnodiging]. FWH.
AVG-Carhif, Brussel (Organisatiemap RoSa 13).
Het roze huis. (1995, mei 1). [Flyer]. AVG-Carhif, Brussel (Organisatiemap RoSa 9).
Het verhaal van Eliane Morissens. (1980). [Protestbrief]. v.u. Duerinck M. AVG-Carhif, Brussel
(Organisatiemap RoSa 13).
ILIS. (1994, mei 21). [Flyer]. ILIS. AVG-Carhif, Brussel (Organisatiemap RoSa 9).
Informatiefjes. (1988, november). ’T Knalpotteke, 11(2). AVG-Carhif, Brussel.
Janssens, M. (1992a, september). Een gesprek met Journaliste Marijke Libert. homo- en
lesbiennejongerenkrant, 6-7. RoSa.
Janssens, M. (1992b, september). Zolang zij klauwen heeft. homo- en lesbiennejongerenkrant, 4-5.
RoSa.
Joke. (1983a). Volleybal. Chatteraar, 1(5), 20-21. AVG-Carhif, Brussel.
Joke, & Linda. (1983b). Bowling. Chatteraar, 1(3), 12. AVG-Carhif, Brussel.
Kapsalon MEDUSA. (1984, december). [Advertentie]. Betty Boop News. AVG-Carhif, Brussel.
Kapsalon Medusa. (1989, augustus). [Advertentie]. ’T Knalpotteke. AVG-Carhif, Brussel.
Kast & Co. (z.d.). [Flyer]. AVG-Carhif, Brussel (Organisatiemap RoSa 9).
Kontaktgroep gehuwde & uit de echt gescheiden lesbiennes. (1987). ’T Knalpotteke, 9(2). AVG-
Carhif, Brussel.
Lekker Lui Liggen Lezen. (1982). ’T Knalpotteke, 4(1). AVG-Carhif, Brussel.
Lekker Lui Liggen Lezen. (1983). ’T Knalpotteke, 5(3). AVG-Carhif, Brussel.
Lesbienne- en homoweek 18-26 juni 1982. (1982). [Poster]. AVG-Carhif, Brussel.
Liever Heks of het collectief der linkse lesbiennes. (z.d.). [Brief]. z.o.z. AVG-Carhif, Brussel
(Organisatiemap RoSa 13).
Lijst homofiele vrouwenliteratuur. (1983). Chatteraar, 1(3), 16-17. AVG-Carhif, Brussel.
Maria. (1979b, juni). F.W.H. zinloos...? ’T Knalpotteke, 1(1), 20. AVG-Carhif, Brussel.
Massale betoging. (1982). [Poster]. AVG-Carhif, Brussel (Organisatiemap RoSa 13).
Medea. (1983). Les belles anciennes. Chatteraar, 1(3), 8-10. AVG-Carhif, Brussel.
Op weekend. (1992, april). homo- en lesbiennejongerenkrant, 17. RoSa.
Open brief aan alle lesbische vrouwen. (1994, december). [Persbericht]. Federatie Werkgroepen
Homoseksualiteit. AVG-Carhif, Brussel (Organisatiemap RoSa 9).
Opgelet!!! (1982). ’T Knalpotteke, 4(Extra), 3. AVG-Carhif, Brussel.
[Oproep]. (z.d.). AVG-Carhif, Brussel (Organisatiemap RoSa 13).
Oproep. (1982). [Brief]. AVG-Carhif, Brussel (Organisatiemap RoSa 9).
Overzicht. (1990, september). ’T Knalpotteke, 13(1). AVG-Carhif, Brussel.
Programma Roze Zaterdag. (1990, april). homo- en lesbiennejongerenkrant, 16, 3. RoSa.
Protest tegen ontslag van lesbische lerares. (1981, januari 28). Het Nieuwsblad. AVG-Carhif,
Brussel (’T Piepklein Knalpotteke - Jaargang 2, nr. 4, 02/1981).
Rita. (1982a). Lesbische Filmdagen. ’T Knalpotteke, 4(2). AVG-Carhif, Brussel.
See, R. (1992, september). De lesbische vrouw vandaag. homo- en lesbiennejongerenkrant, 3.
RoSa.
Slotfeest met fuif. (1988). ’T Knalpotteke, 10(1). AVG-Carhif, Brussel.
’T Knalpotteke (1; Versie 0). (1979). AVG-Carhif, Brussel.
Te Noteren. (1983). Chatteraar, 1(3), 27. AVG-Carhif, Brussel.
Tien jaar Werkgroep Ouders van Homofielen. (1989, februari). homo- en lesbiennejongerenkrant,
15, 5. RoSa.
Uytterhaegen, Magali. (1984). Zeden en gebruiken in Antwerps Lesbisch milieu. Betty Boop News,
1(2), 5-9. AVG-Carhif, Brussel.
Van Emrik, A. (1980, februari 20). 2de Nationale ontmoetingsdag te Antwerpen [Aankondiging].
FWH. AVG-Carhif, Brussel (Organisatiemap RoSa 10).
Vandeplas, A. (1985, september 28). Naar homoseksuele vrijheid? Rechtskundig Weekblad, 4(49e
jaargang), 281.
Verslag vergadering 8 juni. (z.d.). [Vergaderverslag]. Sappho. AVG-Carhif, Brussel
(Organisatiemap RoSa 13 ('75 - '86)).
Vieux Rose. (z.d.). [Poster]. AVG-Carhif, Brussel.
Viv. (1979d, juni). Coordinatie Comitee Lesbische Vrouwen. ‘T Knalpotteke, 1(1), 8. AVG-Carhif,
Brussel.
Viv. (1980, maart). Tussen vrouw en pint. ’T Knalpotteke, 1(8). AVG-Carhif, Brussel.
Vrouwendag. (1992, december). homo- en lesbiennejongerenkrant, 12. RoSa.
W., F. (1979, juni 28). Bang voor reaktie: Organjehuis weert homo’s. De Morgen, 9. AVG-Carhif,
Brussel (’T Knalpotteke).
Waarom nemen lesbischen deel aan de vrouwendag in het teken van: “Gelijke beroepskansen”.
(1979, juni). [Uitnodiging]. Coördinatie Comitee Lesbische Vrouwen. AVG-Carhif, Brussel
(Organisatiemap RoSa 13).
Wat de Federatie Werkgroepen Homofilie wil. (z.d.). [Informatie]. FWH vzw. AVG-Carhif,
Brussel (Organisatiemap RoSa 10).
Werkgroep ouders van homofielen. (z.d.). [Inlichting]. Werkgroep Antwerpen. AVG-Carhif,
Brussel (Organisatiemap RoSa 10).
Secundaire bronnen
1983: Een eigen blad en pamfletten aan scholen. (z.d.). Roze Aktiefront. Geraadpleegd
https://rozeaktiefront.com/2012/08/28/1983/
Abicht, M., Cautaert, S., Dierckx, V., & Goeminne, L. (Red.). (1981). het vlaamse heksenboekje:
Een boek voor en door lesbische liegjes. Frans Masereelfonds.
Bell, A.P., & Weinberg, M. S. (1979). Het Kinsey Rapport over mannelijke en vrouwelijke
homoseksualiteit. Elsevier.
Bennett, J. M. (2000). ‘Lesbian-Like’ and the Social History of Lesbianisms. Journal of the
History of Sexuality, 9, 1-24. https://doi.org/10.2307/3704629
Bonte, H., Ho, C., Rombouts, M., Rys, B., & Van Hove, H. (2014). 50 jaar strijd om gelijkheid:
Catalogus bij de tentoonstelling. RoSa vzw.
Borghs, P. (2015). Holebipioniers. Een geschiedenis van de holebi- en transgenderbeweging in
Vlaanderen. Uitgeverij ’t Verschil.
Borghs, P. (2018). Holebi- en transgenderbeweging. Op zoek... De evolutie van het vrijzinnig
humanisme in Vlaanderen sinds de Tweede Wereldoorlog, 237-257. Centrum voor
Academische en Vrijzinnige Archieven.
Borghs, P., Sergeant, M., Hellinck, B., Wasserbauer, M., Daems, M., & Pas, J. (2021). De kleur
van de stad maakt mijn ziel amoureus: Een LGBTQ-stadskroniek van Antwerpen (M. Van
Milders, Red.). Stad Antwerpen, Erfgoedlab.
Butler, J. (1990). Gender trouble: Feminism and the subversion of identity. Routledge.
Cantillon, D. (1982). Een ander strand. De Slegte.
Carlier, B. (1974). Homoseksualiteit als minderheidsverschijnsel. Kultuurleven, (6), 681-693.
Crenshaw, K. (1989). Demarginalizing the intersection of race and sex: A Black feminist critique
of antidiscrimination doctrine, feminist theory and antiracist politics. University of Chicago
Legal Forum, 1989(1), 139–167.
David, A., & Meyntjens, M. (2009). Oud = Out. ’t Verschil.
De Gendt, L. (1995). Lesbiennegroepen in Vlaanderen tussen 1974 en 1994: Lesbiennes, thuis in
(w)elke beweging? [Thesis]. KUL.
De Wit, J. (1982). Veelslachtige homobeweging. De Nieuwe Maand, 25(9), 703-715.
Eeckhout, B. (2011). Queer in Belgium: Ignorance, Goodwill, Compromise. In L. Dowling & R.
Gillett (Eds.), Queer in Europe (pp. 11-24). Ashgate.
Faderman, L. (1992). The Return of Butch and Femme: A Phenomenon in Lesbian Sexuality of the
1980s and 1990s. Journal of the History of Sexuality, 2(4), 578-596.
Faderman, L. (1999). Surpassing the Love of Men Revisited. The Harvard Gay & Lesbian Review,
6(2), 26.
Ganzevoort, A. (1999). Tussen norm, ideaal en politieke realiteit? In Begeerte heeft ons
aangeraakt: Socialisten, sekse en seksualiteit. Provinciebestuur van Oost-Vlaanderen.
Goerlandt, J. (2021). Vlinders die hun vleugels uitslaan op een radicale wind [Masterproef].
UGent.
Hekma, G. (1989). Goed verkeerd: Een geschiedenis van homoseksuele mannen en lesbische
vrouwen in Nederland. Meulenhof.
Hellinck, B. (1995). Na een echt kongres, met sprekers en een verslag: Bijdrage tot de
geschiedenis van de homobeweging in Vlaanderen (1953-1985) [Masterproef, UGent].
https://libcatalog.ugent.be/nde/fulldisplay?query=%22Na%20een%20echt%20…
et%20sprekers%20en%20een%20verslag%22&tab=Everything&search_scope=MyInst_and_
CI&searchInFulltext=false&vid=32RUG_INST:32RUG_INST&lang=nl&docid=alma990004
092730409161&adaptor=Local%20Search%20Engine&context=L&isFrbr=false&isHighlight
edRecord=false&state=&repId=12273903880009161
Hellinck, B. (2003). ‘Een droom waarvan we nooit konden vermoeden dat hij mogelijk zou zijn’:
Bijdrage tot de geschiedenis van 50 jaar homo- en lesbiennebeweging in Vlaanderen (1953-
2003) [Monografie]. Fonds Suzan Daniel (FSD).
Hellinck, B. (2002). Een halve eeuw (in) beweging: Een kroniek van de Vlaamse holebibeweging.
Federatie Werkgroepen Homoseksualiteit.
Hellinck, B. (2007). Over integratie en confrontatie. Ontwikkelingen in de homo- en
lesbiennebeweging. Bijdragen tot de Eigentijdse Geschiedenis, 18.
Hellinck, B. (2024). Dj in een warm nest. Het Ondraaglijk Besef, 30, 8-12. Amsab-ISG.
Het RAF van jaar tot jaar. (z.d.). Roze Aktiefront. Geraadpleegd https://rozeaktiefront.com
Histories. (z.d.-a). 4. De jonge holebi-beweging (1950-heden). Familiegeschiedenis. Geraadpleegd
https://www.familiegeschiedenis.be/nl/dossiers/queeridentiteit-door-de-…-
jonge-holebi-beweging-1950-heden
Histories. (z.d.-b). 5. Uit de schaduw: De eerste lesbische stemmen in België. Familiegeschiedenis.
Geraadpleegd https://www.familiegeschiedenis.be/nl/dossiers/queeridentiteit-door-de-
eeuwen-heen/5-uit-de-schaduw-de-eerste-lesbische-stemmen-belgië
Histories. (z.d.-c). 8. Queer-nachtleven in Antwerpen (1900-1980): Een verborgen geschiedenis.
Familiegeschiedenis. Geraadpleegd
https://www.familiegeschiedenis.be/nl/dossiers/queeridentiteit-door-de-…-
heen/8%C2%A0queer-nachtleven-antwerpen-1900-1980-een-verborgen
Motmans, J. (2006). De transgenderbeweging in Vlaanderen en Brussel in kaart gebracht:
Organisatiekenmerken, netwerken en strijdpunten. Steunpunt Gelijkekansenbeleid.
http://hdl.handle.net/1854/LU-8161721
Pattynama, P. (1989). Haar naam was verbeelding. De droom van Lesbian Nation. In G.
Hekma, Goed verkeerd: Een geschiedenis van homoseksuele mannen en lesbische vrouwen in
Nederland (pp. 201–265).
Snow, D. A., Soule, S. A., & Kriesi, H. (2004). Mapping the terrain. In The Blackwell companion
to social movements (pp. 3–16). Blackwell Publishing Ltd. https://content.e-
bookshelf.de/media/reading/L-583028-757637dc7a.pdf
Trommelmans, W. (2006). Vlaanderen vrijt! 50 jaar seks in Vlaanderen. Van Halewyck.
VanDer Linden, F., & Perdeans, W. (1980a). De houding van de samenleving tegenover homofilie.
In Homofiele emancipatie in Vlaanderen (pp. 20-35). Amsab-ISG.
VanDer Linden, F., & Perdeans, W. (1980b). Homofiele emancipatie in Vlaanderen. V.Z.W.
Federatie Werkgroepen Homofilie.
Winters, J. (2011a). Tussen pot en pint. Het uitgaans(be)leven van lesbische en biseksuele vrouwen
in Antwerpen vanaf de jaren ’50 [Thesis]. UGent. Amsab-ISG.
Winters, J. (2011b, december). Tussen pot en pint. Het Ondraaglijk Besef: Nieuwsbrief van het
Fonds Suzan Daniel, 18-22.
Zij aan Zij - Leduc, Violette (1907-1972). (z.d.). https://www.zijaanzij.nl/encyclopedie/bekende-
namen/leduc-violette-1907-1972
Afbeeldingen
Grootschalige basiskaart Antwerpen. (2010, 1 januari).
Antwerpen.be. https://www.antwerpen.be/docs/Stad/Stadsvernieuwing/Bestemmingsplannen/
RUP_11002_214_10008_00001/RUP_11002_214_10008_00001_0003Feitelijketoesta_tn.ht
ml
Voorblad:
Lesbiennedag 1985. (1985). carhif.lescollections.be.
https://carhif.lescollections.be/Detail/objects/14772
Lesbische filmdagen. (1982). carhif.lescollections.be.
