Goedkoper én veiliger: De groene revolutie in het Vietnamese chemielokaal
Stel je voor! Een bruisend chemielabo waar studenten de geheimen van moleculen ontrafelen, zonder risico om blootgesteld te worden aan giftige dampen of kankerverwekkende stoffen. Hoewel veel practica nog steunen op verouderde experimenten en gevaarlijke chemicaliën, bewijst onderzoeker Jenno Vanassche (Universiteit Antwerpen) in zijn scriptie dat het anders kan. Hij bedacht een systematische methode om proeven met gevaarlijke chemicaliën te vervangen door veiligere, goedkopere en groenere alternatieven. Het grote pluspunt? De studenten leren er exact evenveel van en lopen geen praktijkervaring mis.
Organische chemie in de praktijk: essentieel maar risicovol
Organische chemie is de wetenschap van koolstofverbindingen, de bouwstenen van vrijwel alles om ons heen. Praktijkproeven zijn voor studenten hier dé manier om chemie in de vingers te krijgen, maar aan de Quy Nhon Universiteit (QNU) in Vietnam zorgt dit soms voor hachelijke situaties. Een aantal experimenten steunen er nog op gevaarlijke chemicaliën die giftig, kankerverwekkend, extreem brandbaar of schadelijk voor het milieu zijn. Waar Westerse laboratoria deze risico's indijken met talrijke zuurkasten en dure afvalverwerking, is de infrastructuur in Quy Nhon vaak een stuk beperkter.
Hierdoor is de kans op blootstelling voor studenten groter en wordt het lokale milieu zwaarder belast. Toch is er licht aan het einde van de tunnel: het onderzoek toont aan voor een aantal chemieproeven veiligere alternatieven bestaan zonder in te boeten naar het leerdoel. Door slimme, groene alternatieven te omarmen, krijgt de Vietnamese universiteit een tastbare oplossing in handen om haar laboratoria veiliger en toekomstklaar te maken.
Van gevarenlijst naar echte vervanging
De makkelijkste oplossing lijkt simpel: schrap de gevaarlijke proeven gewoon. Maar dat is geen optie, want dan missen de studenten essentiële praktijkervaring. De beste weg vooruit is daarom substitutie: het gericht vervangen van de chemische boosdoeners door veiligere alternatieven. Toch is dat een flinke uitdaging, want een stof zit niet zomaar in een experiment; ze dóét iets. Een oplosmiddel zorgt ervoor dat stoffen bijvoorbeeld mengen of verdund worden en een reagens lokt de eigenlijke reactie uit. Je kan dus niet zomaar een lijstje met "gevaarlijk" en "veilig" afvinken, want de vervangende stof moet de proef nog altijd laten slagen.
"Vergelijk het met het bakken van een taart: als je eieren wilt weglaten omdat iemand allergisch is, moet je een alternatief zoeken dat de taart nog steeds luchtig houdt. Een vervangende stof moet nog tot het gewenste product leiden, anders mislukt de proef en leren de studenten niets."
Hiervoor vertrok Vanassche vanuit een bestaand digitaal EHS-instrument (Environment, Health and Safety). Daarbij kreeg eerst elke afzonderlijke stof in een experiment een eigen veiligheidscore op basis van strikte criteria, zoals brandbaarheid, corrosiviteit, giftigheid, kankerverwekkend en milieuschade. Al deze individuele stofscores werden vervolgens samengevoegd tot één globale 'gevaarscore' voor het volledige experiment. Zo werd meteen duidelijk welke proeven in hun totaliteit het meest problematisch waren.
Aan deze globale gevarenscan werd een cruciale 'functionele analyse' toegevoegd. Hierbij keek de onderzoeker naar de precieze rol van de stof in de reactie. Voor oplosmiddelen werd bijvoorbeeld de zogenaamde Hansen methode gebruikt om te berekenen of de alternatieve vloeistoffen wel dezelfde oploskracht bezitten. Uiteindelijk werden de kandidaat-vervangers streng met elkaar vergeleken op basis van een slimme balans: het moet de gevaarscore van het experiment stevig naar beneden halen, een haalbare kostprijs hebben, én zorgen voor een hoge reactie-efficiëntie zodat er zo min mogelijk chemisch afval overblijft.
Drie proeven, drie verschillende oplossingen
Uit de analyse filterde Vanassche een top 10 van de meest risicovolle experimenten, geranschikt volgens gevarenscore. Drie daarvan nam hij grondig onder de loep om te bewijzen dat gerichte vervanging werkt (figuur 1).
1. Aniline: veiliger én efficiënter
Bij de bromering van aniline scoorde het origineel experiment zeer hoog (9,8), voornamelijk vanwege het gebruik van het toxische aniline en corrosief 𝐵𝑟2. Door aniline te vervangen door het veiligere acetanilide en gebruik te maken van een alternatief bromeringsreagens (KBr, waterstofperoxide en azijnzuur), werd de gevarenscore teruggebracht tot 5,5 en de atoomeconomie verhoogd van 57,6% naar 74,3%. Een andere, nog goedkopere route (met NaBr, NaOCl en HCl) verlaagde de gevarenscore eveneens aanzienlijk ten opzichte van het origineel, wat aantoont dat veiligheid en betaalbaarheid uitstekend hand in hand kunnen gaan.
2. Aceton: slimmer omgaan met oplosmiddelen
De aanmaak van traanverwekkend broomaceton-experiment (gevaarscore 9,4) gebruikte het ozonaantastende oplosmiddel CCl₄ in combinatie met giftig broom. Naast het gebruik van een milieuvriendelijker solvent, (bv. propyleencarbonaat) kan door over te schakelen op HBr en H₂O₂ het actieve broom veilig in de kolf worden aangemaakt. Deze gebalanceerde route heeft een hoge atoomeconomie (79,2%) en kost drie keer minder dan het originele experiment.
3. Harsen: van giftige cocktail naar dennenextract
De productie van fenol-formaldehydehars gebruikt een giftige cocktail van uiterst giftige stoffen (score 9,0) zoals formaldehyde en fenol. Vanassche stelde een biogebaseerd alternatief voor: een mix van 'tannine' (een natuurlijk plantenextract) en glyoxal. De gevaarlijkheid daalt drastisch (score 5,5) en het is tevens goedkoper. Wel moet de vorming van dit complexere hars nog in het labo gevalideerd worden.
Meer dan een Excelbestand: de volgende stap
De kern van dit onderzoek is niet zomaar het zoeken naar één nieuwe chemische stof, maar een fundamentele manier van denken met groene chemie principes voorop. Eerst worden de gevaarlijkste proeven gevonden, dan wordt naar de echte functie van de gebruikte chemicaliën gezocht, waarna eliminatie, vervanging of herontwerp volgt. Hoewel vervanging vaak mogelijk is, werden sommige proeven ook vervangen door een demonstratievideo als dat het veiligste leerpad bleek.
De resultaten vormen een krachtig, toekomstgericht vertrekpunt naar groenere chemie onderwijs in QNU. De bevindingen bewijzen dat we chemielessen fundamenteel veiliger en milieuvriendelijker kunnen maken, zelfs met beperkte middelen. Veiliger chemieonderwijs begint dus niet met minder chemie, maar met slimmer kiezen en tegelijk de principes van groene chemie aanleren en dat is, letterlijk en figuurlijk, een verademing.
Bron: Jenno Vanassche, "Systematische substitutie van hoog-risicochemicaliën in organische onderwijs-laboratoria aan Quy Nhon Universiteit", bachelorproef, Universiteit Antwerpen, 2026.
Bibliografie
(1) VLIRUOS. Building Long-term Global Partnerships with the Institutional University Cooperation (IUC) University, Programme. VLIRUOS, https://www.vliruos.be/get-funded/building-long-term-global partnerships-institutional-university-cooperation-iuc
(2) Q. N. Introduction to the project 7. Quy Nhon University, https://iuc.qnu.edu.vn/en/establishing-a-sustainable-institutional-wast… quy-nhon-university/
(3) Quý, N. Quy Nhon University Organizes Laboratory Safety Training for First-Year Students in Chemistry-Related Fields. Quy Nhon University, 2025. https://iuc.qnu.edu.vn/en/quy-nhon university-organizes-laboratory-safety-training-for-first-year-students-in-chemistry-related-fields/
(4) Chemex, S. The Twelve Principles of Green Chemistry. Shanghai Chemex Group Ltd.
(5) Enews, V. Green Chemistry in Education: Making Safer Laboratories for Sustainable Future. Ministry of Science & Technology, 2025. https://magazine.vidyaenews.most.gov.lk/2025/09/30/green-chemistry-in-e… safer-laboratories-for-sustainable-future/
(6) Society, A. C. What Is Green Chemistry? 2026. https://www.acs.org/green-chemistry sustainability/what-is-green-chemistry.html
(7) Jesus, P. d. How to Apply the Principles of Green Chemistry to Achieve Energy Efficiency. ChemCopilot, Inc., 2025. https://www.chemcopilot.com/blog/how-to-apply-the-principles-of green-chemistry-to-achieve-energy-efficiency
(8) Natalie J. O’Neil, S. S., Rachael Relph, Ettigounder Ponnusamy. Approaches to Incorporating Green Chemistry and Safety into Laboratory Culture. Journal of Chemical Education 2021, 98 (1), 84–91. DOI: 10.1021/acs.jchemed.0c00134.
(9) Paul A. Schulte, L. T. M., Donna S. Heidel, Andrea H. Okun, Gary Scott Dotson, Thomas J. Lentz, Charles L. Geraci, Pamela E. Heckel, Christine M. Branche. Occupational safety and health, green chemistry, and sustainability: a review of areas of convergence. Environmental Health 2013, 12 (1), 31. DOI: 10.1186/1476-069X-12-31.
(10) Prevom. Preventiehiërarchie begrijpen en toepassen. https://prevom.be/blog/preventiehierarchie/
(11) Vandeputte. Werken op hoogte: het belang van de preventiehiërarchie. Vandeputte: 2023.
(12) Zhang Shuwen, L. Z. Method for synthesis of α-bromoketone compounds by hydrogen peroxide oxidative bromination. China 2010.
(13) VLIR-UOS. Connect Session IUC-QNU. 2021.
(14) Concibido, N. Safety Evaluation of Laboratories in Top Universities in the Philippines. ACS Chemical Health & Safety 2026, 33, 129-137. DOI: 10.1021/acs.chas.5c00176.
(15) Van Aken Koen, S. L., Patiny Luc. EcoScale, a semi-quantitative tool to select an organic preparation based on economical and ecological parameters. Beilstein Journal of Organic Chemistry 2006, 2, 3. DOI: 10.1186/1860-5397-2-3.
(16) Society, A. C. Organic Chemistry. https://www.acs.org/careers/chemical sciences/areas/organic-chemistry.html
(17) S, V. Practica Organische Chemie; Universiteit Antwerpen, 2024.
(18) Bruice, P. Y. Organic Chemistry; Pearson, 2014.
(19) University, M. Efficiency of organic reaction pathways. Monash University, https://www.monash.edu/student-academic-success/chemistry/reactions-of-organic-compounds/efficiency-of-organic-reaction-pathways
(20) Staff, E. Functional Groups in Organic Chemistry. 2014.
(21) Sheldon, R. A. The greening of solvents: Towards sustainable organic synthesis. Current Opinion in Green and Sustainable Chemistry 2019, 18, 13-19. DOI: 10.1016/j.cogsc.2018.11.006.
(22) Schaller, C. 3.1: What is a Solvent? Chemistry LibreTexts, 2022. https://chem.libretexts.org/Bookshelves/General_Chemistry/Book%3A_Structure_and_Reactivity_in_Organic_Biological_and_Inorganic_Chemistry_(Schaller)/III%3A_Reactivity_in_Organic_Biological_and_Inorganic_Chemistry_1/03%3A_Addition_to_Carbonyls/3.01%3A_What_is_a_Solvent
(23) Sahar Balkat Aljuboori, N. A. A., Shuhad Yassen, Heba Hashim Khaleel. Solvent Role in Organic Chemistry in Comparison with Organic Synthesis under Solvent-Free Condition (Green Chemistry): A Mini Literature Review. Al-Rafidain Journal of Medical Sciences 2022, 3, 109–115. DOI: 10.54133/ajms.v3i.94.
(24) Nederland, L. OPLOSMIDDELEN: SOORTEN, TOEPASSINGEN EN HET BELANG ERVAN IN DE WETENSCHAP. Labbox Nederland, 2025. https://labbox.nl/laboratoriumoplosmiddelen/
(25) Liu, X. 7.5: SN1 vs SN2. Chemistry LibreTexts, 2021. https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Organic_Chemistry/Organic_Chemistry_I_(Liu)/07%3A_Nucleophilic_Substitution_Reactions/7.05%3A_SN1_vs_SN2
(26) Information, N. C. f. B. PubChem. 2026. https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/
(27) Byrne, F. P., Jin, Saimeng, Paggiola, Giulia, Petchey, Tabitha H. M., Clark, James H., Farmer, Thomas J,; Hunt, Andrew J, McElroy, C. Robert, Sherwood, James. Tools and techniques for solvent selection: green solvent selection guides. Sustainable Chemical Processes 2016, 4 (1), 7. DOI: 10.1186/s40508-016-0051-z.
(28) Society, A. C. The CHEM21 Solvent Selection Guide. American Chemical Society, https://learning.acsgcipr.org/guides-and-metrics/solvent-selection-guides/the-chem21-solvent-selection-guide/
(29) Prat Denis, W. A., Hayler John, Sneddon Helen, McElroy C. Robert, Abou-Shehada, Sarah, Dunn, Peter J. CHEM21 selection guide of classical- and less classical-solvents. Green Chemistry 2016, 18, 288–296. DOI: 10.1039/C5GC01008J.
(30) Mimouni, H. Verduurzaming van laboratoriumpraktijken aan Quy Nhon University via een substitutiegerichte en risicoreducerende aanpak. Universiteit Antwerpen, 2025.
(31) Sánchez-Camargo, A. d. P. B., Mónica; Parada-Alfonso, Fabián; Cifuentes, Alejandro; Ibáñez, Elena. Hansen solubility parameters for selection of green extraction solvents. TrAC Trends in Analytical Chemistry 2019, 118, 227–237. DOI: 10.1016/j.trac.2019.05.046.
(32) Abbott, S. HSP Basics. Prof Steven Abbott, https://www.stevenabbott.co.uk/practical-solubility/hsp-basics.php
(33) Parameters, H. S. The HSP Sphere. Hansen Solubility Parameters, https://www.hansen-solubility.com/HSP-science/sphere.php
(34) Bautista-Quijano, J. R., Telschow, O.; Paulus, F., Vaynzof, Y. Solvent–antisolvent interactions in metal halide perovskites. In Chemical Communications, Royal Society of Chemistry: 2023.
(35) Shruti Venkatram, C. K., Anand Chandrasekaran, Rampi Ramprasad. Critical Assessment of the Hildebrand and Hansen Solubility Parameters for Polymers. Journal of Chemical Information and Modeling 2019, 59 (10), 4188-4194. DOI: 10.1021/acs.jcim.9b00656.
(36) Luís Moreira, R. E.-L., Filomena Martins. The separation between solvent polarizability and solvent dipolarity: Revisiting the Kamlet-Abraham-Taft model equation. Journal of Molecular Liquids 2022, 362, 119656. DOI: 10.1016/j.molliq.2022.119656.
(37) Bruno C. Hancock, P. Y., Raymond C. Rowe. The use of solubility parameters in pharmaceutical dosage form design. International Journal of Pharmaceutics 1997, 148 (1), 1–21. DOI: 10.1016/S0378-5173(96)04828-4.
(38) Thomas Gerlach, S. M., Andrés González de Castilla, Irina Smirnova. An open source COSMO-RS implementation and parameterization supporting the efficient implementation of multiple segment descriptors. Fluid Phase Equilibria 2022, 560, 113472. DOI: 10.1016/j.fluid.2022.113472.
(39) contributors, W. Hansen solubility parameter. 2025. https://en.wikipedia.org/wiki/Hansen_solubility_parameter
(40) Parameters, H. S. HSP Basics. Hansen Solubility Parameters, https://hansen-solubility.com/HSP-science/basics.php
(41) Roundtable, A. G. C. I. P. Tools. American Chemical Society, https://acsgcipr.org/tools/
(42) Agency, U. S. E. P. Endocrine Disruption Research: Testing for Potential Low-Dose Effects. 2017. https://19january2021snapshot.epa.gov/chemical-research/endocrine-disruption-research-testing-potential-low-dose-effects_.html
(43) Richard K., J.-G., Concepción, Constable, David J. C., Alston, Sarah R., Inglis, Graham G. A., Fisher, Gail, Sherwood, James;,Binks, Steve P, Curzons, Alan D. Expanding GSK’s solvent selection guide – embedding sustainability into solvent selection starting at medicinal chemistry. Green Chemistry 2011, 13 (4), 854–862. DOI: 10.1039/C0GC00918K.
(44) Association, N. F. P. Hazardous Materials Identification. 2021. https://www.nfpa.org/news-blogs-and-articles/blogs/2021/11/05/hazardous-materials-identification
(45) Council, A. C. Safety and Handling of Organic Peroxides; American Chemistry Council, 2023. https://www.americanchemistry.com/content/download/5324/file/Safety-and-Handling-of-Organic-Peroxides.pdf?
(46) Hoe, D. H(azard) statements. Dokter Hoe, https://www.dokterhoe.nl/en/themas/hazardous-substances/what-can-you-do-safety-data-sheets-hazard-pictograms-labels-h-and-p-phrases/hazard-statements/
(47) Team, V. E. Nucleophiles and Electrophiles. 2023. https://www.vaia.com/en-us/explanations/chemistry/organic-chemistry/nucleophiles-and-electrophiles/
(48) Wikipedia-bijdragers. Gaswasfles. 2015. https://nl.wikipedia.org/wiki/Gaswasfles
(49) Waterford Matthew, S. S., Hornung Christian H. Evaluation of a Continuous-Flow Photo-Bromination Using N-Bromosuccinimide for Use in Chemical Manufacture. Australian Journal of Chemistry 2021, 74 (5), 569–573.
(50) Halder, J. An Elegant and Cost-Effective Method of Aromatic Bromination Using Sodium Bromide and Household Bleach. Rasayan Journal of Chemistry 2012, 5 (2), 183–185.
(51)Wright P. P., K., B., Walsh, L. J. Alkaline Sodium Hypochlorite Irrigant and Its Chemical Interactions. Materials Chemistry and Physics 2017, 10 (10), 1147. DOI: 10.3390/ma10101147.
(52)Narender, N. Oxyhalogenation of Aromatic Compounds in Presence of KCl or KBr and H2O2 over Zeolites. Studies in Surface Science and Catalysis 2001, 135, 3745–3750.
(53)Trapasso, G. Organic carbonates as green media: from laboratory syntheses to industrial applications. Green Chemistry 2025, 27, 6925–6966. DOI: 10.1039/D5GC00536A.
(54)Meng-Yang Chang, C.-Y. L. One-pot synthesis of symmetrical bis-sulfonyl 2,6-diarylpyridines via BiCl₃-catalyzed and K₂S₂O₈-mediated domino annulation of β-ketosulfones and N,N-dimethylacetamide. Organic & Biomolecular Chemistry 2025, 23, 844–853. DOI: 10.1039/D4OB01681E.
(55)King, L. C., Ostrum, G. Kenneth. Selective Bromination with Copper(II) Bromide. The Journal of Organic Chemistry 1964, 29 (12), 3459–3461. DOI: 10.1021/jo01035a003.
(56)Andrés Felipe León Rojas, Y. Y. C., Sara Helen Kyne, Bo Xia, Philip Wai Hong Cha. Enantioselective and Regiodivergent Gold and Chiral Brønsted Acid Catalyzed Cycloisomerization/Diels-Alder Reaction of 1,10-Dien-4-yn-3-yl Acetates: Synthesis of Norbornene-Embedded Tricarbocycles. Organic Letters 2024, 26 (15), 3037–3042. DOI: 10.1021/acs.orglett.4c00621.
(57)n.d. Phenol Formaldehyde. Elsevier, n.d. https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/phenol-formaldehyde
(58)Maokhamphiou Alex, Z. M., Guerin William, Soisson Arnaud, Petit Morgane, Jobard Guillaume, da Cruz-Boisson Fernande, Delage Karim, Tavernier Romain, Bounor-Legaré Véronique. Novel sustainable synthesis of a formaldehyde-free thermosetting phenolic resin through solvent-free reactive extrusion. Green Chemistry 2025, 27, 3887–3904. DOI: 10.1039/D4GC05352D.
(59)Xue Yang, M. X., Yuan Bixiu, Xu Huifang. Poly(methylphenylsiloxane)-modified resorcinol-terephthalaldehyde phenolic xerogel monoliths. Materials Chemistry and Physics 2023, 305, 128024. DOI: 10.1016/j.matchemphys.2023.128024.
(60)Ballerini Aldo, D. A., Pizzi Antonio. Non-toxic, zero emission tannin-glyoxal adhesives for wood panels. Holz als Roh- und Werkstoff 2005, 63 (6), 477–478. DOI: 10.1007/s00107-005-0048-x.
(61)Van Nieuwenhove, I., Renders Tom, Lauwaert Jeroen, De Roo Tony, De Clercq Jeriffa, Verberckmoes An. Biobased Resins Using Lignin and Glyoxal. ACS Sustainable Chemistry & Engineering 2020, 8 (51), 18789–18809. DOI: 10.1021/acssuschemeng.0c07227.
(62)Siahkamari, M. D., Debkumar Wang, Tuo Nejad, Mojgan. A fundamental study of lignin reactions with formaldehyde and glyoxal. Green Chemistry 2025, 27, 2342–2358. DOI: 10.1039/D4GC05695G.
(63)Xu Jie, B. N., Abdelouahed Lokmane, Taouk Bechara. Assessing thermal hazards in bio-oil-glyoxal polymerization and curing with DGEBA and bio-char. Process Safety and Environmental Protection 2024, 186, 89–103. DOI: 10.1016/j.psep.2024.03.096.
(64)Arias Ana, G.-G. S., Feijoo Gumersindo, Moreira Maria Teresa. Tannin-based bio-adhesives for the wood panel industry as sustainable alternatives to petrochemical resins. Journal of Industrial Ecology 2022, 26 (2), 627–642. DOI: 10.1111/jiec.13210.
(65)Anggini, A. W., Lubis Muhammad Adly Rahandi, Sari Rita Kartika, Papadopoulos Antonios N., Antov Petar, Iswanto Apri Heri, Lee Seng Hua, Mardawati Efri, Kristak Lubos, Juliana Ika. Cohesion and Adhesion Performance of Tannin-Glyoxal Adhesives at Different Formulations and Hardener Types for Bonding Particleboard Made of Areca (Areca catechu) Leaf Sheath. Polymers 2023, 15 (16), 3425. DOI: 10.3390/polym15163425.
(66)Gianluca, T. Tannin-Based Copolymer Resins: Synthesis and Characterization by Solid State 13C NMR and FT-IR Spectroscopy. Polymers 2017, 9 (6), 223. DOI: 10.3390/polym9060223.
(67)Muhammad, F. A Review on Bark Valorization for Bio-based Polyphenolic and Polyaromatic Compounds. Journal of Biochemistry, Biotechnology and Biomaterials 2016, 1 (1), 1-15.
(68)Vázquez Gonzalo, S. J., Freire M. Sonia, Antorrena Gervasio, González-Álvarez Julia. DSC and DMA study of chestnut shell tannins for their application as wood adhesives without formaldehyde emission. Journal of Thermal Analysis and Calorimetry 2012, 108 (2), 605–611. DOI: 10.1007/s10973-011-2138-9.
(69)Green Solvent Selection Tool. https://green-solvent-tool.herokuapp.com/
(70)Board, U. S. C. S. CSB Releases Safety Message on Preventing Accidents in High School Chemistry Labs. CSB, 2013. https://www.csb.gov/csb-releases-safety-message-on-preventing-accidents-in-high-school-chemistry-labs/
(71)Barker, I. R. L. D., R. H. Kinetics and mechanism of the oxidation of aromatic aldehydes with bromine. Journal of the Chemical Society B: Physical Organic 1970, 650–653. DOI: 10.1039/J29700000650.
(72)Marcos, C. F. N., Ana G. Díaz, Jesús Martínez-Caballero, Sonia. A Safe and Green Benzylic Radical Bromination Experiment. Journal of Chemical Education 2020, 97 (2), 582–585. DOI: 10.1021/acs.jchemed.9b00020.
(73)Zaratti Camilla, M. L., Colasanti Irene Angela, Barbaccia Francesca Irene, Aureli Helene, Prestileo Fernanda, de Caro Tilde, La Russa Mauro Francesco, Macchia Andrea. Evaluation of Fatty Acid Methyl Esters (FAME) as a Green Alternative to Common Solvents in Conservation Treatments. Applied Sciences 2024, 14 (5), 1970. DOI: 10.3390/app14051970.
