Waarom de file aan de damestoiletten wél korter kan
Beeld het je in: het optreden van jouw favoriete artiest is net afgelopen, maar dan begint voor een deel van het publiek nog een bisnummer: aanschuiven aan het damestoilet. Vlak ernaast, bij de mannen, gaat het meestal een stuk vlotter. Toch hoeft die bekende file niet zo lang te zijn. Een andere indeling kan met exact dezelfde hoeveelheid ruimte de wachttijd een pak verkorten. Met de juiste afspraken over wie eerst aan de beurt komt, kan ook het verschil in wachttijd tussen mannen en vrouwen verdwijnen of zelfs omslaan.
Gelijke oppervlakte, ongelijke wachttijd
We zijn het beeld zo gewoon dat we er amper nog van opkijken: een rij vrouwen voor de toiletten, terwijl mannen vaak zonder veel oponthoud binnen en buiten lopen. Vrouwen doen gemiddeld langer over een toiletbezoek en mannen kunnen gebruikmaken van snellere urinoirs, maar dat is niet het hele verhaal.
Ook de inrichting speelt mee. Mannen en vrouwen elk de helft van de vloeroppervlakte geven lijkt eerlijk, maar gelijke ruimte betekent niet automatisch gelijke capaciteit. Urinoirs nemen minder plaats in en komen sneller vrij, waardoor de mannenkant op dezelfde oppervlakte meer bezoekers kan verwerken.
Op rustige momenten valt dat nauwelijks op, maar zodra veel mensen tegelijk naar het toilet gaan, kan een klein verschil in capaciteit snel uitgroeien tot een lange rij.
Ik onderzocht hoe we met dezelfde hoeveelheid ruimte zowel de wachttijden als het verschil in wachttijd tussen mannen en vrouwen kunnen verkleinen.
Meer delen, minder wachten
Om dat uit te zoeken, bouwde ik een computersimulatie van een toiletruimte op een groot evenement. Daarin wisselen rustige momenten en korte drukke periodes elkaar af, zoals dat ook in werkelijkheid gebeurt. Met die simulatie vergeleek ik zes toiletindelingen met exact dezelfde hoeveelheid ruimte.
De verschillen zijn groot. Bij de klassieke 50/50-verdeling komen er aan de vrouwenkant meer bezoekers toe dan de toiletten aankunnen. De rij blijft daardoor groeien.
De kortste wachttijden zien we bij veertien gedeelde toilethokjes en acht urinoirs. Vrouwen wachten gemiddeld 37 seconden, tegenover 1 minuut en 28 seconden bij de beste volledig gescheiden indeling. Mannen wachten er 25 seconden, tegenover 20 seconden in diezelfde gescheiden indeling. Het verschil tussen beide groepen krimpt zo tot ongeveer twaalf seconden.
Het principe is eenvoudig: mannen gebruiken waar mogelijk een sneller urinoir, terwijl de toilethokjes voor iedereen beschikbaar zijn. Zo wordt vrije capaciteit gebruikt waar ze op dat moment het hardst nodig is.
Volledig genderneutraal blijkt dan weer geen wondermiddel. Mannen en vrouwen wachten dan wel even lang, maar allebei meer dan vijf minuten.
De inrichting doet dus het grootste deel van het werk. Eerder onderzoek keek vooral naar de indeling. Ik onderzocht ook hoe afspraken in de rij het verschil in wachttijd tussen mannen en vrouwen kunnen beïnvloeden.
Slimme voorrang, gelijke wachttijden
Met gedeelde toilethokjes is het verschil al sterk verkleind. Om ook dat laatste verschil weg te werken, testte ik drie voorrangsregels. Na optimalisatie brengen alle drie het verschil terug tot praktisch nul. Ik bespreek vooral Dynamic Aging, omdat deze voorrangsregel mannen het best beschermt tegen uitzonderlijk lange wachttijden.
Dynamic Aging werkt zo: vrouwen krijgen voorrang, behalve wanneer een man al bijna acht minuten wacht. Dan kan hij niet langer worden voorbijgestoken. In de simulaties komt dat maar zelden voor: mannen wachten gemiddeld slechts 32 seconden. Die grens is vooral een vangnet voor wie uitzonderlijk lang moet wachten.
Met Dynamic Aging wordt het verschil zo klein dat mannen en vrouwen in de simulaties praktisch even lang wachten. Mannen wachten iets langer dan zonder voorrangsregel, terwijl vrouwen sneller aan de beurt komen. Door enkel de volgorde in de rij aan te passen, verdwijnt zo bijna het volledige verschil tussen beide groepen.
Voorrang werkt niet altijd
Een voorrangsregel werkt vooral wanneer ongeveer evenveel mannen als vrouwen naar het toilet gaan. Bij een publiek met meer mannen is het verschil volgens mijn simulaties ook zonder voorrang al bijna verdwenen.
Zijn er vooral vrouwen, dan helpt voorrang weer nauwelijks. De gedeelde rij bestaat dan bijna volledig uit vrouwen, waardoor er simpelweg weinig mannen zijn om voorrang op te krijgen. Het probleem zit dan niet in de volgorde, maar in de capaciteit. Een evenement met vooral vrouwelijke bezoekers heeft eerder baat bij meer gedeelde hokjes dan bij een strengere voorrangsregel. Een slimme wachtrij kan nu eenmaal geen extra toiletten creëren.
Voorrang in de praktijk
Dynamic Aging toepassen in een echte rij vraagt natuurlijk wat organisatie, maar hoeft niet ingewikkeld te zijn. Zo kan een man bij het aanschuiven een ticket krijgen waarop staat vanaf welk tijdstip hij niet langer kan worden voorbijgestoken. Toiletmedewerkers hoeven dan maar één eenvoudige regel te volgen: vrouwen gaan eerst, tenzij een man zijn tijdslimiet heeft bereikt.
Op grotere evenementen kan dit zelfs automatisch. Een nummertjessysteem of een polsbandjesscanner kan het aankomsttijdstip registreren en op een scherm tonen wie als volgende aan de beurt is.
Bezoekers kunnen zelf aangeven of de voorrangsregel op hen van toepassing is. Zo hoeft niemand op basis van uiterlijk te worden ingedeeld. Dat is de minst ingrijpende aanpak, maar niet perfect: zelfaanduiding kan worden misbruikt en ook voor transgender en non-binaire bezoekers werkt zo’n onderscheid niet altijd goed.
Een goed toiletontwerp draait bovendien niet alleen om wachttijd. Ook privacy, veiligheid en toegankelijkheid moeten mee in rekening worden gebracht. Bij digitale registratie moet duidelijk zijn welke gegevens worden opgeslagen en hoelang ze worden bewaard.
Misschien krijgt dit onderzoek zelfs een vervolg in de praktijk: samen met een Nederlands initiatief onderzoek ik momenteel of deze aanpak op een echt evenement in de regio Amsterdam kan worden getest.
De volgende keer dat je voor zo’n eindeloze toiletrij staat, weet je alvast dat die wachttijd niet alleen pech is. Ze hangt ook af van hoeveel hokjes er zijn, wie die kan gebruiken en wie als volgende aan de beurt komt.
Misschien is die lange rij aan de damestoiletten dus minder onvermijdelijk dan ze lijkt.
Bibliografie
Akiba, T., Sano, S., Yanase, T., Ohta, T., & Koyama, M. (2019). Optuna: A next-generation hyperparameter optimization framework. In Proceedings of the 25th ACM SIGKDD International Conference on Knowledge Discovery & Data Mining (pp. 2623–2631). https://doi.org/10.1145/3292500.3330701
Anthony, K. H., & Dufresne, M. (2007). Potty parity in perspective: Gender and family issues in planning and designing public restrooms. Journal of Planning Literature, 21(3), 267–294. https://doi.org/10.1177/0885412206295846
Baillie, M. A., Fraser, S., & Brown, M. J. (2009). Do women spend more time in the restroom than men? Psychological Reports, 105(3), 789–790. https://doi.org/10.2466/pr0.105.3.789-790
Banks, J., Carson, J. S., Nelson, B. L., & Nicol, D. M. (2005). Discrete-event system simulation (4th ed.). Pearson Education.
Bergstra, J., Bardenet, R., Bengio, Y., & Kégl, B. (2011). Algorithms for hyper-parameter optimization. In Advances in Neural Information Processing Systems (Vol. 24, pp. 2546–2554).
Bovens, L., & Marcoci, A. (2020). The gender-neutral bathroom: A new frame and some nudges. Behavioural Public Policy, 7(1), 1–24. https://doi.org/10.1017/bpp.2020.23
Brochu, E., Cora, V. M., & de Freitas, N. (2010). A tutorial on Bayesian optimization of expensive cost functions, with application to active user modeling and hierarchical reinforcement learning. arXiv:1012.2599.
Bruneel, H. (2025). Analysis of a threshold-based priority queue. Queueing Systems, 109(8), 1–45. https://doi.org/10.1007/s11134-025-09936-3
Cobham, A. (1954). Priority assignment in waiting line problems. Journal of the Operations Research Society of America, 2(1), 70–76. https://doi.org/10.1287/opre.2.1.70
Cooper, R. B. (1981). Introduction to queueing theory (2nd ed.). North Holland.
De Jonghe, L. (2024). Genderneutrale toiletten en nudging: de sleutel tot kortere wachtrijen [Master's thesis, Ghent University].
Duysens, A. (2025). Modeling and analysis of waiting times at toilet facilities with dynamic signage [Master's thesis, Ghent University].
Eick, S. G., Massey, W. A., & Whitt, W. (1993). The physics of the Mt/G/∞ queue. Operations Research, 41(4), 731–742. https://doi.org/10.1287/opre.41.4.731
Farajollahzadeh, S., & Hu, M. (2025). Potty parity. Management Science. https://doi.org/10.1287/mnsc.2021.04075
Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg. (2017). Codex over het welzijn op het werk. Vastgesteld bij koninklijk besluit van 28 april 2017 (B.S. 2.6.2017). Geconsolideerde versie van 1 januari 2026.
Fischer, W., & Meier-Hellstern, K. S. (1993). The Markov-modulated Poisson process (MMPP) cookbook. Performance Evaluation, 18(2), 149–171. https://doi.org/10.1016/0166-5316(93)90035-S
Frazier, P. I. (2018). A tutorial on Bayesian optimization. arXiv:1807.02811.
Greed, C. (1995). Public toilet provision for women in Britain: An investigation of discrimination against urination. Women's Studies International Forum, 18(5–6), 573–584. https://doi.org/10.1016/0277-5395(95)80094-6
Greed, C. (2003). Inclusive urban design: Public toilets. Architectural Press.
Greed, C. (2019). Join the queue: Including women's toilet needs in public space. The Sociological Review, 67(4), 908–926. https://doi.org/10.1177/0038026119854274
Gross, D., Shortle, J. F., Thompson, J. M., & Harris, C. M. (2008). Fundamentals of queueing theory (4th ed.). John Wiley & Sons.
Gwynne, S. M. V., Hunt, A. L. E., Thomas, J. R., Thompson, A. J. L., & Séguin, L. (2019). The toilet paper: Bathroom dwell time observations at an airport. Journal of Building Engineering, 24, 100751. https://doi.org/10.1016/j.jobe.2019.100751
Harchol-Balter, M. (2013). Performance modeling and design of computer systems: Queueing theory in action. Cambridge University Press.
Harris, C. R., Millman, K. J., et al. (2020). Array programming with NumPy. Nature, 585(7825), 357–362. https://doi.org/10.1038/s41586-020-2649-2
Huh, W. T., Lee, J., Park, H., & Park, K. S. (2019). The potty parity problem: Towards gender equality at restrooms in business facilities. Socio-Economic Planning Sciences, 68, 100693. https://doi.org/10.1016/j.seps.2018.11.003
International Code Council. (2021). International Plumbing Code. Washington, DC.
Kendall, D. G. (1953). Stochastic processes occurring in the theory of queues and their analysis by the method of the imbedded Markov chain. The Annals of Mathematical Statistics, 24(3), 338–354. https://doi.org/10.1214/aoms/1177728975
Kleinrock, L. (1964). A delay dependent queue discipline. Naval Research Logistics Quarterly, 11(3–4), 329–341. https://doi.org/10.1002/nav.3800110306
Kleinrock, L. (1975). Queueing systems, Volume 1: Theory. Wiley-Interscience.
Krawczyk, M. J., Gronek, P., Nawojczyk, M., & Kułakowski, K. (2015). If others jump to the queue front, how long I will wait? Acta Physica Polonica A, 127(3-A), A-95–A-98. https://doi.org/10.12693/APhysPolA.127.A-95
Law, A. M. (1983). Statistical analysis of simulation output data. Operations Research, 31(6), 983–1029. https://doi.org/10.1287/opre.31.6.983
Law, A. M. (2015). Simulation modeling and analysis (5th ed.). McGraw-Hill Education.
Lewkowitz, S., & Gilliland, J. (2025). A feminist critical analysis of public toilets and gender: A systematic review. Urban Affairs Review, 61(1), 282–309. https://doi.org/10.1177/10780874241233529
Picheny, V., Wagner, T., & Ginsbourger, D. (2013). A benchmark of kriging-based infill criteria for noisy optimization. Structural and Multidisciplinary Optimization, 48(3), 607–626. https://doi.org/10.1007/s00158-013-0919-4
Rahman, K., Abdul Ghani, N., Kamil, A. A., Mustafa, A., & Chowdhury, M. A. K. (2015). An M/M/c/K state-dependent model for pedestrian flow control and design of facilities. PLOS ONE, 10(7), e0133229. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0133229
Robinson, S. (2004). Simulation: The practice of model development and use. John Wiley & Sons.
Simon, H. A. (1955). A behavioral model of rational choice. The Quarterly Journal of Economics, 69(1), 99–118. https://doi.org/10.2307/1884852
Turner, J. S. (1986). New directions in communications (or which way to the information age?). IEEE Communications Magazine, 24(10), 8–15. https://doi.org/10.1109/MCOM.1986.1092946
Van Hautegem, K., & Rogiest, W. (2017). Nooit meer file aan het damestoilet. Eos Wetenschap. https://www.eoswetenschap.eu/festivaltoiletten (laatst herzien op 20 juni 2023; geraadpleegd op 12 oktober 2025). Technische bijlage: https://www.eoswetenschap.eu/technischebijlagetoiletten
Virtanen, P., Gommers, R., et al. (2020). SciPy 1.0: Fundamental algorithms for scientific computing in Python. Nature Methods, 17(3), 261–272. https://doi.org/10.1038/s41592-019-0686-2
Walraevens, J., Van Giel, T., De Vuyst, S., & Wittevrongel, S. (2022). Asymptotics of waiting time distributions in the accumulating priority queue. Queueing Systems, 101, 221–244. https://doi.org/10.1007/s11134-022-09839-7
Walraevens, J., & Wittevrongel, S. (2025). Queueing theory [Course text]. Ghent University, Faculty of Engineering and Architecture.
