Waarom een succesvolle operatie toch kan eindigen in hevige pijn.

"Waarom een succesvolle operatie toch kan eindigen in hevige pijn".
"De operatie is perfect verlopen."
Met die geruststellende woorden wordt de 62-jarige mevrouw L. terug naar haar ziekenhuiskamer gebracht na een knieprothese. Dankzij een perifere zenuwblokkade voelt ze nauwelijks pijn. Ze kan haar been niet goed bewegen, maar dat is normaal. Ze glimlacht wanneer haar dochter op bezoek komt. "Ik had me dit veel erger voorgesteld."
Tien uur later verandert alles.
Ze voelt plots tintelingen in haar voet. Even later lijkt het alsof iemand een mes door haar knie steekt. De pijn komt snel opzetten, wordt steeds heviger en overvalt haar volledig. Ze begrijpt niet wat er gebeurt. De operatie was toch achter de rug?
Hoewel deze patiënte fictief is, is haar verhaal dat niet. Het is gebaseerd op situaties die verpleegkundigen regelmatig meemaken. Dit fenomeen heet reboundpijn: een plotse en vaak hevige pijn die ontstaat wanneer een perifere zenuwblokkade uitwerkt. Buiten operatiekwartieren en anesthesiediensten is deze vorm van pijn nog relatief onbekend, terwijl wetenschappelijke studies aantonen dat ongeveer vier op de tien patiënten ermee geconfronteerd worden.

"Ongeveer 4 op de 10 patiënten krijgen te maken met reboundpijn wanneer een perifere zenuwblokkade uitwerkt."
Tijdens mijn stage op de afdeling Heelkunde 2 van AZ Diest hoorde ik verpleegkundigen hier vaak over praten. "De eerste uren gaat alles goed", vertelden ze, "maar zodra het blok uitwerkt, kan de pijn plots heel hevig worden." Opvallend was dat iedereen het probleem kende, maar dat er geen eenduidige afspraak bestond over het ideale moment om pijnmedicatie op te starten.
Die vaststelling vormde het vertrekpunt van mijn bachelorproef.
Niet alleen welke medicatie, maar vooral wanneer
Mijn eerste verwachting was dat ik zou onderzoeken welke pijnmedicatie het meest doeltreffend was. Al snel bleek dat de grootste uitdaging ergens anders lag.
De wetenschappelijke literatuur wees telkens opnieuw naar dezelfde factor: timing.
Niet alleen de keuze van de medicatie bepaalt hoe goed de pijn onder controle blijft. Minstens even belangrijk is het moment waarop die medicatie wordt toegediend.
Wanneer een patiënt opnieuw tintelingen voelt of een arm of been opnieuw kan bewegen, is de zenuwblokkade stilaan aan het uitwerken. Dat is precies het moment waarop de pijnbehandeling idealiter start. Wachten tot de patiënt al hevige pijn ervaart, betekent vaak dat de pijnpiek al begonnen is.
Van cijfers naar de werkelijkheid
Om na te gaan hoe dit probleem zich op de afdeling voordeed, combineerde ik verschillende onderzoeksmethoden.
Ik voerde een literatuurstudie uit, analyseerde de pijnscores van 56 patiënten na orthopedische chirurgie, bevroeg dertien verpleegkundigen en sprak met een anesthesist en een verpleegkundig expert.
De resultaten verrasten me.
De geregistreerde pijnscores lieten nauwelijks reboundpijn zien. Op papier leek er dus weinig aan de hand.
Maar de verpleegkundigen vertelden een heel ander verhaal.
Iedere verpleegkundige gaf aan dat patiënten juist het meeste pijn ervaarden wanneer de zenuwblokkade uitwerkte. Meer dan de helft vond bovendien dat het bestaande pijnprotocol onvoldoende rekening hield met reboundpijn. Ook de communicatie en de uniformiteit van het beleid konden beter.
Het contrast tussen de cijfers en de dagelijkse praktijk maakte duidelijk dat pijn niet altijd volledig zichtbaar wordt in registratiesystemen. Achter een dossier schuilt nog altijd een patiënt én een zorgverlener die de situatie in haar volledige context beoordeelt.
Een eenvoudige verandering met grote gevolgen
Op basis van mijn onderzoek ontwikkelde ik een voorstel voor een gestandaardiseerd pijnprotocol.
De kern ervan is verrassend eenvoudig.
Niet wachten tot de pijn ondraaglijk wordt, maar anticiperen. Zodra de eerste sensorische of motorische signalen terugkeren, wordt de pijntherapie opgestart. Daarnaast krijgt ook patiënte educatie een centrale plaats. Wie vooraf weet dat tintelingen of het terugkeren van gevoel belangrijke signalen zijn, zal sneller hulp vragen. Daardoor kan de verpleegkundige tijdig handelen.
Die aanpak vraagt geen nieuwe technologie, geen dure apparatuur en geen ingrijpende veranderingen. Ze vraagt vooral duidelijke afspraken en een goede samenwerking tussen verpleegkundigen en artsen.
Meer dan pijnbestrijding
Mijn bachelorproef gaat uiteindelijk over veel meer dan medicatie.
Ze gaat over luisteren naar verpleegkundigen die elke dag aan het bed van de patiënt staan. Over wetenschappelijk bewijs vertalen naar de praktijk. Over durven stilstaan bij een probleem dat iedereen lijkt te kennen, maar waarvoor nog geen uniforme oplossing bestaat.
Goede zorg stopt niet wanneer de chirurg de laatste hechting plaatst.
Ze gaat verder op de verpleegafdeling, waar een patiënt voor het eerst opnieuw haar tenen beweegt, tintelingen voelt en misschien bang wordt omdat de pijn plots terugkeert.
Soms zit kwaliteitsvolle zorg niet in een nieuw geneesmiddel of een innovatieve techniek.
Soms zit ze in iets veel eenvoudigers.
Weten wanneer je moet handelen.
De casus in dit artikel is fictief en samengesteld op basis van verschillende praktijkervaringen. Ze is volledig geanonimiseerd en dient uitsluitend ter illustratie van het fenomeen reboundpijn.