Fellini Memoria: de herinnering in de films van Federico Fellini

Ben Van Beeck
DE KUNST VAN DE HERINNERINGWAAROM WE FEDERICO FELLINI NOOIT ZULLEN VERGETENHet filmfestival van Gent eert dit najaar de Italiaanse cineast Federico Fellini (1920-1993) met een grote overzichtstentoonstelling. Na de liefdesverklaring van Paolo Sorrentino’s oscarfilm La Grande Belezza lijkt Fellini’s herinnering levendiger dan ooit. Maar wist je dat herinneringen eigenlijk dichter aansluiten bij de verbeelding dan bij de realiteit?

Fellini Memoria: de herinnering in de films van Federico Fellini

DE KUNST VAN DE HERINNERINGWAAROM WE FEDERICO FELLINI NOOIT ZULLEN VERGETEN

Het filmfestival van Gent eert dit najaar de Italiaanse cineast Federico Fellini (1920-1993) met een grote overzichtstentoonstelling. Na de liefdesverklaring van Paolo Sorrentino’s oscarfilm La Grande Belezza lijkt Fellini’s herinnering levendiger dan ooit. Maar wist je dat herinneringen eigenlijk dichter aansluiten bij de verbeelding dan bij de realiteit? Fellini alvast wel, zo blijkt uit zijn films.

Herinneringen onderscheiden zich van pure fantasie door hun verwijzing naar een oorspronkelijke gebeurtenis in de realiteit. Daarom hechten we een grote geloofwaardigheid aan herinneringen, ook in de cinema. Herinneringsflashbacks werden in films aanvankelijk opgevoerd als waargebeurde, eerdere feiten. Fellini zag dat anders. Hij beschouwde de herinnering naast dromen en fantasie als een subjectieve vervorming van de werkelijkheid. Vanuit de artistieke vrijheid propageerde hij het recht om in zijn films een volledig eigen realiteit te creëren vanuit de verbeelding. De Memory Studies, een zeer recente wetenschappelijke discipline die verschillende bestaande geheugentheorieën tracht te verzoenen, treden hem daarin bij. Herinneringen zijn het resultaat van een complex reconstructieproces. Naast de vergeetachtige werking van ons geheugen zorgen onze emoties en sociale relaties voor een bewuste en onbewuste vervorming van het verleden. Herinneringen zeggen evenveel over onszelf en onze maatschappij in het heden als over het verleden. Fellini was zijn tijd vooruit in zijn visie op de herinnering.

Van Neorealist tot Felliaanse schepperFellini liet de mensheid 24 bijzondere films, variërend van eenvoudige levenspoëzie tot excentrieke droomcreaties. Zijn hele oeuvre balanceert net zoals herinneringen op het spanningsveld tussen realiteit en fantasie. Het adjectief ‘Felliniaans’ staat voor weelderige, barokke schoonheid en ongebreidelde verbeelding. Tegelijk blijven Fellini’s films altijd ook erg authentiek en oprecht humaan. Als kind van het beroemde Italiaanse Neorealisme na de Tweede Wereldoorlog toonde Fellini in zijn eerste acht films de realiteit in anekdotische verhalen. La Dolce Vita (1960), misschien wel zijn bekendste film, was de laatste van deze ‘uitwendige’ films. Dit eigentijdse portret van de Italiaanse burgerij sloeg in als een bom, maar groeide van schandaalfilm uit tot een onvervalst tijdsdocument en klassieker van het Europese filmerfgoed. Fellini’s oprechte interesse in de mens, niet het minst het bizarre en het vreemde, en zijn fascinatie voor muziek en entertainment was dan al een handelsmerk. Hij ontgroeide het Neorealisme omdat hij de mens niet uitsluitend definieerde vanuit zijn relatie met de omliggende sociale realiteit. De definitieve breuk lag na La Dolce Vita. De uiterlijke realiteit maakte plaats voor de visualisering van de innerlijke belevingswereld van de mens. (1963), een subtiele vermenging van jeugdherinneringen, dromen, fantasieën, angsten en realiteit, werd de blauwdruk voor zijn latere werk. Via metacinema, ‘film in de film’, groef Fellini een persoonlijke en artistieke crisis uit. De uiteindelijke berusting vond hij in het, typisch Felliniaanse, feestelijke circus van het leven. Herinneringen speelden in deze tweede periode van ‘innerlijke’ films een belangrijke therapeutische rol. Ze groeiden uit tot een vaste thematiek en inspiratiebron. In het jeugdsentiment van I Clowns (1970), Roma (1972) en Amarcord (1973) en de melancholie van zijn afscheidsfilms Ginger E Fred (1985), Intervista (1987) en La Voce Della Luna (1990) traden ze sterk naar voor. Als verteller van authentieke verhalen en als tonende, nooit oordelende beeldkunstenaar bleef hij ook in deze films de authentieke fundamenten van het Neorealisme trouw. Zelfs in zijn meest fantasierijke creaties liet Fellini de oorspronkelijke realiteit nooit helemaal los.

De waarheid van een leugenaarHoewel Fellini’s films uit zijn eigen leven leken gegrepen, deed hij elke autobiografische interpretatie van zijn films af als larie. De jeugdherinneringen in zijn films waren volgens hem volledig verzonnen, zijn beeldenuniversum pure fictie. De sleutel voor deze tegenstelling lag in zijn artistieke visie. In functie van een optimale visuele esthetiek creëerde Fellini zijn integrale filmische wereld in Studio 5 van Cinnecittà, de beroemde filmstudio’s in Rome. Van Amarcord, zijn vooruitstrevende herinneringscollage over zijn jeugd in Rimini, filmde Fellini geen enkele scène in de reële setting van zijn heimat. Hij bouwde stukken Rome na in de studio en in zijn latere werk bestond zelfs zijn zee uit zwarte plastiek. De visuele schoonheid primeerde altijd op de getrouwe weergave van de realiteit. De creatieve realiteit van de kunst had voor Fellini slechts één begrenzende voorwaarde: de onderliggende emotie moest authentiek zijn. Het openlijk tonen van de namaak en de ‘film in de film’ was voor Fellini een vorm van eerlijkheid, het creëren vanuit zijn eigen ervaringswereld en autobiografische herinneringen zijn garantie op authenticiteit. Het verklaart waarom Fellini zichzelf ‘een eerlijke leugenaar’ noemde. Hij baseerde zijn films op authentieke ervaringen en emoties, maar liet er in de visuele uitwerking zijn artistieke verbeelding op los. Fellini’s artistieke visie leunde nauw aan bij de reconstructieprocessen in het menselijke geheugen. Zijn films stonden dus tegenover zijn eigen herinneringen zoals herinneringen tot de realiteit. De visuele uitwerking was een creatieve leugen, maar het oorspronkelijke feit was authentiek. Omdat het verhaal van zijn films zo dicht bij de realiteit van zijn eigen leven lag, raakte Fellini het spoor van zijn eigen werkelijkheid bijster. De beelden van de herinneringen in zijn films vervingen de originele beelden in zijn hoofd. Het geheugen kan immers audiovisuele ervaringen als eigen herinneringen opnemen. Dit fenomeen, het prothetisch geheugen genoemd, was dus van toepassing op Fellini’s eigen vermenging van film en realiteit.

Film als geheugenkunstNaast de artistieke reconstructie van de realiteit vallen bij Fellini ook andere geheugenprocessen zoals zintuiglijke prikkels en herhaling op. Een film van Fellini is altijd een audiovisueel spektakel, maar bespeelt ook de smaakpapillen via uitgebreide eetscènes of de tastzin via geometrische vormen. Fellini slaagt er als geen ander in om ijzige kilte, verzengende hitte of geborgen warmte te grijpen in beelden. Het repetitieve karakter van zijn werk schuilt in herkenbare bouwstenen en structurele recyclage van eerdere films. Via subtiele knipogen of directe zelfreferenties is elke film van Fellini een herinnering aan het eigen werk en leven. Op deze wijze sleepte Fellini zijn eigen herinneringen in het geheugen van zijn publiek. Via de integratie van geheugenstrategieën in zijn kunst realiseerde hij het eeuwige leven voor zijn stad, zijn dierbaren en zichzelf.

Bibliografie

Bibliografie

 

Apfelbaum, E., Halbwachs and the social properties of memory, in: Radstone, S. & Schwarz, B.   (2010), Memory: Histories, Theories, Debates, New York, Fordham University Press, p. 84-92

 

Atia N. & Davies J. (2010), Nostalgia and the shapes of history: editorial. In: Memory Studies, vol 3, p. 181

 

Baddeley A. D., Eysenck M. W. & Anderson M. C. (2009), Memory, Hove, Groot-Brittanië, Psychology Press

 

Barclay C.R. (1996), Autobiographical Remembering: Narrative Constraints, in: Rubin, D. C.  (eds.), Remembering Our Past: Studies in Autobiographical Memory, Cambridge, Groot-Brittanië, Cambridge University Press

 

Bartlett, F. C. (1997 [1932]), Remembering: A Study in Experiemental and Social Psychology. Cambridge, University Press.

 

Bazin, A. ([1962] 1971), ‘An Aesthetic of Reality: Cinematic Realism and the Italian School of the Liberation’, in A. Bazin & H. Gray (ed.), What is Cinema? Volume 2, Berkeley & Los Angeles, University of California Press. 

Bertellini, G. (2004), The Cinema of Italy. Groot-Brittanië, Wallflower Press.

 

Bondanella, P. (1992), The Cinema of Federico Fellini, VS, Princeton, Princeton University Press

 

Bordwell, D. (1989), A Case for Cognitivism, in: Iris, A journal on theory on image and sound, nr.9, Cinema and Cognitive Psychology, p. 11-40.

 

Brewer, W. F. (1996), What is Recollective Memory?, in: Rubin, D. C.  (eds.), Remembering Our Past: Studies in Autobiographical Memory, Cambridge, Groot-Brittanië, Cambridge University Press

 

Campbell, S. (2008), The Second Voice. In: Memory Studies, vol. 1, 41-48

Christianson S.-A. & Safer M., Emotions in autobiographical memories. In: Remembering Our Past: Studies in Autobiographical Memory, Cambridge, Groot-Brittanië, Cambridge University Press

 

Conway, M.A. (1996), Autobiographical knowledge and autobiographical memories, in: Rubin, D. C.  (eds.), Remembering Our Past: Studies in Autobiographical Memory, Cambridge, Groot-Brittanië, Cambridge University Press

 

Connerton, P., Seven types of forgetting. In: Memory Studies, vol. 1, 59-71

 

Du Mée R., Hesling W., Meeus M. & Orlandoni-Vanbutsele O. (1985), L’Italia Di Fellini, een kijk op Federico Fellini. Leuven: Stuc & Centrum voor Italiaanse Studies KU Leuven.

 

Eco, U. (1983), Thoth, Fellini and the Pharaoh. Origineel in: Carla de Miro d’Ajeta & Mario Guaraldi (eds.), Fellini della memoria, Firenze, La Casa Usher. Hernomen in: Bondandella, P. & Degli-Eposti C. (eds.) (1993), Perspectives on Federico Fellini, New-York, G.K. Hall, p. 293-4

Fellini, F. & Keel. A. etc. (1976), Fellini on Fellini, London.

 

Freeman, M. (2010), Telling Stories: Memory and Narrative, In:  Radstone, S. & Schwarz, B. (2010), Memory: Histories, Theories, Debates, New York, Fordham University Press, p. 263-277  

 

Fivush, R. (2008), Remembering and reminiscing: How Individual lives are reconstructed in family narratives, in: Memory Studies, 2008, 1, 49-58

 

Fondazione Federico Fellini, (2014), http://www.federicofellini.it/

 

Gili J.A. (2009), Fellini, le Magicien du reel, Pollina, France, Gallimard.

 

Hoskins, A. (2009), Flashbulb memories, psychology and media studies: Fertile ground for interdisciplinarity? In: Memory Studies, vol. 2, 147-150.

 

Internet Movie Database (2014), http://www.imdb.com/

 

Kezich, T. (2002), Federico Fellini: his life and work. Translated from the Italian by Minna Proctor with Viviana Mazza, New-York, I.B. Tauris.

 

Kezich, T. (2010), Federico Fellini, The films, New-York, Rizzoli International Publications, Inc.

 

Kilbourn, R.J.A. (2010), Cinema, Memory, Modernity, New-York, Routledge

 

Kuhn, A. & Westwell, G. (2012), A Dictionary of Film Studies, Oxford, Oxford University Press

 

Kuhn, A. (2010), Memory texts and memory work: Performances of memory in and with visual media. In: Memory Studies, vol. 3, p. 298-313

Kuhn, A. (2002), Dreaming of Fred and Ginger. An Everyday Magic: Cinema and cultural Memory, New-York, New-York University Press

 

Larsen S.F., Thompson C.P. en Hansen T. (1996), Time in autobiographical memory. In: Rubin, D. C.  (eds.), Remembering Our Past: Studies in Autobiographical Memory, Cambridge, Groot-Brittanië, Cambridge University Press

 

Lupi G. (2009), Federico Fellini, Milaan, Mediane.

 

 

Méjean, J.-M. (2009), Fellinicittà, Mayenne, Frankrijk, Editions de la Transparance

 

Memory Studies (2008-2014), Sage Publications

 

Narine N. (2010), Film Sound and American cultural memory: Resounding trauma in Sophie’s Choice. In: Memory Studies, vol. 3, p. 33-54.

 

Neutres, J. (2013), Et Fellini Fonda Rome, Parijs, Le cherche midi 

Olick, J. K. (2008), Collective Memory: A memoir and prospect. In: Memory Studies, vol. 1, 23-29

Pettigrew, D. (2003), I’m a born liar, A Fellini Lexicon, New-York, Harry N. Abrams

 

Poole, R. (2008), Memory, History and the claims of the past. Memory Studies, vol. 1, 149-166

 

Ravetto-Biagioli, K. (2005), The Circus of the Self. In: Rutsky, R. L. & Geiger, J., Film Analysis: A Norton Reader, New-York, Norton. 

 

Richards, J. (2007), Classical and Early Modern Ideas of Memory, Introduction. In: Rossington,

M. & Whitehead, A. (eds.) (2007), Theories of A Memory, A Reader, Baltimore, Johns Hopkins University Press, p. 21-24

 

Roediger, H. L. & Wertsch, J.V. (2008), Creating a new discipline of memory studies. Memory Studies, 1, p. 9-22

 

Robinson, J.A. (1996), Perspective, meaning and rememberging. In: Rubin, D. C.  (eds.), Remembering Our Past: Studies in Autobiographical Memory, Cambridge, Groot-Brittanië, Cambridge University Press

 

Rubin, D. C.  (eds.) (1996), Remembering Our Past: Studies in Autobiographical Memory, Cambridge, Groot-Brittanië, Cambridge University Press 

Stourdzé, S. (2013), Fellini, Amsterdam, Amsterdam University Press

 

Sturken, M. (2008), Memory, consumerism and media: Reflections on the emergence of the field. In: In: Memory Studies, vol. 1, 73-78.

 

Sutton, J., Harris C.B. & Barnier A.J. (2010), Memory and Cognition. In:  Radstone, S. &

 

Schwarz, B. (2010), Memory: Histories, Theories, Debates, New York, Fordham University Press, p. 209-226  

 

Sutton, J. (2004), ‘Memory’, in Edward N. Zalta (eds.) The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer). Beschikbaar op: http://plato.stanford.edu/archives/sum2004/entries/memory/

 

Till, K. E. (2008), Artistic and activist memory-work: approaching place-based practice. In: Memory Studies, 2008, 1, 99-114.

 

Turim, M. (1989), Flashbacks in Film, Memory & History, New-York, Routledge

 

Weltzer, H. (2010), Re-narrations: How pasts change in conversational remembering, in: Memory Studies, 3, p. 5-17.

 

Wikipedia (2014), www.wikipedia.org

 

Williams J.M.G. (1996), Depression and the specificity of autobiographical memory. In: Rubin, D. C.  (eds.) (1996), Remembering Our Past: Studies in Autobiographical Memory, Cambridge, Groot-Brittanië, Cambridge University Press

 

Zelizer, B. (2008), Why memory’s work on journalism does not reflect journalism’s work on memory. In: Memory Studies, 2008, 1, 79-87.

 

Alle cursusmateriaal van de opleiding Master in de Filmstudies en Visuele Cultuur.

Filmografie

 

Bres, E. & Mackye Gruber (director/ writer), Bender C. e.a. (producer), The Butterfly Effect [motion picture], US: BenderSpink, FilmEngine, Katalyst Films

 

Delvaux A. (director), Louis T. (journalist). (1960-1962). Fellini [television series]. Brussels: Cinematek, 22.07.2014

 

Fellini, F. (director) & Lattuada, A. (director, producer). (1950). Luci Del Varietà, [motion picture], Italy: Capitolium, Studiocanal Image (dvd)

 

Fellini, F. (director) & Rovere L. (1951). Lo Sceicco Bianco [motion picture], Italy: OFI, P.D.C., Studiocanal Image (dvd)

 

Fellini, F. (director) & Guglielmetti A. (1953). Agenzia Matrimoniale in: L’Amore in Città [motion picture], Italy: Grazia Film, Faro Film (dvd)

 

Fellini, F. (director) & Bar J., De Vecchi M. & Pegoraro L. (producers)  (1953). I Vitelloni [motion picture], Italy: Cité films, Peg-film, ABC (dvd)

 

Fellini, F. (director). (1955). La Strada [motion picture], Italy: Ponti-De Laurentiis Cinematografica, ABC (dvd)

 

Fellini, F. (director). (1956). Il Bidone, [motion picture], Italy: Titanus, S.G.C., ABC (dvd)

 

Fellini, F. (director) & Dino De Laurentiis (producer). (1957). Le Notte Di Cabiria [motion picture], Italy: Dino de Laurentiis Cinematografica, Les Films Marceau, Studiocanal (dvd)

 

Fellini, F. (director). (1960). La Dolce Vita [motion picture], Italy: Riama Film, Gray-Film, Pathé Consortium Cinéma, ABC (dvd)

 

Fellini, F. (director). (1962). Le Tentazioni Del Dottor Antonio [motion picture], Italy: Cineriz, Concordia Compagnia Cinematografica, Francinex, Gray-Film, ABC (dvd)

 

Fellini, F. (director). & Rizzoli A. (producer). (1963). [motion picture], Italy: Cineriz, Francinex, Gaumont (dvd)

 

Fellini, F. (director). (1965). Giulietta Degli Spiriti [motion picture], Italy: Rizzoli Film, Francoriz Production, ABC (dvd)

 

Fellini, F. (director). (1968). Toby Dammit In: Spirits of the Dead [motion picture], France: Les Films Marceau/Cocinor/P.E.A., Image Entertainment (dvd)

 

Fellini, F. (director). (1969). Block-notes Di Un Regista [television Broadcast], Italy / USA: National Broadcasting Company, International Film Forum (dvd)

 

Fellini, F. (director) & Grimaldi A. (producer). (1969). Fellini Satyricon [motion picture], Italy: Produzioni Europee Associati (PEA), MGM (dvd)

 

Fellini, F. (director) & Zapponi B. (writer) & Guerra U. (producer) & Scardamaglia E. (producer). (1970). I Clowns [motion picture], Italy/France/Germany: RAI, Compagnia Leone Cinematografica, Office de Radiodiffusion Télévision Française (ORTF), Bavaria Film, Rarovideo (dvd)

 

Fellini, F. (director) & Zapponi B. (writer). (1972). Fellini Roma [motion picture], Italy: Ultra Film, Les Productions Artistes Associés, ABC (dvd)

 

Fellini, F. (director) & Cristaldi F. (producer). (1973). Amarcord [motion picture], Italy: F.C. Produzioni, P.E.C.F., Warner Bros (dvd)

 

Fellini, F. (director) & Grimaldi A. (producer). (1976). Il Casanova Di Federico Fellini [motion picture], Italy: Produzioni Europee Associati (PEA), Fast Film, Lumière (dvd)

 

Fellini, F. (director). (1978). Prova D’Orchestra [motion picture], Italy: Daimo Cinematografica, RAI, Albators Filmproduktion, ABC (dvd)

 

Fellini, F. (director) & Zapponi B. (writer). (1980). La Città Delle Donne [motion picture], France/Italy : Opera Film Produzione, Gaumont (original + dvd)

 

Fellini, F. (director). (1984). E La Nave Va [motion picture], France/Italy: RAI, Vides Produzione, Societa Investimenti Milanese, Gaumont (original + dvd)

 

Fellini, F. (director). (1985). Ginger E Fred [motion picture], France / Italy: PEA, Les Films Ariane, France 3, Reycom Films, Stella Film, Rai 1, Anthea Film, ABC (dvd)

 

Fellini, F. (director). (1987). Intervista [motion picture], Italy: Aljosha, Cinecittà, RAI, Fernlyn, Koch Lorber (dvd)

 

Fellini, F. (director). (1990). La Voce Della Luna [motion picture], France/Italy : Cecchi Gori Group Tiger Cinematografica, Films A2, La Sept Cinéma, Cinémax, Rai 1

 

Gondry, M. (director) & Golin, S. & Bregman A. (producer). (2004). Eternal Sunshine of A Spotless Mind, VS: Focus Features, Anonymous Content, This Is That Productions

 

Liman, D. (director, producer) & Crowley P., Gladstein R.N. e.a. (producer). The Bourne Identity [motion picture], US: Universal Pictures, The Kennedy/Marshall Company, Hypnotic

Kalima Productions GmbH & Co. KG, Stillking Films

 

Nolan, C. (director) & Todd J. & Todd S. e.a. (producer). (2000). Memento [motion picture], US: Newmarket Capital Group, Team Todd, I Remember Productions, Summit Entertainment, Universal (dvd)

Universiteit of Hogeschool
Msc Filmstudies en Visuele Cultuur
Publicatiejaar
2014
Kernwoorden
Share this on: