Sprechende Sprachlosigkeit? Unterdrückung und Befreiung anhand von Sprache in Melinda Nadj Abonjis "Tauben fliegen auf"

Liselotte Van der Gucht
Melinda Nadj Abonji's roman "Tauben fliegen auf" (2010) vertelt het verhaal van de jonge migrante Ildikó Kocsis, die vier jaar na haar ouders met haar zus uit de Vojvodina naar Zwitserland emigreert. De tekst focust op het verlies van identiteit en het terugvinden ervan. Mijn thesis onderzoekt de samenhang tussen identiteit en taal. De wisselwerking tussen moedertaal, vreemde taal en andere vormen van communicatie staat daarbij centraal.

Sprekende sprakeloosheid?

De vluchtelingencrisis. Waarschijnlijk het meest becommentarieerde debat van de afgelopen jaren. Opinies uit alle mogelijke hoeken van het politieke spectrum overheersen de pers en social media. Vooral op vlak van integratie wordt er stevig gediscussieerd. Misschien wel het belangrijkste aspect van het integratieproces is de taal. Uitspraken als “wie hier wil blijven, moet Nederlands spreken” vallen in menig woonkamer, maar dat is natuurlijk gemakkelijker gezegd dan gedaan.

Stille

Mijn masterscriptie in het vakgebied Duitse Letterkunde “Sprekende sprakeloosheid? Onderdrukking en bevrijding d.m.v. taal in Melinda Nadj Abonjis Tauben fliegen auf” onderzoekt het belang van taal in een migratieproces. Hoe draagt taal bij tot sociale ongelijkheid? Hoe functioneert taal in processen van onderdrukking en bevrijding uit die onderdrukking? Aan de hand van een theoretisch kader dat zowel postkolonialisme als performativiteitstheorie – herhaalde acties vormen je identiteit – omvat, zocht ik een antwoord op die vragen.

Het hoofdpersonage Ildikó is afkomstig uit het Hongaarse deel van Servië en migreert vier jaar na haar ouders samen met haar jongere zus naar Zwitserland. Wat al een complexe identiteit was, wordt met de migratie nog een stukje ingewikkelder. Ildikó’s zoektocht naar wie ze is, verloopt moeizaam door de drievoudigheid Hongaars-Servisch-Zwitsers. De moeilijkheden komen het sterkst tot uiting in haar taalgebruik. Ze distantieert zich van haar moedertaal omdat ze haar te veel herinnert aan haar grootmoeder, maar het Zwitsers-Duits biedt haar geen uitweg. Zwijgen is haar enige oplossing.

Niet enkel de taal zelf, maar ook bepaalde onderwerpen worden vermeden. De oorlog die in hun thuisland woedt, wordt door Ildikó's familie doodgezwegen. Toch probeert Ildikó zich op alternatieve manieren uit te drukken. Vooral wanneer ze met haar zus en haar vriend communiceert, weet ze taal te omzeilen. Zo maakt ze gebruik van woordspel en geheime taal enerzijds, en lichaamstaal anderzijds om haar gedachten en gevoelens te uiten.

Unterdrückung

Niet enkel het verlies van haar grootmoeder, maar ook de sociale ongelijkheid en de onderdrukking die daarmee gepaard gaat, zorgt voor Ildikó’s zwijgen. Zowel de klanten van de taverne waar ze werkt als haar eigen ouders dragen bij tot haar stilte. De racistische praat van de conservatieve Zwitsers die ze tijdens haar dienst op hun wenken bedient, raakt Ildikó weinig, vergeleken bij het standpunt van haar eigen ouders. Zij vinden namelijk dat ze zich als migranten moeten stilhouden om zo weinig mogelijk op te vallen. Het is volgens hen belangrijker door de plaatselijke bevolking geduld – eerder dan gerespecteerd – te worden. Deze opvatting komt duidelijk naar voren in een citaat dat Ildikó’s moeder doorheen het verhaal herhaalt: “Wir haben noch kein menschliches Schicksal, das müssen wir uns erst noch erarbeiten.”[1]

Het contrast tussen de familie en de plaatselijke bevolking uit zich behalve in de taal die ze spreken, ook in de vraag wanneer en of bepaalde personen een stem geboden worden. Zo beslist de gemeenschap er bijvoorbeeld over of de familie al dan niet in Zwitserland mag blijven. Op die manier wordt aan directe democratie gedaan: het volk bepaalt in plaats van de familie zelf, die op het moment van de beslissing niet aan het woord wordt gelaten. Daarnaast is de scène waarin Ildikó de toiletten van de taverne met uitwerpselen besmeurd aantreft het ultieme moment van onderdrukking, maar tegelijk vormt het de gelegenheid om zich uit haar onderdrukking te bevrijden: ze vindt haar stem terug.

Ausbruch

Taal (of het ontbreken ervan) dient niet enkel de onderdrukking door zowel Ildikó’s ouders als de klanten van de taverne, maar taal is voor Ildikó ook een middel om zich te verzetten. Ze durft de discussie met haar ouders aangaan en wil hen laten inzien dat stilzwijgen geen oplossing is, maar dat ze moeten vechten voor respect. Discussiëren is volgens Ildikó de manier om dat respect te krijgen. Te lang heeft haar familie gezwegen, waardoor ze geen waardevolle positie in de samenleving kon bemachtigen. Wanneer Ildikó’s ouders niet naar haar klare taal willen luisteren, besluit ze haar ouderlijk huis te verlaten: een eerste stap om haar identiteit (terug) te vinden.

In Melinda Nadj Abonji’s Tauben fliegen auf geldt taal dus zowel als middel van onderdrukking als ook als mogelijk middel om uit die onderdrukking los te breken. Hoe laat deze analyse zich dienen in onze maatschappij? Op welke manieren vindt onderdrukking aan de hand van taal bij ons plaats? Mijn analyse biedt een mogelijk aanknooppunt door deze vragen met betrekking tot een literaire tekst te onderzoeken en maakt niet alleen duidelijk hoe taal gebruikt wordt om nieuwkomers te onderdrukken, maar ook hoe de taal hen net kan helpen om een nieuwe identiteit te vinden.

 

[1] Melinda Nadj Abonji: Tauben fliegen auf. München: Deutscher Taschenbuch Verlag 2012, p. 85. Vrij vertaald: “Wij hebben hier nog geen menselijk lot. Dat moeten we eerst nog door arbeid verwerven.”

Bibliografie

Primärliteratur

Nadj Abonji, Melinda: Tauben fliegen auf. München: Deutscher Taschenbuch Verlag 2012.

Nadj Abonji, Melinda: Zu Hause in der Fremde. Versuche zur Integration. Das Leben ist Ausland. http://daslebenistausland.net/category/nadj-abonji/ (abgerufen am 18.03.2018).

Sekundärliteratur

Babka, Anna: „Gayatri C. Spivak“. In: Handbuch Postkolonialismus und Literatur. Hg. von Dirk Göttsche, Axel Dunker und Gabriele Dürbeck. Stuttgart: J.B. Metzler 2017, S. 21-25.

Bailey, Rachel Jones: Postcolonial Representations of Women. Critical Issues for Education. Heidelberg: Springer 2011.

Boehmer, Elleke: Colonial and Postcolonial Literature: Migrant Metaphors. 2. Auflage. Oxford: Oxford University Press 2005.

Butler, Judith: Bodies That Matter. On the Discursive Limits of “Sex”. New York: Routledge 1993.

Butler, Judith: Excitable Speech. New York: Routledge 1997.

Butler, Judith: Gender Trouble. Feminism and the Subversion of Identity. New York: Routledge 1999.

Butler, Judith: „Performative Acts and Gender Constitution: An Essay in Phenomenology and Feminist Theory“. In: Theatre Journal 40 (1988), S. 519-531.

Butler, Judith: The Psychic Life of Power. Theories in Subjection. Stanford: Stanford University Press 1997.

Calic, Marie-Janine: Kleine Geschichte Jugoslawiens. Aus Politik und Zeitgeschichte: Bundeszentrale für politische Bildung. 29.09.2017. http://www.bpb.de/apuz/256921/kleine-geschichte-jugoslawiens (abgerufen am 25.12.2017).

Césaire, Aimé: Discourse on Colonialism. New York: Monthly Review Press 1972.

Collins, Patricia Hill und Sirma Bilge: Intersectionality. Cambridge: Polity Press 2016.

Cronin, Thomas E.: Direct Democracy. The Politics of Initiative, Referendum, and Recall. Cambridge: Harvard University Press 1989.

De Beauvoir, Simone: Le deuxième sexe, I. Les faits et les mythes. Paris: Gallimard 1976.

De Beauvoir, Simone: Le deuxième sexe, II. L’expérience vécue. Paris: Gallimard 1949.

Decock, Sofie: „Sich Wohn- und Erzählraum schaffen. Zur Bewältigung von Alterität in Melinda Nadj Abonjis Roman Tauben fliegen auf“. In: Alterität: Festschrift für Heidy Margrit Müller. Hg. von Inge Arteel und Katja Lochtman. Tübingen: Stauffenburg 2013, S. 113-126.

Degele, Nina und Gabriele Winker: Intersektionalität als Mehrebenenanalyse. 2007, https://tubdok.tub.tuhh.de/bitstream/11420/384/1/Intersektionalitaet_Me….

Fanon, Frantz: Black Skin, White Masks. London: Pluto Press 2008.

Flaig, Egon: Weltgeschichte der Sklaverei. München: C. H. Beck 2009.

Foucault, Michel und Gilles Deleuze: „Intellectuals and Power“. In: Language, Counter-Memory, Practice: Selected essays and interviews. Hg. von Donald F. Bouchard und Sherry Simon. Ithaca: Cornell University Press 1977, S. 205-217.

Glaser, Elvira: Ist das Schweizerdeutsche eine eigene Sprache? Universität Zürich. http://www.linguistik.uzh.ch/de/easyling/faq/kolmer-schweizerdeutsch.ht… (abgerufen am 17.03.2018).

Green, Marcus E.: „Rethinking the subaltern and the question of censorship in Gramsci’s Prison Notebooks“. In: Postcolonial Studies 14 (2011), S. 387-404.

Hochschild, Arlie R.: Das gekaufte Herz. Zur Kommerzialisierung der Gefühle. Frankfurt am Main: Campus 2006.

Jagger, Gill: Judith Butler. Sexual politics, social change and the power of the performative. New York: Routledge 2008.

Jensen, Sune Qvotrup: „Othering, identity formation and agency“. In: Qualitative Studies 2 (2011), S. 63-78.

Kaser, Karl: Balkan und Naher Osten. Einführung in eine gemeinsame Geschichte. Wien: Böhlau 2011.

Kausen, Ernst: Die indogermanischen Sprachen von der Vorgeschichte bis zur Gegenwart. Hamburg: Helmut Buske 2012.

Kegelmann, René: „»Wenn nämlich bereits ein Wort keine Entsprechung findet, wie soll dann ein halbes Leben in der neuen Sprache erzählt werden?« Zur Prosa Melinda Nadj Abonjis“. In: Germanica. La littérature interculturelle de langue allemande 51 (2012), S. 9-20.

López, Alfred J.: Posts and Pasts: A Theory of Postcolonialism. Albany: State University of New York Press 2001.

Louai, El Habib: „Retracing the concept of the subaltern from Gramsci to Spivak: Historical developments and new applications“. In: African Journal of History and Culture 4 (2012), S. 4-8.

Milinković, Mihailo: „Stadt oder „Stadt“: Frühbyzantinische Siedlungsstrukturen im nördlichen Illyricum“. In: Post-Roman Towns, Trade and Settlement in Europe and Byzantium. Vol. 2 Byzantium, Pliska, and the Balkans. Hg. von Joachim Henning. Berlin: Walter de Gruyter 2007, S. 159-191.

Mohanty, Chandra Talpade: „Under Western Eyes. Feminist Scholarship and Colonial Discourses“. In: Boundary 2 12 (1984), S. 333-358.

Morris, Rosalind C.: Can the Subaltern Speak? Reflections on the History of an Idea. New York: Columbia University Press 2010.

Müller, Anna-Lisa: „Worte schaffen Soziales: Wie Sprache Gesellschaft verändert“. In: Journal für Psychologie 19 (2011), S. 1-25 (https://www.journal-fuer-psychologie.de/index.php/jfp/article/view/14/87).

Nandy, Ashis: The Intimate Enemy. Loss and Recovery of Self under Colonialism. Delhi: Oxford University Press 1983.

Peperzak, Adriaan: To the Other: An Introduction to the Philosophy of Emmanuel Levinas. West Lafayette: Purdue Research Foundation 1993.

Popovic, Tihomir: „Serbien zwischen Ost und West – Kulturgeschichtliche Spannungsursachen“. In: Auslandsinformationen der Konrad-Adenauer-Stiftung 5 (2005), S. 4-22.

Rathgeber, Andreas: Balkanbilder. Vorstellungen und Klischees über den Balkan in der Habsburgermonarchie im 19. und frühen 20. Jahrhundert. Kakanien Revisited. 06.04.2006. http://www.kakanien-revisited.at/beitr/fallstudie/ARathberger1/?page=14 (abgerufen am 26.04.2018).

Renfrew, Colin: Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins. Cambridge: Cambridge University Press 1987.                                                                                     

Ruthner, Clemens: Habsburg’s Little Orient. A Post/Colonial Reading of Austrian and German Cultural Narratives on Bosnia-Herzegovina, 1878-1918. Kakanien Revisited. 22.05.2008. http://www.kakanien-revisited.at/beitr/fallstudie/CRuthner5.pdf (abgerufen am 29.04.2018).

Saïd, Edward: Orientalism. New York: Random House 1979.

Sarasin, Philipp: Das Kreuz mit dem #Kulturkreis. Geschichte der Gegenwart. 11.02.2016. http://geschichtedergegenwart.ch/das-kreuz-mit-dem-kulturkreis/ (abgerufen am 18.02.2018).

Scherke, Katharina: Emotionen als Forschungsgegenstand der deutschsprachigen Soziologie. Wiesbaden: VS Verlag für Sozialwissenschaften 2009.

Simmel, Georg: „Brücke und Tür“. In: Brücke und Tür. Essays des Philosophen zur Geschichte, Religion, Kunst und Gesellschaft. Hg. von Michael Landmann. Stuttgart: K. F. Koehler 1957, S. 1-7.

Simmel, Georg: Soziologie. Untersuchungen über die Formen der Vergesellschaftung. Villingen-Schwenningen: Nexx 2015.

Spivak, Gayatri Chakravorty: „Can the Subaltern Speak?“ In: Colonial Discourse and Post-Colonial Theory. A Reader. Hg. von Patrick Williams und Laura Chrisman. New York: Columbia University Press 1994, S. 66-111.

Spoerri, Bettina: „‚stiffmutter‘ und ‚galtbir‘. Literarische Kreation auf der Schnittstelle von Sprachen“. In: Diskurse in die Weite. Kosmopolitische Räume in den Literaturen der Schweiz. Hg. von Martina Kamm et al. Zürich: Seismo 2010, S. 126-139.

Tibi, Bassam: Europa ohne Identität? Leitkultur oder Wertebeliebigkeit. München: C. Bertelsmann 1998.

Tibi, Bassam: „Multikultureller Werte-Relativismus und Werte-Verlust. Demokratie zwischen Werte-Beliebigkeit und pluralistischem Werte-Konsens“. In: Aus Politik und Zeitgeschichte 52-53 (1996), S. 23-26.

Thurman, Judith: „Introduction“. In: Simone de Beauvoir. The Second Sex. Übersetzt von Constance Borde und Sheila Malovany-Chevallier. New York: Random House 2011, S. 8-15.

Todorova, Maria: Imagining the Balkans. New York: Oxford University Press 2009.

Uerlings, Herbert: “Ich bin von niedriger Rasse”: (Post-)Kolonialismus und Geschlechterdifferenz in der deutschen Literatur. Köln/Weimar: Böhlau Verlag 2006.

Van der Gucht, Liselotte: Die Angst, als Fremde in der Welt dazustehen. Die Suche nach Identität in Melinda Nadj Abonjis ‚Tauben fliegen auf‘ [Bachelorarbeit]. Gent: Universiteit Gent 2017.

Weinreich, Max: „The YIVO Faces the Post-War World“. In: Yivo bleter (Januar-Juli 1945).

Zapf, Dieter et al.: „Emotionsarbeit in Organisationen und psychische Gesundheit“. In: Psychologie der Arbeitssicherheit. Beiträge zur Förderung von Sicherheit und Gesundheit in Arbeitssystemen. Heidelberg: Asanger 2000, S. 99-106.

Universiteit of Hogeschool
Taal- en Letterkunde: Engels-Duits
Publicatiejaar
2018
Promotor(en)
Prof. dr. Gunther Martens
Kernwoorden