"Als ik weet dat herval normaal is, waarom voelt het dan toch als falen?"
Hulpverleners in de verslavingszorg weten dat terugval bij verslaving hoort. Maar weten en voelen zijn twee verschillende dingen, en dat verschil kan gevaarlijk zijn, zowel voor henzelf als voor hun cliënten.
Stel je voor: je begeleidt al maanden iemand die probeert te stoppen met heroïne. Hij maakt kleine stapjes vooruit. En dan op een middag, komt hij terug binnen geurend naar alcohol. Alles lijkt van nul te beginnen. Je weet rationeel dat dit eigen is aan het herstelproces. Maar toch voel je iets knagen. Frustratie. Teleurstelling. Misschien zelfs twijfel: heb ik niet genoeg gedaan?
Dit is precies de spanning die ik onderzocht in mijn masterscriptie aan de Universiteit Gent. Ik sprak met negentien hulpverleners, verpleegkundigen, begeleiders, psychologen, artsen, die elke dag werken met mensen die al jaren worstelen met een verslaving. Wat ik ontdekte, verraste mij: zelfs de meest ervaren hulpverleners kampen met het verschil tussen weten en voelen. En dat verschil heeft gevolgen die verder reiken dan ze zelf beseffen.
Verslaving is geen zwakte
Verslaving is geen kwestie van wilskracht of karakter. Het is een chronische aandoening waarbij hersenen en gedrag blijvend veranderen door langdurig gebruik. Iemand met een ernstige verslaving kan niet zomaar "gewoon stoppen", hoe graag hij of zij dat ook wil.
Bovendien duurt het gemiddeld acht jaar voordat iemand een stabiel middelenvrij leven opbouwt, na meerdere pogingen en terugvallen. Er is ook geen eindpunt: sommigen accepteren af en toe een herval als meest haalbare optie, anderen bouwen een kwaliteitsvol leven uit, ook al is er nog sprake van gebruik. De meeste hulpverleners die ik interviewde, weten dat de weg naar herstel een hobbelig parcours is. Maar op het moment dat een cliënt opnieuw terugvalt, verschijnt er toch iets anders: een emotionele klap. Frustratie. Machteloosheid. Zelftwijfel.
"Dan denk ik soms: hebben we niet genoeg gedaan? Was de cliënt nog niet klaar om op eigen benen te staan?" vertelde een zorgkundige mij.
Het gevaar van de kloof
Dat verschil tussen hoofd en hart klinkt menselijk, en dat is het ook. Maar het heeft een zorgwekkende keerzijde. Wanneer hulpverleners emotioneel uitgeput raken door herhaaldelijk herval, verandert er iets in hoe ze naar hun cliënten kijken. Zonder dat ze het zelf altijd doorhebben, beginnen ze cliënten minder als mensen te zien en meer als casuïstiek. Termen als "de draaideurpatiënt" of "die het toch nooit zal halen" sluipen erin.
Dit psychologisch proces heet dehumanisering. Enerzijds is het een overlevingsstrategie, anderzijds kleven er sterke gevaren aan. Onderzoek toont dat cliënten dit aanvoelen. Als iemand merkt dat zijn hulpverlener hem niet meer als een volledig mens beschouwt, vergroot dat de kans op opnieuw gebruik. De cliënt denkt: "Ze vinden mij toch een junkie, dan kan ik het maar beter waarmaken ook."
Zo ontstaat een vicieuze cirkel: de uitputting van de hulpverlener maakt de cliënt kwetsbaarder, en meer terugval put de hulpverlener verder uit.
Wat werkt wel?
Het goede nieuws: er is een krachtig tegenmiddel. En dat is verrassend eenvoudig, al is het moeilijker in de praktijk, het is immers het fundament van de hulpverlening een echte vertrouwensband.
Hulpverleners die voldoende tijd hadden om hun cliënten echt te leren kennen, als persoon, met een levensverhaal, met krachten en dromen, spraken heel anders over hen. Ze gebruikten minder veroordelend taalgebruik. Ze konden herval op een authentieke manier plaatsen. Ze bleven hoopvol, ook in moeilijke momenten.
"Je bent voor die patiënten de plek of de persoon waar zonder stigma gesproken kan worden over hun probleem. Daar een rol in kunnen spelen, geeft mij voldoening." (arts)
Hoe beter de band, hoe kleiner de kans dat de cliënt herleid wordt tot zijn aandoening. Maar die vertrouwensband opbouwen kost tijd, tijd die hulpverleners vandaag vaak niet hebben door hoge caseloads, administratie en wachtlijsten.
"Ik heb niks van hoop om te geven, want er is niks"
Hulpverleners in de verslavingszorg worden niet alleen uitgeput door de complexiteit van hun cliënten. Ze worden ook uitgeput door een zorgsysteem dat hen in de steek laat.
In België functioneert de verslavingszorg als een reeks losse eilandjes. Er zijn lange wachttijden voor een opnameplek in een behandelprogramma. Cliënten worden soms geweigerd door andere diensten omdat ze drugs gebruiken. En als iemand na een behandeling naar huis gaat, is er vaak nauwelijks nazorg.
Voor de hulpverleners betekent dit dat ze zien dat iemand gemotiveerd wordt, en kunnen hem nergens naartoe kunnen sturen. Soms maanden lang.
"Ik ga naar die huisbezoeken en heb niks van hoop om te geven, want er is niks," vertelde een casemanager. "En dan hoor ik: ja, ik heb weer gebruikt. En dan denk ik: ja, ik versta u wel. Maar ik heb er geen oplossing voor."
Dit soort machteloosheid, niet door eigen tekortkomen, maar door tekorten in het systeem, woog voor de hulpverleners in mijn onderzoek soms nog zwaarder door dan het herval zelf.
Wat herstelt cliënten, houdt hulpverleners overeind
Een van de mooiste inzichten die ik uit mijn onderzoek leerde, is misschien wel dit: wat cliënten helpt herstellen, helpt hulpverleners ook volhouden.
Onderzoekers beschrijven herstel van verslaving aan de hand van drie kernwoorden: verbondenheid, hoop en betekenis. Wie omringd is door mensen die in hem geloven, wie nog iets te hopen heeft en wie het gevoel heeft dat zijn leven ertoe doet, heeft de meeste kans op herstel.
Wat bleek: precies die drie dingen houden ook hulpverleners overeind. De verbondenheid met hun collega's. De hoop die ze vasthouden, ook als het moeilijk is. Het gevoel dat hun werk ertoe doet, ook al zie je de resultaten niet altijd.
Wat cliënten doet herstellen, doet hulpverleners volhouden.
De conclusie: individuele kracht is niet genoeg
Je kan van hulpverleners niet verwachten dat ze eindeloos putten uit eigen veerkracht als het systeem hen in de steek laat. Goede verslavingszorg vraagt investeringen op drie niveaus tegelijk: ruimte voor hulpverleners om moeilijke emoties te verwerken met collega's en begeleiding; kleinere caseloads en stabiele teams zodat echte vertrouwensbanden kunnen groeien; en een geïntegreerd zorgsysteem met kortere wachttijden, betere samenwerking en gegarandeerde nazorg.
Want zolang een hulpverlener naar een huisbezoek rijdt zonder ook maar één oplossing in de rugzak, wordt hoop een luxe die hij of zij niet kan missen.
Bibliografie
Aga, N., & Vanderplasschen, W. (2016). De schone en het beest: Werken aan persoonlijk herstel binnen een forensische context [Online hoofdstuk]. In Sterktes van mensen: Sterktegerichte strategieën voor het ondersteunen van mensen met een psychiatrische problematiek die strafbare feiten pleegden (pp. 149–168). Department of Special Needs Education, Universiteit Gent. https://backoffice.biblio.ugent.be/download/8123226/8511997 American Psychiatric Association. (2017). DSM-5: Handboek voor de classificatie van psychische stoornissen (5e ed., Nederlandse vertaling). De Tijdstroom. Betty Ford Institute Consensus Panel. (2007). What is recovery? A working definition from the Betty Ford Institute. Journal of Substance Abuse Treatment, 33(3), 221–228. https://doi.org/10.1016/j.jsat.2007.06.001 Braun, V., & Clarke, V. (2021). Thematic analysis: A practical guide. SAGE Publications. Bride, B. E., Radey, M., & Figley, C. R. (2007). Measuring compassion fatigue. Clinical Social Work Journal, 35(3), 155–163. Chantry, M., Magerman, J., Fernandez, K., De Ruysscher, C., Sinclair, D. L., Goethals, I., Antoine, J., De Maeyer, J., Gremaux, L., Vander Laenen, F., Vanderplasschen, W., Delespaul, P., & Nicaise, P. (2023). Substance use and mental health care integration (SUMHIT): A study of service networks in mental health and substance use disorders in Belgium, their accessibility, and users' needs. https://doi.org/10.13140/RG.2.2.25601.67685 Belgian Science Policy Office. Corrigan, P. W., Druss, B. G., & Perlick, D. A. (2014). The impact of mental illness stigma on seeking and participating in mental health care. Psychological Science in the Public Interest, 15(2), 37–70. https://doi.org/10.1177/1529100614531398 and drug Corrigan, P. W., Kuwabara, S. A., & O'Shaughnessy, J. (2009). The public stigma of mental illness addiction. Journal https://doi.org/10.1177/1468017308101818 of Social Work, 9(2), 139–147. Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (4th ed.). SAGE Publications. Crisp, A. H., Gelder, M. G., Rix, S., Meltzer, H. I., & Rowlands, O. J. (2000). Stigmatisation of people with mental illnesses. The British Journal of Psychiatry, 177(1), 4–7. https://doi.org/10.1192/bjp.177.1.4 De Druglijn. (z.d.). Waarom is een verslaving moeilijk te doorbreken? Geraadpleegd op 25 juli 2025, van https://www.druglijn.be/drugs-abc/veelgestelde-vragen/waarom-is-een-ver… moeilijk-te-doorbreken/ De Druglijn. (2024, 29 juli). Wanneer is iemand verslaafd? https://www.druglijn.be/veelgestelde-vragen-naasten/wanneer-is-iemand-v… verslaving-definitie-betekenis/ De Kiem. (z.d.). Residentieel programma. Geraadpleegd op 21 april 2026, van https://www.dekiem.be/index.php/residentieel De Ruysscher, C., Magerman, J., Goethals, I., Chantry, M., Sinclair, D. L., Delespaul, P., De Maeyer, J., Nicaise, P., & Vanderplasschen, W. (2024). Islands in the stream: A qualitative study on the accessibility of mental health care for persons with substance use disorders in 53 Frontiers in Psychiatry, 15, Article 1344020. Belgium. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2024.1344020 Dekkers, A., De Ruysscher, C., & Vanderplasschen, W. (2020). Perspectives on addiction recovery: Focus groups with individuals in recovery and family members. Addiction Research & Theory, 28(6), 526–536. https://doi.org/10.1080/16066359.2020.1714037 Desleutel. (2012, 16 november). Prof. Geert Dom: "We moeten investeren in trajectwerking, tewerkstelling en aangepaste woonvormen". De Sleutel. https://desleutel.be/2012/11/16/prof geert-dom-we-moeten-investeren-in-trajectwerking-tewerkstelling-en-aangepaste woonvormen/ Dom, G. (1999). Dubbeldiagnose: Als verslaving en psychische problemen samen gaan. Epo Uitgeverij. Dom, G. (2025). Verslaafd… Waarom jij wel en ik niet? Epo Uitgeverij. Drughulp.be. (z.d.). Hulpverlening bij drugproblemen. https://www.drughulp.be/hulpverlening drugproblemen Duvar, T. (2024). Attitudes of healthcare professionals toward individuals with substance use disorders. Journal of Awareness, 9(2), 101–112. https://doi.org/10.26809/joa.2514 Federatie Medisch Specialisten. rijgeschiktheidskeuringen: (z.d.). Anamnese bij Drugsmisbruik drugsmisbruik. in het kader van Richtlijnendatabase. https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/drugsmisbruik_in_het_kader_van… gen/anamnese_bij_drugsmisbruik.html Figley, C. R. (1995). Compassion fatigue: Coping with secondary traumatic stress disorder in those who treat the traumatized. Brunner/Mazel. Fontesse, S., Demoulin, S., Stinglhamber, F., & Maurage, P. (2019). Dehumanization of psychiatric patients: Experimental and clinical implications in severe alcohol-use disorders. Addictive Behaviors, 89, 216–223. https://doi.org/10.1016/j.addbeh.2018.08.041 Fontesse, S., Stinglhamber, F., Demoulin, S., Chevallereau, T., de Timary, P., Cappeliez, B., Bon, F., Geus, C., Talent, J., Ayache, L., & Maurage, P. (2020). Metadehumanization in severe alcohol-use disorders: Links with fundamental needs and clinical outcomes. Addictive Behaviors, 107, Article 106425. https://doi.org/10.1016/j.addbeh.2020.106425 Ford, R., Bammer, G., & Becker, N. (2008). The determinants of nurses' therapeutic attitude to patients who use illicit drugs and implications for workforce development. Journal of Clinical Nursing, 17(18), 2452–2462. https://doi.org/10.1111/j.1365-2702.2007.02266.x Free Clinic. (z.d.). Spuitenruil clinic/spuitenruil/spuitenruil-vlaanderen Vlaanderen. https://free-clinic.be/free Gilchrist, G., Moskalewicz, J., Slezakova, S., Okruhlica, L., Torrens, M., Vajd, R., & Baldacchino, A. (2011). Staff regard towards working with substance users: A European multi centre study. Addiction, 106(6), 1114–1125. https://doi.org/10.1111/j.1360-0443.2011.03407.x Hasin, D. S., Stinson, F. S., Ogburn, E., & Grant, B. F. (2007). Prevalence, correlates, disability, and comorbidity of DSM-IV alcohol abuse and dependence in the United States: Results from the National Epidemiologic Survey on Alcohol and Related Conditions. Archives of General Psychiatry, 64(7), 830–842. https://doi.org/10.1001/archpsyc.64.7.830 54 Haslam, N. (2006). Dehumanization: An integrative review. Personality and Social Psychology Review, 10(3), 252–264. https://doi.org/10.1207/s15327957pspr1003_4 Hayes, S. C., Luoma, J. B., Bond, F. W., Masuda, A., & Lillis, J. (2006). Acceptance and commitment therapy: Model, processes and outcomes. Behaviour Research and Therapy, 44(1), 1–25. https://doi.org/10.1016/j.brat.2005.06.006 Hendrich, A., Chow, M. P., Skierczynski, B. A., & Lu, Z. (2008). A 36-hospital time and motion study: How do medical-surgical nurses spend their time? The Permanente Journal, 12(3), 25 34. https://doi.org/10.7812/TPP/08-021 Howitt, D. (2014). Thematic analysis and data analysis. In G. Van Hove (Ed.), Qualitative research for educational sciences (2nd custom ed.). Pearson. Jahn, D. R., Muralidharan, A., Brown, C. H., Hack, S., Leith, J., Drapalski, A. L., & Lucksted, A. (2020). The influence of experiences of stigma on recovery: Mediating roles of internalized stigma, self-esteem, and self-efficacy. Psychiatric Rehabilitation Journal, 43(2), 97–105. https://doi.org/10.1037/prj0000377 Joe, G. W., Simpson, D. D., Dansereau, D. F., & Rowan-Szal, G. A. (2001). Relationships between counseling rapport and drug abuse treatment outcomes. Journal of Substance Abuse Treatment, 21(4), 221–229. https://doi.org/10.1016/S0740-5472(04)00076-5 Kallio, H., Pietilä, A.-M., Johnson, M., & Kangasniemi, M. (2016). Systematic methodological review: Developing a framework for a qualitative semi-structured interview guide. Journal of Advanced Nursing, 72(12), 2954–2965. https://doi.org/10.1111/jan.13031 Kvale, S., & Brinkmann, S. (2015). InterViews: Learning the craft of qualitative research interviewing (3rd ed.). Sage Publications. Leamy, M., Bird, V., Le Boutillier, C., Williams, J., & Slade, M. (2011). Conceptual framework for personal recovery in mental health: Systematic review and narrative synthesis. The British Journal of Psychiatry, 199(6), 445–452. https://doi.org/10.1192/bjp.bp.110.083733 Livingston, J. D., & Boyd, J. E. (2010). Correlates and consequences of internalized stigma for people living with mental illness: A systematic review and meta-analysis. Social Science & Medicine, 71(12), 2150–2161. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2010.09.030 Livingston, J. D., Milne, T., Fang, M. L., & Amari, E. (2011). The effectiveness of interventions for reducing stigma related to substance use disorders: A systematic review. Addiction, 107(1), 39–50. https://doi.org/10.1111/j.1360-0443.2011.03601.x Luoma, J. B., Kohlenberg, B. S., Hayes, S. C., & Fletcher, L. (2012). Slow and steady wins the race: A randomized clinical trial of acceptance and commitment therapy targeting shame in substance use disorders. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 80(1), 43–53. https://doi.org/10.1037/a0026070 Luoma, J. B., Nobles, R. H., Drake, C. E., Hayes, S. C., O'Hair, A., Fletcher, L., & Kohlenberg, B. S. (2013). Self-stigma in substance abuse: Development of a new measure. Journal of Psychopathology and Behavioral https://doi.org/10.1007/s10862-012-9323-4 Assessment, 35(2), 223–234. Maslach, C., Schaufeli, W. B., & Leiter, M. P. (2001). Job burnout. Annual Review of Psychology, 52(1), 397–422. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.52.1.397 McGillion, J., Wanigaratne, S., Feinmann, C., Godden, T., & Byrne, A. (2000). GPs' attitudes towards the treatment of drug misusers. British Journal of General Practice, 50(454), 385 386. 55 McLaughlin, D. F., McKenna, H. P., Leslie, J. C., & Moore, K. D. (2006). Illicit drug users in Northern Ireland: Perceptions and experiences of health and social care professionals. Journal of Psychiatric and Mental https://doi.org/10.1111/j.1365-2850.2006.00984.x Health Nursing, 13(6), 682–686. McLellan, A. T., Lewis, D. C., O'Brien, C. P., & Kleber, H. D. (2000). Drug dependence, a chronic medical illness. JAMA, 284(13), 1689–1695. Meier, P. S., Barrowclough, C., & Donmall, M. C. (2005). The role of the therapeutic alliance in the treatment of substance misuse: A critical review of the literature. Addiction, 100(3), 304 316. https://doi.org/10.1111/j.1360-0443.2004.00935.x National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism. (2023). Incorporating harm reduction into alcohol use disorder treatment and recovery. NIAAA Spectrum, 15(3). https://www.niaaa.nih.gov/news-events/spectrum/volume-15-issue-3-fall-2… harm-reduction-alcohol-use-disorder-treatment-and-recovery Opdenakker, R. (2006). Advantages and disadvantages of four interview techniques in qualitative research. Forum Qualitative Sozialforschung / Forum: Qualitative Social Research, 7(4), Art. 11. https://doi.org/10.17169/fqs-7.4.175 Oser, C. B., Biebel, E. P., Pullen, E., & Harp, K. L. H. (2013). Causes, consequences, and prevention of burnout among substance abuse treatment counselors: A rural versus urban comparison. Journal of Psychoactive https://doi.org/10.1080/02791072.2013.763558 Drugs, 45(1), 17–27. Prochaska, J. O., & DiClemente, C. C. (1983). Stages and processes of self-change of smoking: Toward an integrative model of change. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 51(3), 390–395. https://doi.org/10.1037/0022-006X.51.3.390 Psychiatrisch Centrum Ariadne. (2025, 13 juni). Behandeling. Psychiatrisch Centrum Ariadne. https://pcariadne.be/landingspagina-dienst/ Rao, D., Elshafei, A., Nguyen, M., Hatzenbuehler, M. L., Frey, S., & Go, V. F. (2019). A systematic review of multi-level stigma interventions: State of the science and future directions. BMC Medicine, 17, Article 41. https://doi.org/10.1186/s12916-018-1244-y Schachter, H. M., Girardi, A., Ly, M., Lacroix, D., Lumb, A. B., & van Berkom, J. (2008). Effects of school-based interventions on mental health stigmatization: A systematic review. Child and Adolescent Psychiatry and Mental Health, 2, Article 18. https://doi.org/10.1186/1753-2000-2 18 clinical practice. Scott, C. K., & Dennis, M. L. (2007). Chronic addiction and recovery management: Implications for Addiction Science & Clinical Practice, 4(1), 45–55. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6345257/pdf/nihms961829.pdf Spoedpsychiatrie. (z.d.). Spoedpsychiatrie. UZ Gent. https://www.uzgent.be/nl/patient/zoek een-arts-of-dienst/volwassenenpsychiatrie/spoedpsychiatrie Stad Gent. (z.d.). Medisch Sociaal Opvangcentrum (MSOC) Gent. Stad Gent. https://stad.gent/nl/samenleven-welzijn-gezondheid/medisch-sociaal-opva… gent Strack, F., & Deutsch, R. (2004). Reflective and impulsive determinants of social behavior. Personality and Social Psychology https://doi.org/10.1207/s15327957pspr0803_1 Review, 8(3), 220–247. 56 Tong, A., Sainsbury, P., & Craig, J. (2007). Consolidated criteria for reporting qualitative research (COREQ): A 32-item checklist for interviews and focus groups. International Journal for Quality in Health Care, 19(6), 349–357. https://doi.org/10.1093/intqhc/mzm042 UK Drug Policy Commission Recovery Consensus Group. (2008). A vision of recovery: UKDPC recovery consensus group. UKDPC. https://www.ukdpc.org.uk/wp content/uploads/Policy%20report%20 %20A%20vision%20of%20recovery_%20UKDPC%20recovery%20consensus%20group.pdf Van Boekel, L. C., Brouwers, E. P., van Weeghel, J., & Garretsen, H. F. (2013). Stigma among health professionals towards patients with substance use disorders and its consequences for healthcare delivery: A systematic review. Drug and Alcohol Dependence, 131(1–2), 23–35. https://doi.org/10.1016/j.drugalcdep.2013.02.018 Van Boekel, L. C., Brouwers, E. P. M., van Weeghel, J., & Garretsen, H. F. L. (2015). Comparing stigmatising attitudes towards people with substance use disorders between the general public, GPs, mental health and addiction specialists and clients. International Journal of Social Psychiatry, 61(6), 539–549. https://doi.org/10.1177/0020764014562051 Van Deun, P. (2024). Het gekaapte brein: Verslavingsgedrag beter begrijpen. Houtekiet. Van der Stel, J. (2012). Focus op persoonlijk herstel bij psychische problemen (1e editie). Boom Lemma. Van der Stel, J. C. (2015). Functioneel herstel en zelfregulatie: Opgaven voor cliënten én psychiaters. Tijdschrift voor Psychiatrie, 57(11), 815–822. Vanderplasschen, W., Dekkers, A., Vandevelde, S., & Broekaert, E. (2015). Orthopedagogiek en verslavingsonderzoek aan de UGent: Een zoektocht naar methoden en interventies om herstel en kwaliteit van leven te bevorderen. Orthopedagogiek: Onderzoek en Praktijk, 54(6 7), 258–269. Vanderplasschen, W., & Vander Laenen, F. (Reds.). (2017). Naar een herstelondersteunende verslavingszorg: Zorg en ondersteuning in praktijk en beleid. Acco. Van Hove, G. (2014). Qualitative research for educational sciences (2nd custom ed.). Pearson. VAD. (2024). Toelichting bij figuur interventies bij middelengebruik. VAD. https://vad.be/content/uploads/2024/03/Toelichting-bij-figuur-intervent… middelengebruik.pdf Vita Verslavingszorg. (2018). Onthaalbrochure Vita verslavingszorg [Brochure]. https://www.pcsintjanbaptist.be/wp-content/uploads/2018/01/Onthaalbroch… Verslavingszorg-versie-Januari-2018.pdf Volkow, N. D., Koob, G. F., & McLellan, A. T. (2016). Neurobiologic advances from the brain disease model of addiction. New England Journal of Medicine, 374(4), 363–371. https://doi.org/10.1056/NEJMra1511480 Weiss, M. G., Ramakrishna, J., & Somma, D. (2006). Health-related stigma: Rethinking concepts and interventions. Psychology, Health & Medicine, 11(3), 277–287. https://doi.org/10.1080/13548500600595053 West, R., & Brown, J. (2013). Theory of addiction (2nd ed.). Wiley-Blackwell. Westbrook, J. I., Duffield, C., Li, L., & Creswick, N. J. (2011). How much time do nurses have for patients? A longitudinal study quantifying hospital nurses' patterns of task time distribution 57 and interactions with health professionals. BMC Health Services Research, 11, Article 319. https://doi.org/10.1186/1472-6963-11-319 White, W. L. (2007). Addiction recovery: Its definition and conceptual boundaries. Journal of Substance Abuse Treatment, 33(3), 229–241. https://doi.org/10.1016/j.jsat.2007.04.015 World Health Organization. (2009). Global health risks: Mortality and burden of disease attributable to selected major risks. World Health Organization. World Health Organization. (2010). ATLAS on substance use (2010): Resources for the prevention and treatment of substance use disorders. World Health Organization. Yamaguchi, S., Mizuno, M., Sekiya, Y., Sawamura, K., & Hayashi, K. (2022). Self-stigma, hope for future, and recovery: An exploratory study of men with early-onset substance use disorder. Indian Psychiatric Journal, 31(1), 45–50. https://doi.org/10.4103/ipj.ipj_52_21
