Klas uit balans? Nieuwe autoriteit als jouw anker!

Klas uit balans? Nieuwe autoriteit als jouw anker!

Een klaslokaal waar de gsm's stiekem onder de banken verdwijnen, leerlingen luidkeels - zelfs al kauwend - door je uitleg heen praten en de spanning voortdurend in de lucht hangt. Herkenbaar? Tijdens mijn werk in het buitengewoon onderwijs en centrum voor leerlingenbegeleiding merkte ik op dat leerkrachten onzeker worden doordat leerlingen de grenzen niet steeds meer aanvaarden. Als orthopedagoog van opleiding had ik zelf nog niet voor de klas gestaan en vond ik het belangrijk om dit zelf te ervaren en in te groeien, alvorens advies te geven aan leerkrachten. Dit maakte dat ik de stap zette naar de lerarenopleiding, alsook me tijdens mijn bachelorproef in klasmanagement verdiepte.

"Als orthopedagoog sta je niet zelf voor de klas, maar geef je wel advies aan leerkrachten over hoe ze kunnen omgaan met moeilijk hanteerbaar gedrag. Om hier eerst zelf in te groeien, volgde ik lerarenopleiding bij en vroeg ik bewust de meest pittige klas van de hele school"

Wanneer gedragsproblemen de bovenhand nemen, verandert lesgeven al snel in een uitputtende strijd om de macht. Echter wordt het onderwijs niet beter van (opnieuw) autoritaire leerkrachten waar hiërarchie en straf centraal staat, maar wel van leerkrachten die lesgeven volgens nieuwe autoriteit.

Het anker van nieuwe autoriteit

Ooit al gehoord van Omer? Nee, niet het biertje, wel de psycholoog die nadacht over hoe ouders met het grensoverschrijdend gedrag van hun kinderen kunnen omgaan. Afgelopen jaren vonden zijn ideeën over nieuwe autoriteit en geweldloos verzet ook hun ingang in het Vlaamse onderwijs, waarover Hilde Leonard en Hilaire Dolfeyn (2015) eerder in de pen kropen. Zij wijzen op Omers vergelijking van de leerling-leerkrachtrelatie met een boot (leerling) en diens anker (leerkracht). Op rustig water kan de boot zelf kiezen waar hij naartoe vaart en hoe ver hij zich op zee begeeft. Maar bij woelig water kan de kapitein beslissen om het touw van het anker strakker aan te trekken om mogelijke gevaren te vermijden.

Ikzelf geef de voorkeur aan de metafoor van twee handen, die ik tijdens de vorming van Katrin Timmermans (2022) hoorde. Enerzijds bied je een begrenzende hand, die verwijst naar de regels die in je klas en/of school gelden. Anderzijds bied je ook een steunende hand, die verwijst naar de positieve relatie die je met je leerlingen aangaat.

"Een leerkracht die zich volgens nieuwe autoriteit opstelt, gebruikt figuurlijk steeds beide handen: zowel begrenzend als steunend." 

Nieuwe autoriteit bestaat uit vijf pijlers, waarvan ik de vertaalslag maakte naar praktische handvaten die je ook in jouw klas kan toepassen.

1. Aanwezigheid
2. Zelfcontrole
3. Steunnetwerk
4. Transparantie
5. Relatie

1) Patrouilleer de vaarroute: loop rond in het klaslokaal als voorbeeld van aanwezigheid

Door meer aanwezig te zijn, kan je preventiever ingrijpen om probleemgedrag te verminderen. Je krijgt niet alleen zicht op wat de leerlingen uitspoken onder hun bank of in de verste uithoeken van de klas, maar ook via je non-verbale communicatie heb je effect op het gedrag van de leerlingen. Zo kan je bijvoorbeeld naar de leerling toegaan die aan het babbelen is, of maak je oogcontact met de leerlingen die het verst van jou verwijderd zijn om aan te geven dat je hen ook in het oog hebt.

2) Leg een boei: parkeerkaartjes als voorbeeld van zelfcontrole

Om jezelf onder controle te houden, is het belangrijk om op negatief gedrag terug te komen wanneer de negatieve emoties bij zowel leerkracht als leerling zijn gaan liggen. Er wordt dan ook vaak gesproken over het ijzer smeden als het koud is. Eliane Faasen, Eefke Faasen en Eliane Wiebenga (2024) spreken in hun Werkboek verbindend gezag in het basisonderwijs over een boekenlegger, namelijk een bladwijzer leggen tussen de bladzijden om het later terug open te doen. Naar de leerling kan je dit verwoorden als: "Ik merk dat ik heel geïrriteerd raak. Ik laat het even bezinken en zou er graag op een ander moment, wanneer ik rustig ben, met je over doorpraten." Vanuit mijn expertise in het buitengewoon onderwijs weet ik dat het visueel maken heel belangrijk is, wat ook voor jezelf een geheugensteuntje is om zeker op het incident terug te komen. Zo werkte ik parkeerkaartjes uit om het negatieve gedrag ook letterlijk even te parkeren.

3) Je bent niet alleen op zee: samenwerking als voorbeeld van steunnetwerk 

Moeilijk hanteerbaar gedrag van leerlingen kan er vaak mentaal diep inhakken. Hierbij is het geruststellend om te weten dat je er niet alleen voor staat, maar dat je collega's (leerkrachten, leerlingbegeleiding, directie, CLB ...) er evenzeer voor je zijn. Belangrijk is om te weten dat ook het netwerk van de leerling een partner is. Een concrete tip is hier om het gesprek waarin je het moeilijk hanteerbare gedrag van de leerling aangeeft samen met een collega voert en dat je vertrekt vanuit het beste willen voor de leerling, wat je gemeenschappelijk hebt met de ouders.

4) Hijs je vlaggen: gebruik een klasreglement als voorbeeld van transparantie

In het begin van het schooljaar start je als leerkracht het schooljaar met het opstellen van een eigen klasreglement, wat een suggestie is van Peter Adriaenssens (2010). Onontbeerlijk hierbij is dat je het samen met de leerlingen opstelt, alsook hen laat ondertekenen. De inhoud van die regels kan heel uitgestrekt zijn, namelijk van wat wel of niet kan, hoe de leerling-leerkrachtrelatie wordt gezien, of er gestraft wordt en wat dit inhoudt … Regels hebben eveneens het effect dat je je als groep veiliger voelt en kunnen mee zorgen voor een fijn schooljaar. Het klasreglement hang je uit in de klas, wat opnieuw een visuele herinnering is, alsook waar je met een vingerknip kan naar verwijzen, wat op zijn beurt discussies zoals "ik wist de regel niet" de mond snoert. 

5) Samen op reis: speel samen een spel als voorbeeld van inzetten op de relatie

Je spendeert als leerkracht vele uren met je leerlingen in de klas, wat het belang van in verbinding staan met de leerlingen nog meer illustreert. Ik speelde samen het educatieve spel 'k blijf staan van Zoë Alaerts (2023), waarbij ze de principes van nieuwe autoriteit leerden kennen. Dit is meteen ook een voorbeeld van transparant zijn naar de leerlingen over wat je basishouding als leerkracht is, wat aantoont dat de pijlers ook niet zomaar los van elkaar te benaderen zijn.