Politieke haalbaarheid van onconventionele energiebronnen voor de diversificatie van de Europese energiemix

Arne Debruyne
Schaliegas: vloek of zegen? De race om het blauwe goud.In de naweeën van de economische en financiële crisis, lijkt het belangrijker dan ooit om sterke economische groeicijfers te presenteren. Goedkope energiebronnen vormen hierbij de basisingrediënten om de groeihonger te stillen en de economische motor – al dan niet ten koste van het klimaat – aan te sturen. Schaliegas luidt de naam van de nieuwe rijzende ster aan het energiefirmament. In navolging van Amerika lijkt ook de Europese Unie jacht te maken op dit nieuwe blauw goud.

Politieke haalbaarheid van onconventionele energiebronnen voor de diversificatie van de Europese energiemix

Schaliegas: vloek of zegen? De race om het blauwe goud.

In de naweeën van de economische en financiële crisis, lijkt het belangrijker dan ooit om sterke economische groeicijfers te presenteren. Goedkope energiebronnen vormen hierbij de basisingrediënten om de groeihonger te stillen en de economische motor – al dan niet ten koste van het klimaat – aan te sturen. Schaliegas luidt de naam van de nieuwe rijzende ster aan het energiefirmament. In navolging van Amerika lijkt ook de Europese Unie jacht te maken op dit nieuwe blauw goud. Op de vooravond van de belangrijkste klimaatconferentie te Parijs, om de opwarming van de aarde aan te pakken, is het allesbehalve duidelijk hoe Europa haar kaarten zal schudden.

Sinds 1990 nam de Europese energie-import jaar na jaar gestaag toe. Gelijklopend met deze trend slinkt ook de energieproductie in de Unie. Zo wordt vandaag 66% van de totale Europese aardgasconsumptie door import voorzien. Driekwart van deze gasimport is afkomstig vanuit Rusland, Noorwegen en Algerije. Vooral de afhankelijkheid van Rusland is met 31,5% van de totale gasimport zeer groot.

De bevriezing van de gasleveringen vanuit Rusland in 2006 en 2009 schudden de Europese Unie abrupt wakker. Meteen werd Europa zich bewust van de gevaren van deze gevoelige energie-afhankelijkheid. In het licht van de recente politieke strubbelingen in het Krimgebied, kwam de problematiek van energiezekerheid wederom centraal op het Europese toneel te staan. Een nieuwe strategie om van haar Russische gasverslaving af te kicken, drong zich dan ook op. Voor het aanboren van haar nieuwe energiestrategie liet Europa haar oog vallen  op de andere kant van de oceaan, waar onconventionele energiebronnen reeds enkele jaren aan een opmars begonnen.

Onconventionele energiebronnen en de Amerikaanse renaissanceAmerikaanse bedrijven profiteren immers al enkele jaren van het goedkope schaliegas, een onconventionele energiebron die gewonnen wordt – gefracked - uit de poriën van schalie of rotsformaties. Dergelijke projecten die meerdere verticale maar ook horizontale boringen vergen, zijn echter niet zonder gevaar. Milieuorganisaties wijzen er immers op dat in vergelijking met steenkool, de ecologische voetafdruk bij de verbranding van schaliegas zo’n 20 tot 50% honger ligt. Naast de uitstoot van zware broeikasgassen zoals methaan slorpen de boring eveneens enorme hoeveelheden water op.

De exploitatie van dit nieuwe blauwe goud kende de voorbije jaren een explosieve productiestijging. Gesteund door overheidsgesubsidieerde onderzoeksprogramma’s en een beperktere milieuregulering wist Verenigde Staten tussen 2011 en 2013 haar aardgasproductie te verdubbelen. Deze productiestijging is volgens de recente voorspellingen een trend die zich zal doorzetten tot 2040. Verschillende wetenschappers spreken hierbij van een game changer-effect. Het game changer-effect duidt hier op de rol van de explosieve schaliegasproductie, in de veranderende energiebalans waarbij Verenigde Staten in 2020 een netto-exporteur in aardgas zou kunnen worden.

Het hoeft geen verder betoog dat een dergelijke energie-onafhankelijkheid de competitiviteit van de Amerikaanse bedrijven op de wereldmarkt ten goede komt. Ontwikkelingen in de schaliegasindustrie, zijn echter ook andere delen van de wereld niet ontgaan. Landen als China en Australië trachten gretig hun voorraden te exploiteren in de hoop de Amerikaanse industriële renaissance te evenaren.

Wijdverspreide voorradenNaast een goedkope alternatieve energiebron, bezit schaliegas het grote voordeel om in tegenstelling tot aardolie en aardgas niet regionaal gebonden te zijn. Nagenoeg ieder continent beschikt over haar eigen schaliegasvoorraden. Hoewel de schaliegasvoorraden niet van een gelijkaardige grootteorde zijn als hun Amerikaanse tegenhangers, bezit ook Europa enorme hoeveelheden schaliegas. Het gros van deze reserves spreidt zich uit over Polen, Frankrijk en Denemarken. Daarnaast bezitten ook Bulgarije, Duitsland, Hongarije, Nederland, Verenigd Koninkrijk, Roemenië en Spanje voorraden.

Voor- en tegenstandersVerschillende Oost-Europese landen waaronder Polen, Litouwen en Roemenië profileerden zich al snel als een uitgesproken voorstander van schaliegasontwikkelingen. Deze landen beroepen zich in de eerste plaats op het enorme economische potentieel van deze goedkope energiebron. Wijzend op de grote gevaren reageerden landen als Frankrijk, Nederland en Duitsland daarentegen onmiddellijk met het instellen van een verbod of moratorium.

Enorme lobby werpt vruchten afEuropese bedrijfsleiders schoten hierop met scherp. Door het instellen van strengere regelgeving of een algemeen exploitatieverbod, zou Europa een “lone frontrunner without followers” worden. Terwijl de energieprijzen op de Europese markt sinds 2005 met 37% stegen, daalden de prijzen in de Verenigde Staten namelijk met 4%. Dit competitiviteitsverschil zou Europa volgens de Europese bedrijfswereld haar welvaart kosten.

Het enorme lobbywerk van de Europese bedrijfswereld lijkt haar vruchten af te werpen. Getekend door de economische en financiële crisis die Europa lange tijd in haar greep hield, werpt de Commissie zich – onder meer door het TTIP-handelsakkoord - op als voorstander en hoeder van de vrijhandel. Een investeringsbeleid gekoppeld aan het vrijwaren van de energiezekerheid om de economische motor van continue brandstof te voorzien, vormt het ankerpunt van het Commissiebeleid. Goedkope inheemse energiereserves passen hier perfect in de creatie van een gunstig investeringsklimaat. Om de energie-afhankelijkheid in te dammen wil de Europese Commissie zich daarom toeleggen op inheems geproduceerde energie. Hoewel hernieuwbare energie, waaronder water- en windenergie, niet uit de weg gegaan wordt, kent Europa gas een prioritaire rol toe. Gas dient zo, omwille van het zekere en vrij stabiele karakter, een grote rol te blijven spelen. Schaliegasexploitatie krijgt hierbij vrij spel waardoor de milieu- en klimaatproblematiek naar de achtergrond wordt geduwd. Hoe deze beleidskeuzes te rijmen vallen met de leidende positie van Europa in het klimaatverhaal, lijkt nog maar de vraag. De Road to Paris, hoe kortbij die ook is, lijkt verder weg te zijn dan ooit.

Bibliografie

Arne Debruyne, "Politieke haalbaarheid van onconventionele energiebronnen voor de diversificatie van de Europese energiemix", UGent, 2015.

Bibliografie van de scriptie:

 Aanbev. Comm 2014/70/EU van 22 januari 2014 betreffende betreffende de minimumbeginselen voor de exploratie en productie van koolwaterstoffen (zoals schaliegas) met gebruikmaking van grootvolumehydrofracturering, Pb.L, L39/72.

ACIEP. (2013). Evaluación preliminar de los recursos. Geraadpleegd op http://aciep.com/sites/default/files/informe_de_sintesis_version_resumi…, N. (2014, 4 juli). Total to do test drilling for shale gas in Denmark. Reuters. Geraadpleegd op http://www.reuters.com/article/2014/07/04/denmark-shalegas-idUSL6N0PF1X… ALDE. (2014, 3 december ). MEPs back Tar Sands objection [Persbericht]. Geraadpleegd op http://www.alde.eu/nc/press/press-and-release-news/press-release/articl… Assenza, G., Sokolíčková, Z., & Martynau, A. (2011). The ideational background of the global economic crisis. Humanicus, 6, 1-23. Bartels, G., Nelissen, W., & Ruelle, H. (1998). De transactionele overheid. Communicatie als instrument: zes thema’s in de overheidsvoorlichting. Deventer: Kluwer. Becker, V., & Werner, A. (2014). One step forward, one step back: Shale Gas in Denmark and Sweden. Journal of European Management & Public Affairs Studies, 1(2), 23-30. Beyrer, M. (2013, 3 maart). Open markets for raw materials [Persbericht]. Geraadpleegd op http://www.businesseurope.eu/DocShareNoFrame/docs/2/HPNFKEDBHHJCHLAGEGP… Boedeltje, M., & de Graaf, L. (2004). Draagvlak nader bekeken. Antwerpen: Universiteit Utrecht en Twente. Bojorge, K. (2013). Europa raakt welvaart kwijt. Forum, 14, Forum nr 14, p. 10-13. Geraadpleegd op http://www.vno-ncw.nl/SiteCollectionDocuments/Forumartikelen/Forum_1413… Boudewijns, J. (2013). Het strategisch gasbeleid van Rusland (Masterproef). Geraadpleegd op http://lib.ugent.be/fulltxt/RUG01/002/062/001/RUG01-002062001_2013_0001… Buchan, D. (2013). Can shale gas transform Europe’s energy landscape? Geraadpleegd op www.cer.org.uk BusinessEurope. (2013). A Competitive EU Energy and Climate Policy. Geraadpleegd op http://www.businesseurope.eu/content/default.asp?PageID=568&DocID=31830 BusinessEurope. (2013, 24 mei). BusinessEurope views on the exploitation of shale gas in Europe. Geraadpleegd op http://www.businesseurope.eu BusinessEurope. (2014). Recommendations for an industrial compact for Europa. Geraadpleegd op http://www.eesc.europa.eu/?i=portal.en.group-1-pospapers.30718 BusinessEurope. (2014, 22 januari). European industry will need stronger signals to deliver a renaissance. Geraadpleegd op 15 februari op http://www.businesseurope.eu/Content/Default.asp?PageID=568&DocID=32556… Borissov, B. (2015, 5 februari). The most important thing is Bulgaria to be stable. Geraadpleegd op 23 februari 2015 http://boykoborissov.bg/en/content/boyko-borissov-most-important-thing-… Canadian Association of Petroleum Producers. (2015). History. Geraadpleegd op 6 november 2014 op http://www.oilsandstoday.ca/whatareoilsands/Pages/History.aspx Canadian Oil and Natural Gas. (2015). Geraadpleegd op 5 april 2015 van http://www.capp.ca/canadian-oil-and-natural-gas/oil-sands/what-are-oil-… Cefic. (2013, 15 maart). Position Paper on the implications of the shale gas revolution for the European chemical industry. Geraadpleegd op 3 april 2014 op http://cefic.org Czuczka, A., & Parkin, B. (2013, 21 februari). Merkel leaves door open to fracking as shale gains appeal. Geraadpleegd op 15 februari 2015 http://www.bloomberg.com/news/articles/2013-02-20/merkel-leaves-door-op… Danish Energy Agency. (sd). Nordsøfonden - State participation in oil and gas licences. Geraadpleegd op 15 september 2014 op http://www.ens.dk/en/oil-gas/licences/nordsofonden-state-participation-… Danziger, J. N. (2001). Understanding the Political World (5e ed.). New York: Pearson. Dawodu, F. (2014). Energy law & policy. Aberdeen: Robert Gordon University. de Graaf, L. (2007). Gedragen beleid. Delft: Eburon Uitgeverij. De Raad. (2013). Proposal for a Directive of the European Parliament and of the Council amending directive 2011/92/EU of the assessment of the effects of certain public and private projects on the environment - Outcome of the Parliament proceedings. Geraadpleegd op http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+REPORT… Department of Communications, Energy and Natural Resources. (2014). Green Paper on Energy Policy in Ireland. Geraadpleegd op 3 maart 2015 op http://www.dcenr.gov.ie/NR/rdonlyres/DD9FFC79-E1A0-41AB-BB6D-27FAEEB4D6… Devos, C. (2011). Een plattegrond van de macht. Inleiding tot politiek en politieke wetenschappen. Gent: Academia Press. Dickel, R., Hassanzadeh, E., Henderson, J., Honoré, A., El-Katiri, L., & Pirani, S. (2014). Reducing European dependence on Russian gas: distinguishing natural gas security from geopolitics. The Oxford Institute for Energy Studies. Dror, Y. (1969). The prediction of political feasibility. Futures 1, 282-288. Easton, D. (1975). A Re-Assessment of the Concept of Political Support. British Journal of Political Science, 5(4), 435-457. Elgot, J. (2014, 6 juni). Russia In Secret Anti-Fracking Plot With Greenpeace, Warns Nato Boss. Huffington Post. Geraadpleegd op 5 september 2015 op http://www.huffingtonpost.co.uk/2014/06/20/russia-greenpeace-nato-frack… Erdöl und Erdgas Deutschland. (2014, 27 november). Erkundung unkonventioneller Vorkommen notwendig für Entscheidungsgrundlagen. Geraadpleegd op 23 februari 2015 op https://erdoelerdgasdeutschland.wordpress.com/tag/fracking-moratorium/ Erikson, R., & Tedin, K. (2011). American Public Opinion: its originis, content and impact. Londen: Peason. EIA. (2013). World Shale Gas and Shale Oil Resource Assessment. Geraadpleegd op http://www.eia.gov/analysis/studies/worldshalegas/pdf/fullreport.pdf EIA. (2013, 10 juni). Technically Recoverable Shale Oil and Shale Gas Resources: An Assessment of 137 Shale Formations in 41 Countries Outside the United States. Geraadpleegd op http://www.eia.gov/analysis/studies/worldshalegas/ EIA. (2014). Annual Energy Outlook 2014 early release overview. (DOE/EIA-0383ER). Geraadpleegd op http://www.eia.gov/forecasts/aeo/er/pdf/0383er(2014).pdf EIA. (2014). Oil and natural gas import reliance of major economies projected to change rapidly. Geraadpleegd op http://www.eia.gov/todayinenergy/detail.cfm?id=14691 IEA. (2015). Energy security. Geraadpleegd op 4 mei 4 2015 van: http://www.iea.org/topics/energysecurity/ Europese Commissie. (2013). Member states energy dependence: an indicator-based assessment. Geraadpleegd op http://ec.europa.eu/economy_finance/publications/occasional_paper/2013/… EurActiv. (2012, 7 februari). US tells Bulgaria shale gas is safe. Geraadpleegd op 21 maart 2014 op http://www.euractiv.com/energy/us-tells-bulgaria-shale-gas-safe-news-51… EurActiv. (2014, 4 december). Activist MEPs put tar sands 'dirty label' back on the agenda. Geraadpleegd op 2 februari 2015 http://www.euractiv.com/sections/energy/activist-meps-put-canadian-tar-… EurActiv. (2015, 14 januari). Canada tar sands will not be labelled dirty after all. Geraadpleegd op http://www.euractiv.com/sections/energy/canada-tar-sands-will-not-be-la… Eurobarometer. (2011). The Europeans and energy. Geraadpleegd op 4 februari 2015 op http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_pe_74-3_synth_en.pdf Eurobarometer. (2014). Special Eurobarometer 416. Attitudes of European citizens towards the environment. Geraadpleegd op 4 maart 2015 op http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_416_en.pdf Eurofer. (2014). Solutions needed. Ukraine Crisis shows correlation between security of supply and increasing energy prices in Europe. Geraadpleegd op 5 april 2014 op http://www.eurofer.org/News%26Media/Press%20releases/Solutions%20Needed… European Parliamentary Research Service. (2014). Unconventional gas and oil in North America. The impact of shale gas and tight oil on the US and Canadian economies and on the global energy flows. Geraadpleegd op http://www.europarl.europa.eu/RegData/bibliotheque/briefing/2014/140815… Europees Parlement (2012). Legislative proposal sheet. Geraadpleegd op 15 februari 2015 op http://www.europarl.europa.eu/oeil/popups/summary.do?id=1231336&t=e&l=e… Europese Commissie. (2011, 11 september). The EU Energy Policy: Engaging with Partners beyond Our Borders. Geraadpleegd op http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2011:0539:FIN… Europese Commissie (2013). Analysis and presentation of the results of the public consultation "Unconventional fossil fuels (e.g. shale gas) in Europe". Geraadpleegd op 3 maart 2015 op http://ec.europa.eu/environment/integration/energy/pdf/Shale%20gas%20co… Europese Commissie. (2014). Proposal for a Council Directive on laying down calculation methods and reporting requirements pursuant to Directive 98/70/EC of the European Parliament and of the Council relating to the quality of petrol and diesel fuels. Geraadpleegd op http://ec.europa.eu/clima/policies/transport/fuel/docs/com_2014_617_en… Europese Commissie. (2014, 22 januari). Statement President Barroso on the 2030 Energy and Climate Framework. (EC/14/50). Geraadpleegd op http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-14-50_en.htm Europese Commissie. (2014, 28 mei). Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad. Europese strategie voor energiezekerheid. Geraadpleegd op http://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:52014DC033… Europese Commissie. (2014, 11 december). Reply to Greenpeace petition. Geraadpleegd op 7 april 2015 op http://ec.europa.eu/clima/policies/transport/fuel/docs/petitions_greenp… Europese Commissie. (2015, 15 februari). Published Results: ShalegasRec2014. Geraadpleegd op https://ec.europa.eu/eusurvey/publication/ShalegasRec2014 Europese Commissie. (2015, 25 februari). Energy Union Package. Geraadpleegd op http://eur-lex.europa.eu/resource.html?uri=cellar:1bd46c90-bdd4-11e4-bb… Europese Commissie. (2015, 25 februari). Persbericht: energie-unie. Geraadpleegd op europa.eu/rapid/press-release_IP-15-4497_nl.pdf Europese Commissie. (2015, 27 april). Review of the Environmental Impact Assessment (EIA) Directive. Geraadpleegd op: http://ec.europa.eu/environment/eia/review.htm Europese Commissie. (2015, 30 april). Environmental Aspects on Unconventional Fossil Fuels. Geraadpleegd op http://ec.europa.eu/environment/integration/energy/uff_studies_en.htm Europese Commissie. (2015, 8 mei). 2030 framework for climate and energy policies. Geraadpleegd op 10 mei 2015 op http://ec.europa.eu/clima/policies/2030/index_en.htm Europese Raad. (2011). Raadsconclusies 4 februari 2011. Geraadpleegd op 25 november 2015 op https://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/ec/11… Europese Raad. (2014, 21 maart). Remarks by President Herman Van Rompuy, following the European Council. (PCE 177 EUCO 69/14). Geraadpleegd op http://www.consilium.europa.eu/press/press-releases/european-council?ta… Europees Parlement. (2015). Fact sheets on the European Union. Geraadpleegd op 3 mei 2015 op http://www.europarl.europa.eu/aboutparliament/en/displayFtu.html?ftuId=… Eurostat. (2012, augustus). Energieproductie en –invoer. Geraadpleegd op http://epp.eurostat.ec.europa.eu/ Eurostat. (2014). Energy Trends. Geraadpleegd op http://epp.eurostat.ec.europa.eu/statistics_explained/index.php?title=E… Fontenot, B.E., Hunt, L.R., Hildebrand, Z.L. (2013). An evaluation of water quality in private drinking water wells near natural gas extraction sites in the barnett shale formation, environmental science & technology. Environ. Sci. Technol., 47(17), pp 10032–10040. Freitz, A. (2013, 11 oktober). Gaz de schiste: pourquoi l’Europe ne doit pas se leurrer. Les Echo. Geraadpleegd op http://www.lesechos.fr/07/10/2013/LesEchos/21537-037-ECH_gaz-de-schiste… Friends of the Earth. (2014, 7 oktober). EU paves way for climate killing tar sands. Opgeroepen op 6 april 2015, van Friends of the Earth: http://www.foeeurope.org/eu-paves-way-climate-killing-tar-sands-071014 Friends of the Earth. (2014). The tar sands threat to Europe: briefing. Opgeroepen op 6 april 2015, van Friends of the Earth: https://www.foeeurope.org/sites/default/files/publications/tar_sands_th… Friends of the Earth. (2015, 15 april). Friends of the Earth. Geraadpleegd op 17 april 2015 https://www.foeeurope.org/shale-gas Freyman, M. (2014). Hydraulic fracturing & water stress: water demand by the numbers. Geraadpleegd op 26 maart 2014 op https://www.ceres.org/issues/water/shale-energy/shale-and-water-maps/hy… Gény, F. (2010). Can Unconventional Gas be a Game Changer in European Gas Markets? (NG 46). Geraadpleegd op Oxford Institute for Energy Studies: https://www.oxfordenergy.org Gilabert, P., & Lawford-Smith, H. (2012). Political Feasibility. A conceptual exploration. Political Studies, 4(60), 809-825. Global 2000. (2013, 22 mei). A slow costly road to nowhere: shale gas development in Europe. Geraadpleegd op https://www.global2000.at/sites/global/files/Fact_Sheet_-_Myths_of_the_… Government of the Republic of Lithuania. (2014, 8 oktober). Prime Minister in Pennsylvania: we are interested in investment into shale gas and oil prospecting and extraction. Geraadpleegd op 23 februari 2015 op http://www.lrv.lt/en/news/?nid=555 Government Romania. (2014, 26 september). Statements by PM Victor Ponta following his participation in the event: “Romania, a gateway to a safe and diversified energy sector” at the World Affairs Council of Houston. Geraadpleegd 4 maart 2015 op http://gov.ro/en/news/prime-minister-victor-ponta-has-participated-in-t… Greenpeace. (2010). Tar sands and water. Opgeroepen op 6 april 2015 op http://www.greenpeace.org/79 Greenpeace. (2010). Tar sands in your tank. Exposing Europ's rol in Canada's dirty oil trade. Geraadpleegd op 13 oktober 2014 op http://www.greenpeace.org.uk/files/pdfs/tar-sands-in-your-tank.pdf Greens - European Free Alliance. (2013, 12 maart). Shale gas: New rules fail to ensure environmental impact assessments for shale gas. Geraadpleegd op 25 november 2014 op http://www.bartstaes.be/nl-BE/artikel/fractiebericht/proefboren-en-winn… Greens - European Free Alliance. (2014, 3 december). Tar sands oil. Geraadpleegd op 2 februari 2015 op http://www.greens-efa.eu/tar-sands-oil-13201.html GUE-NGL. (2012, 12 november). Shale gas extraction bad for health and environment. Geraadpleegd op 2 maart 2015 op http://www.guengl.eu/news/article/shale-gas-extraction-bad-for-health-a… Hague, R., & Harrop, M. (2013). Comparative government and politics. An introduction. Hampshire: Palgrave Macmilan. Hamlin, A. (2012). E-International Relations. Geraadpleegd op 14 oktober 2014 van http://www.e-ir.info Howard, R.W., Santoro, R., Ingraffea, A. (2011). Methane and the greenhouse-gas footprint of natural gas from shale formations. Climate Change, 106( 4), p. 679-690. Hawthorn, G. (1991). Plausible worlds. Cambridge, University Press. Health and Environment Alliance. (n.d.). Fracking. . Geraadpleegd op 15 februari 2014 op http://www.env-health.org/policies/other-issues/fracking/ Health and Environment Alliance. (2013, 17 december). EU environmental assessment law must include fracking, says HEAL. Geraadpleegd op 15 februari 2014 op htto://env-health.org http://www.env-health.org/resources/press-releases/article/eu-environme… Hooghe, L., & Marks, G. (2008). A Postfunctionalist Theory of European Integration: From Permissive Consensus to Constraining. British Journal of Political Science, 39(1), 1-23. IEA. (2012, 12 november). Golden rules for a golden age of gas: special report on unconventional gas. Geraadpleegd op http://www.worldenergyoutlook.org/ Joint Research Centre. (2015). Objectives of the UH Network. Geraadpleegd op 23 april 2015, van Europese Commissie: https://ec.europa.eu/jrc/en/uh-network Juncker, J.-C. (2014) Mission letter to Arias Canete. Geraadpleegd op http://ec.europa.eu/commission/sites/cwt/files/commissioner_mission_let… Juncker, J.-C. (2014). My priorities. Geraadpleegd op http://juncker.epp.eu/my-priorities Kassam, A., & Vaughan, A. (2014, 6 juni). First tar sands oil shipment arrives in Europe amid protests. Geraadpleegd op 3 maart 2015 http://www.theguardian.com/environment/2014/jun/06/first-tar-sands-oil-… Kassotis, C.D., Tillitt, D.E., Nagel, S.C. (2014). Estrogen and Androgen Receptor Activities of Hydraulic Fracturing Chemicals and Surface and Ground Water in a Drilling-Dense Region, Endocrinology, 155(3), p. 1-11.80 Kinkartz, S. (2014, 7 juli). Germany debates proposed ban on fracking. Geraadpleegd op 26 september 2014, van Deutsche Welle: http://www.dw.de/germany-debates-proposed-ban-on-fracking/a-17762068 KPMG. (2012). Central and Eastern Europe – Shale gas development inevitable. Shale gas central and eastern Europa: section two. Geraadpleegd op http://www.kpmg.com/global/en/issuesandinsights/articlespublications/sh… Kraus, C. & Lipton, E. (2012, 12 oktober). After the boom in Natural Gas. The New York Times. Geraadpleegd op www.nytimes.com Le Monde. (2013, 11 oktober). Hollande : la loi sur le gaz de schiste "maintenant incontestable". Geraadpleegd op 23 februari 2015 http://www.lemonde.fr/planete/article/2013/10/11/martin-c-est-une-victo… Lithuanian Department of Energy. (2012). National independent energy strategy. Geraadpleegd op http://www.encharter.org/fileadmin/user_upload/Energy_policies_and_legi… L'Obs. (2013, 14 juli). Hollande : 6 choses à retenir de l'intervention du 14 Juillet. Geraadpleegd op 23 februari 2015 http://tempsreel.nouvelobs.com/politique/20130714.OBS9445/5-choses-a-re… Majone, G. (1975). On the notion of political feasibility. European Journal of Political Research (3), 259-274. McCarney, D. (2014, 23 juli). Hundreds turn out for protest as Tamboran move to drill a test borehole. Geraadpleegd 15 oktober 2014 http://www.anglocelt.ie/news/roundup/articles/2014/07/22/4031605-hundre… Meltsner, A. J. (1972). Political feasibility and political analyses. Public Administration Review 6(32), 859-867. Miller, K.& Medlock, K. (2014, 28 januari) The American energy renaissance: who is to credit and what is the future direction? Forbes. Geraadpleegd op http://www.forbes.com/sites/thebakersinstitute/2014/01/28/the-american-… Natural Gas Europe. (2012, 8 september). OMV drops shale gas exploration in Austria. Geraadpleegd op 15 september 2014 op http://www.naturalgaseurope.com/omv-drops-shale-gas-exploration-in-aust… Natural Gas Europe. (2012, 3 maart). OMV Austrian shale gas project. Geraadpleegd op 15 september 2015 op http://www.naturalgaseurope.com/omv-austrian-shale-gas-project Natural Gas Europe. (2015, 2 februari). Denmark shale research delayed. Geraadpleegd op 23 febarui 2015 http://www.naturalgaseurope.com/denmark-shale-skifergas-search-delayed OGP. (2013, 25 november). EU domestic shale gas production could add a million jobs, new study shows. Geraadpleegd op 5 april 2014 op http://www.ogp.org.uk/news/press-releases/eu-domestic-shale-gas-product… Oil and Energy Trends. (2006). Bitumen and heavy crudes: the energy security problem solved? Oil and Energy Trends, 31(3), 3-6.81 OilSandBox. (2012). Oil sands historical production. Geraadpleegd op 3 november 2014, van OilSandBox: http://www.oilsandbox.com/2012/05/oil-sands-historical-production.html Orbie, J. (2009). Theorie van de Europese integratie. Ideeën, belangen en instellingen. Leuven: Acco.Pierson, P. (2004). Increasing returns, path dependence, and the study of politics. The American Political Science Review, 49(2), 251-267. Plumer, B. (2013, 23 april). The US oil and gas boom has had a modest economic impact so far. Washington Post. Geraadpleegd op http://www.washingtonpost.com/blogs/wonkblog/wp/2013/04/23/the-oil-and-… Potocnik, J. (2012, 26 januari). Note for the attention of Mr. Matthias Groote, chair of the ENVI Committee, European Parliament. Geraadpleegd op maart 15 2015 http://ec.europa.eu/environment/integration/energy/pdf/legal_assessment… Position statement on shale gas , shale oil, coal bed methane en fracking. (2012, 24 april). Geraadpleegd op 15 februari 2014 op http://www.eeb.org/EEB/?LinkServID=E3669882-5056-B741-DBD015AE3405C14D&… Pöyry en Cambridge Econometrics. (2013) Macroeconomic effects of European shale gas production: A report to the International Association of Oil and Gas Producers (OGP). Geraadpleegd op http://www.poyry.co.uk/sites/poyry.co.uk/files/public_report_ogp__v5_0… Rabobank. (n.d.). The macro-economic effects of the shale gas revolutiuon. Geraadpleegd op https://economie.rabobank.com/Documents/2013/FMR%20achtergrondstukken%2… Rogers, D. (2013). Shale and Wall Street: was the decline in natural gas price orchestrated? Geraadpleegd op 30 maart 2014 op http://energypolicyforum.org Reuters. (2014, 22 februari). Chevron says plans to give up Romania shale gas project. Geraadpleegd op 5 maart 2015 op http://www.reuters.com/article/2015/02/22/chevron-romania-shale-idUSL5N… Reuters. (2014, 26 juni). Denmark to join shale gas quest in Europe. Geraadpleegd op 15 september 2015 http://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL6N0P72UA20140626?pag… Richtl. Raad 2009/119/EG van 14 september 2009 betreffende de verplichting voor de lidstaten om minimumvoorraden ruwe aardolie en/of aardolieproducten in opslag te houden, Pb. L., L265/9. Rijksoverheid Nederland. (2014). Visie kabinet op winning schaliegas. Geraadpleegd op 23 februari 2015 http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/schaliegas/visie-kabinet-op-win… Rogner, H.H. (1997). An Assessment of World Hydrocarbon Resources. Annual Review Energy Environment, 22, p. 217-62. Schaps, K. (2015, 28 januari). Scottish moratorium, planning delay dent Cameron's shale gas ambitions. Opgeroepen op 1 maart 2015 op http://www.reuters.com/article/2015/01/28/britain-shale-regulation-idUS… Shale Gas Europe. (sd). Shale gas in Germany. Geraadpleegd op 13 febaruari 2015 http://www.shalegas-europe.eu/shale-gas-explained/shale-gas-and-europe/… Shale Gas International. (2014, 26 juni). Spain lifts ban on fracking in Cantabria. Geraadpleegd op 3 maart 2015 http://www.shalegas.international/2014/06/26/spain-lifts-ban-on-frackin… Shale Gas Europe. (2014). Spain, the forgotten shale gas country. Geraadpleegd op 3 maart 2015 http://www.shalegas-europe.eu/spain-forgotten-shale-gas-country-2/ Shale Gas International. (2015, 15 januari). Lithuania planning new shale tender in the spring. Geraadpleegd op 12 februari 2015 http://www.shalegas.international/2015/01/13/lithuania-planning-new-sha… Shale Gas Europe. (2015). Romania. Geraadpleegd op 5 maart 2015 op http://shalegas-europe.eu/shale-gas-explained/shale-gas-and-europe/roma… Spencer, T., Sartor, O., Mathieu, M., (2014). IDDRI Unconventional wisdom: an economic analysis of US shale gas and implications for the EU. Geraadpleegd op www.iddri.org Swift, A. (2012, 2 november). Natural Defence Resource Council. Opgeroepen 6 april 2015 op http://switchboard.nrdc.org/blogs/aswift/transcanadas_record_presents_a… Swift, A. (2013, 2 april). EcoWatch. Opgeroepen op 6 april 2015 http://ecowatch.com/2013/04/03/top-5-reasons-tar-sands-crude-reckless/ Swift, A., Casey-Lefkowitz , S., & Shope, E. (2011). Tar sands pipelines safety risks. Geraadpleegd op https://www.nrdc.org/energy/files/tarsandssafetyrisks.pdf Symanski, K. (2013, 9 oktober). Szymanski : Parliament’s proposals on shale impact assessments are a bureaucratic nightmare for investors. Geraadpleegd op 3 maart 3 2015 op http://ecrgroup.eu/news/szymanski-parliaments-proposals-on-shale-impact… The Daily Wales. (2015, 6 februari). Fracking company mocks Welsh Gov’s inability to stop them. Geraadpleegd op 1 maart 2015 http://www.theecologist.org/News/news_round_up/2745595/fracking_company… The Royal Society and the Royal Academy of Engineering. (2012). Shale gas extraction in the UK: a review of hydrolic fracturing. (DES2597 juni 2012). Geraadpleegd op www.royalsociety.org/policy/projects/shale-gas-extraction Total Denmark. (sd). Shale gas in Denmark? Geraadpleegd op 23 februari 2015 op http://en.skifergas.dk/shale-gas-in-denmark.aspx Transport & Environment. (2013, 26 september). Tar sands and fuel quality directive: what is it all about. Geraadpleegd op 8 april 2015 http://www.transportenvironment.org/publications/tar-sands-and-fuel-qua… True, W.R. (2013, 7 januari). Global ethylene capacity poised for major expansion. Oil and gas journal. Geraadpleegd op http://ogj.com UK Governement. (2014). Developing shale gas and oil in the UK. Geraadpleegd op 1 maart 2015 https://www.gov.uk/government/publications/2010-to-2015-government-poli… US Department of State. (2010, 10 augustus). Global Shale Gas Initiativ. Geraadpleegd op 21 februari 2015 op http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2010/08/146161.htm US Department of State. (2015, 15 januari). Remarks with Bulgarian Prime Minister Boyko Borissov after their meeting. Geraadpleegd op 23 februari 2015 op http://www.state.gov/secretary/remarks/2015/01/236011.htm Van Brempt, K. (2014, 17 december). Commissie zet de deur open voor vervuilende teerzand- en schalie-olie. Geraadpleegd op 6 januari 2015 op http://kathleenvanbrempt.be/duurzaam/energie/commissie-zet-de-deur-open… Van Brempt, K. (2015, 4 april). Energie-efficiëntie hoog op Europese investeringsagenda. Geraadpleegd op 4 april 2015 http://kathleenvanbrempt.be/europees/economie/energie-efficintie-hoog-o… Van Kasteren, J. (2012). Schaliegas is game changer. Chemie Magazine, juli/augustus, pp. 26-28. Geraadpleegd op http://vnci.nl Vetter, A. (2015, April). Shale gas in Germany – the current status. Geraadpleegd op 5 april 2015 op http://www.shale-gas-information-platform.org/areas/the-debate/shale-ga… Vilcu, I. (2013, 19 maart). Romania Ends Moratorium on Shale Gas Exploration, Premier Says. Geraadpleegd op 4 maart 2015 http://www.bloomberg.com/news/articles/2013-03-19/romania-ends-moratori… Voorstel Richtl. 98/70/EC van 23 april 2009 tot wijziging van Richtlijn 98/70/EG met betrekking tot de specificatie van benzine, dieselbrandstof en gasolie en tot invoering van een mechanisme om de emissies van broeikasgassen te monitoren en te verminderen, tot wijziging van Richtlijn 1999/32/EG van de Raad met betrekking tot de specificatie van door binnenschepen gebruikte brandstoffen en tot intrekking van Richtlijn 93/12/EEG, Pb.L. L140/88. Votewatch. (2013, 9 oktober). Amendment 79, 14b of Directive 2011/92/EU on the assessment of the effects of certain public and private projects on the environment. Geraadpleegd op 2 februari 2015 op http://term7.votewatch.eu/en/assessment-of-the-effects-of-certain-publi… Votewatch. (2013, 9 oktober). Amendment 126, paragraaf 14a of Directive 2011/92/EU on the assessment of the effects of certain public and private projects on the environment. Geraadpleegd op 2 februari 2015 http://term7.votewatch.eu/en/assessment-of-the-effects-of-certain-publi… Wang, Z., Krupnick, A. (2013). A retrospective review of shale gas development in the United States. Geraadpleegd op 15 oktober 2014 op http://www.rff.org/RFF/documents/RFF-DP-13-12.pdf Whittaker, A. (2014). Unconventional gas: does it have a place in Ireland’s energy mix? Opgeroepen op 25 november 2014, van ORS: http://www.ors.ie/unconventional-gas-does-it-have-a-place-in-irelands-e… World Energy Council. (2013). Natural gas resources from unconventional field. Potential and recovery. Geraadpleegd op http://www.cnr-cme.ro/pdf/CENTGAS%20-Summary.pdf Wright, O., McCarthy, M., & Bawden, T. (2012). David Cameron: 'Britain must be at the heart of shale gas revolution'. Opgeroepen op 1 maart 2015http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/david-cameron-britain-mu… WWF. (2008). Unconventional Oil. Scraping the bottom of the barrel. Geraadpleegd op 3 maart 2014 http://d2ouvy59p0dg6k.cloudfront.net/downloads/unconventional_oil_final… Zanoni, A. (2013). Draft report on the Proposal for a Directive of the European Parliament and of the Council. Geraadpleegd op 2 maart 2015 op http://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2009_2014/documents/envi/pr/932/….