Waarom ik een verlaten steenkoolmijn veranderde in een bordspel
Wanneer een industrieel gebouw leeg staat lijkt de vraag vanzelfsprekend: wat doen we ermee? We restaureren, geven een nieuwe functie of laten ze verdwijnen. Maar bestaat er wel zoiets als een juiste keuze voor de toekomst als iedereen een andere visie erover heeft?
Een onmogelijke ontwerpkeuze
Die vraag stelde ik mezelf tijdens mijn masterproef Architectuur aan KU Leuven. Als casestudy koos ik Charbonnage Forte-Taille, een voormalige steenkoolmijn nabij Charleroi die al negentig jaar leegstaat. In die tijd werd de site reeds langzaam overgenomen door natuur, spontane bezoekers, verval en nieuwe vormen van gebruik. Hoe langer ik de plek onderzocht, hoe moeilijker het werd om één ontwerpvoorstel te maken. Elke keuze leek andere kwaliteiten van de site uit te sluiten.
Leren kijken naar verandering
Tijdens een studiereis door Japan en België ontdekte ik bovendien dat opvattingen rond erfgoed en authenticiteit sterk geworteld zitten in culturele, maatschappelijke en persoonlijke verschillen. Waar we in België vaak inzetten op restauratie en herbestemming, laat men in Japan soms meer ruimte voor vergankelijkheid en geleidelijke verandering. Daardoor begon ik Forte-Taille niet langer te zien als een probleem dat opgelost moest worden, maar als een plek waar voortdurend verschillende ideeën, gebruikers en processen samenkomen.
Erfgoedbeleid in onderhandeling
In plaats van een klassiek masterplan maakte ik daarom een bordspel. Het spel is gebaseerd op de werkelijke mijnsite. Vier spelers – de Conservator, Ontwikkelaar, Ecoloog en Verkenner – proberen elk vanuit hun eigen visie invloed uit te oefenen op dezelfde plek. Ze bouwen, beschermen, laten natuur groeien of eigenen zich delen van de site tijdelijk toe. Geen enkele speler kan definitief winnen. Zo ontstaat een voortdurend veranderend landschap waarin conflict geen probleem is, maar juist de motor van ruimtelijke verandering.
Het spel is meer dan een maquette of presentatievorm. Het is een ontwerpinstrument dat de complexiteit van erfgoedbeleid zichtbaar maakt. In werkelijkheid botsen overheden, eigenaars, buurtbewoners, natuur, economie en geschiedenis immers voortdurend op elkaar. Door die verschillende belangen letterlijk rond één tafel te brengen, wordt duidelijk dat erfgoed nooit volledig objectief is. Elke ingreep is uiteindelijk het resultaat van keuzes, onderhandelingen en waarden. Zo maakt het spel de toekomst van de site bespreekbaar.
De architect als bemiddelaar
Mijn thesis pleit daarom niet voor één ideale toekomst van Forte-Taille. Het stelt een andere vraag: hoe kan een architect omgaan met erfgoed wanneer meerdere toekomstbeelden tegelijk waardevol zijn? Misschien ligt de rol van de architect dan niet in het ontwerpen van één eindbeeld, maar in het begeleiden van het gesprek tussen al die verschillende stemmen.
Want een kwalitatieve ruimtelijke keuze ligt misschien niet in het ontwerpen van één toekomststandpunt, maar in een voorstel dat uiteenlopende belangen verenigt in dit dynamische en complexe proces.
Bibliografie
Agentschap Onroerend Erfgoed. “C-Mine in Genk wint de Vlaamse Monumentenprijs.” Onroerend Erfgoed, 2 september 2013. Geraadpleegd 10 mei 2026. https://www.onroerenderfgoed.be/nieuws/c-mine-genk-wint-de-vlaamse-monu…. Agentschap Onroerend Erfgoed. “GENK – C-Mine.” Onroerend Erfgoed. Geraadpleegd 12 april 2026. https://portfolio.onroerenderfgoed.be/project/genk-c-mine. Agentschap Onroerend Erfgoed. Onroerend erfgoed vanzelfsprekend? Draagvlakonderzoek onroerend erfgoed Vlaanderen. Brussel: Vlaamse Overheid, 2020. Alkemade, Floris, Michiel van Iersel, Jarrik Ouburg en Mark Minkjan, red. Rewriting Architecture: 10+1 Actions for an Adaptive Architecture. Amsterdam: Valiz, 2020. All Nippon Airways. “Bungo Mori Roundhouse.” ANA Japan Travel Planner. Geraadpleegd 24 februari 2026. https://www.ana.co.jp/en/id/japan-travel-planner/oita/0000036.html. Allison, Anne. Precarious Japan. Durham: Duke University Press, 2013. Atlas Obscura. “Winding Tower of Shime Coal Mine.” Atlas Obscura. Geraadpleegd 24 februari 2026. https://www.atlasobscura.com/places/winding-tower-of-shime-coal-mine. Boie, Gideon. “De publieke ruimte tussen ons.” BAVO, 1 maart 2019. Geraadpleegd 17 april 2026. https://www.bavo.biz/de-publieke-ruimte-tussen-ons. Bois du Cazier. “Le 8 août 1956.” Bois du Cazier. Geraadpleegd 12 april 2026. https://www.leboisducazier.be. Brown, Azby. Just Enough: Lessons from Japan for Sustainable Living, Architecture, and Design. Berkeley, CA: Stone Bridge Press, 2022. Chambers, J. Henry. Cyclical Maintenance for Historic Buildings. Boston: Richard G. Badger, 1925. Charbonnages de Belgique. “Charbonnages Forte-Taille.” Canalblog, 7 februari 2014. Geraadpleegd 15 april 2026. https://charbonnagess.canalblog.com/archives/2014/02/07/29138707.html. Clément, Gilles. Manifeste du tiers paysage. Parijs: Éditions du Commun, 2020. Cuyvers, Wim. De-ad. Gent: MER. Paper Kunsthalle, 2012. Cuyvers, Wim. Res Nullius. Gent: MER. Paper Kunsthalle, 2010. Departement Omgeving Vlaanderen. Anticiperen op leegstand. Brussel: Vlaamse Overheid, 2022. Edensor, Tim. Industrial Ruins: Space, Aesthetics and Materiality. Oxford: Berg, 2005. Finoki, Bryan. “Subtopia Meets Lebbeus Woods.” Subtopia, juni 2007. Geraadpleegd 10 mei 2026. https://subtopia.blogspot.com/2007/06/subtopia-meets-lebbeus-woods.html. Fukuoka Prefecture Tourism Association. “Winding Tower of Shime Coal Mine.” Crossroad Fukuoka. Geraadpleegd 24 februari 2026. https://www.crossroadfukuoka.jp/en/spot/10800. Hasegawa, Yosuke. “Akiya and the Politics of Vacancy in Rural Japan.” Japan Forum 34, nr. 2 (2022): 245–263. Archiefcollectie Bois du Cazier. Marcinelle. Geraadpleegd 25 maart 2026. Ise Jingu. “Shikinen Sengu.” Ise Jingu Official Website. Geraadpleegd 17 april 2026. https://www.isejingu.or.jp/en/sengu/. Isozaki, Arata. Japan-ness in Architecture. Cambridge, MA: MIT Press, 2006. 96 Joosse, Andre. “Charbonnage de Forte-Taille.” Abandoned and Lost Places. Geraadpleegd 10 mei 2026. https://www.urbex.nl/charbonnage-forte-taille/. Koren, Leonard. Wabi-Sabi for Artists, Designers, Poets & Philosophers. Point Reyes: Imperfect Publishing, 2008. Matexi. “Cheratte – Coal Mine of Hasard.” Matexi. Geraadpleegd 14 april 2026. https://www.matexi.be/en/about-matexi/reference-projects/cheratte-coal-…. Monumentenwacht Vlaanderen. “Herbestemmen van kerken.” Monumentenwacht Vlaanderen. Geraadpleegd 12 april 2026. https://www.monumentenwacht.be/erfgoed-behouden-en-beheren/themas/herbe…. Nishi, Kazuo, en Kazuo Hozumi. What Is Japanese Architecture? Tokyo: Kodansha International, 1985. N.N. “Bungo-Mori Roundhouse.” Wikipedia, The Free Encyclopedia. Laatst gewijzigd op 13 april 2025. Geraadpleegd 24 februari 2026. https://en.wikipedia.org/wiki/Bungo-Mori_Roundhouse. N.N. “Charbonnage du Hasard de Cheratte.” Wikipédia, l’encyclopédie libre. Laatst gewijzigd op 25 februari 2025. Geraadpleegd 14 april 2026. https://fr.wikipedia.org/wiki/Charbonnage_du_Hasard_de_Cheratte. N.N. “Ma (negative space).” Wikipedia, The Free Encyclopedia. Laatst gewijzigd op 6 mei 2026. Geraadpleegd 10 mei 2026. https://en.wikipedia.org/wiki/Ma_(negative_ space). N.N. “Satoyama.” Wikipedia, The Free Encyclopedia. Laatst gewijzigd op 14 april 2026. Geraadpleegd 16 april 2026. https://en.wikipedia.org/wiki/Satoyama. Oita Tourism and Local Products Association. “Bungo Mori Roundhouse.” Oitaisan. Geraadpleegd 24 februari 2026. https://oitaisan.com/english/heritage/bungo-mori-roundhouse/. RE-ST. “Het duurzaamste gebouw is het gebouw dat je niet bouwt.” RE-ST. Geraadpleegd 18 november 2025. https://www.re-st.be/en/article/het-duurzaamste-gebouw-is-het-gebouw-da…. Riegl, Alois. The Modern Cult of Monuments: Its Character and Its Origin. Vert. Kurt W. Forster en Diane Ghirardo. Oppositions 25. New York: Rizzoli, 1982. Shigematsu, Suehiro, et al. Designing Circularity in Architecture. Uitgegeven door Kyushu University BeCAT. Kyoto: Gakugei Publishing, 2025. SPAQUE. Ht5302-002 – “Domaine de Forte Taille – phase 1” à Montigny-le-Tilleul : État des connaissances. Bilan à l’issue du projet d’assainissement. Luik: SPAQUE s.a., november 2018. SPAQUE. “Domaine de Forte Taille.” SPAQUE. Geraadpleegd 15 april 2026. https://spaque.be/realisations/domaine-de-forte-taille/. Stuhlmacher, Mechthild. “Weiterbauen.” KU Leuven Faculty of Architecture Blog. Geraadpleegd 18 november 2025. https://www.blog-archkuleuven.be/weiterbauen/?filter_department=28. UNESCO, ICCROM en ICOMOS. The Nara Document on Authenticity. Opgesteld tijdens de Nara Conference on Authenticity, Nara, Japan, 1994. Geraadpleegd 15 april 2026. Wallonie-Bruxelles International. “Bois du Cazier reçoit le Label du patrimoine européen.” Wallonie-Bruxelles International, 31 maart 2015. Geraadpleegd 12 april 2026. https://www.wbi.be/fr/actualites/bois-du-cazier-recoit-label-du-patrimo…. Wubbo Ockels School. “Global Construction Carbon Footprint Set to Double by 2050, Study Warns.” University of Groningen, 2025. https://www.rug.nl/wubbo-ockels-school/news/2025/global-contruction-car…. Zumthor, Peter. Thinking Architecture. 2de ed. Basel: Birkhäuser, 2006. 志免町. 重要文化財 旧志免鉱業所竪坑櫓保存活用計画（改訂版） [Preservation and Utilization Plan for the Former Shime Mining Office Shaft Tower]. Shime City, 2023
