Sociale verhalen voor kinderen met autismespectrumstoornis op daguitstap naar enkele toeristische trekpleisters in Vlaanderen

Sien Depoortere
Mensen met autisme hebben veel nood aan structuur en voorspelbaarheid. Op daguitstap valt dit echter volledig weg. In deze masterproefstudie worden visuele stappenplannen ontwikkeld en getest die de toeristische ervaring van deze doelgroep aanzienlijk kunnen verbeteren.

Ook met autisme stressvrij op daguitstap!

Dieren gaan bekijken in ZOO Antwerpen of terug gaan in de tijd in het Gravensteen! Iedereen kijkt uit naar deze ontspannende uitstappen waar je met het hele gezin van kan genieten. Voor heel wat Vlamingen is dit echter geen evidentie. Voor mensen met autisme zijn daguitstappen en reizen zeer stressvolle periodes. Recent onderzoek van de K.U. Leuven ontwikkelde stappenplannen die ervoor zorgen dat ook deze mensen kunnen genieten van hun vakantie!

Weg structuur! Welkom prikkels!

Stel je voor, je hebt een vrije dag en wil graag iets leuk doen. Je kiest spontaan een activiteit waar je nog niet bent geweest, want je ontdekt graag nieuwe plekken. Je springt op de trein naar de zoo van Antwerpen, koopt een ticket en beleeft een fantastische dag! Voor vele mensen met autisme lijkt dit haast een onmogelijke opdracht. Zij hebben namelijk nood aan structuur en voorspelbaarheid. Dit valt volledig weg eens zij hun vertrouwde omgeving verlaten. Daarbovenop worden ze geconfronteerd met vele onbekende gezichten, talloze geuren, geluiden... Dat vraagt allemaal veel energie. Hierdoor zullen zij deze ontspannende activiteiten vaak vermijden. Zijn ze toch dapper genoeg om de stap te wagen? Dan zullen zij vaak veel stress ervaren. In Vlaanderen krijgt toerisme voor mensen met een beperking steeds meer aandacht. Helaas worden mensen met autisme vaak vergeten. Sinds kort komt hier verandering in! In het kader van een masterproefstudie aan de K.U. Leuven werden stappenplannen ontwikkeld die kinderen met autisme kunnen gebruiken om hun bezoek voor te bereiden. Hierdoor kunnen ook deze mensen genieten van een daguitstap!

Uit de studie bleek dat kinderen met autisme zeer onrustig zijn tijdens de aanloop naar de daguitstap. Dit kan gaan van rusteloos gedrag tot buikklachten. Desondanks kijken ze uit naar deze uitstap. Tijdens de trip zelf blijkt de overvloed aan prikkels een van de grootste uitdagingen te zijn. Daarnaast ervaren ze ook veel stress voor het onbekende en hebben ze moeite om afspraken op te volgen. Dit zorgt ervoor dat deze gezinnen vaak vroeger naar huis terugkeren of zelfs helemaal niet op uitstap gaan.

Duidelijke planning en afspraken

Bij kinderen en volwassenen met autisme wordt vaak gebruik gemaakt van stappenplannen voor dagdagelijkse activiteiten. Denk bijvoorbeeld aan een schema om kleren aan te doen. Welke kleren moet ik op een koude dag allemaal aandoen en in welke volgorde moet dat dan? Deze structuur en voorbereiding helpt hen om deze vaardigheid meester te worden. Maar zou dit ook kunnen helpen bij daguitstappen? Dit werd getest in het onderzoek van de K.U. Leuven. Voor vier attracties werden stappenplannen ontwikkeld, namelijk voor ZOO Antwerpen, Sunparks Oostduinkerke, Gravensteen en het Museum voor Natuurwetenschappen. Zo’n stappenplan is een uitgebreide bundel. Aan de hand van foto’s en een korte tekst wordt uitgelegd wat er tijdens de uitstap allemaal zal gebeuren. Denk bijvoorbeeld aan een bezoek aan de dierentuin. Nemen we de trein of de auto? Wat moet ik allemaal doen aan de kassa? Wat is er allemaal te zien? Ook prikkels worden aangekondigd, aangezien mensen met autisme vaak gevoeliger zijn voor sterke geuren, harde geluiden,… Zo wordt op een plattegrond aangeduid waar de nijlpaarden zijn, want die kunnen nogal stinken. Daarnaast worden alle afspraken duidelijk gevisualiseerd. Vroeger was het namelijk gemakkelijker om te weten wat van jou verwacht werd in een museum. Je mocht niets aanraken en moest stil zijn. Vandaag is dat niet allemaal meer zo vanzelfsprekend. Ga je bijvoorbeeld naar het Museum voor Natuurwetenschappen? Dan zijn er skeletten opgesteld die je niet mag aanraken, maar zijn er ook dinosaurusbotten waar je net wel mee mag spelen. Voor mensen met autisme is het dan zeer moeilijk om in te schatten wat wel en niet mag. Door de duidelijke, gevisualiseerde afspraken zijn zij hierop beter voorbereid.

Voorbeeldpagina stappenplan

Hoe wordt het stappenplan ontwikkeld en gebruikt?

Om de stappenplannen op te stellen brengt de onderzoeker een bezoek aan de attractie en brengt deze volledig in kaart. Deze informatie en foto’s worden vervolgens gebundeld in een stappenplan. Daarna kunnen mensen met autisme deze gebruiken ter voorbereiding van een bezoek. Hierin worden zij volledig vrij gelaten. Het enige criteria is dat zij het volledige stappenplan tenminste 1 keer doornemen, ten laatste de avond voor hun bezoek. Hierdoor hebben zij een idee van wat hen te wachten staat. Het stappenplan geeft hen meer houvast, waardoor ook deze gezinnen kunnen genieten van een ontspannende uitstap.

Meer dan enkel stressvrij op daguitstap!

De stappenplannen werden getest door 20 gezinnen met minstens 1 kind met autisme. Dit was een immens succes! De kinderen waren minder gespannen de dagen voor de uitstap en stelden minder vragen. Ook de uitstap zelf verliep veel beter. De ouders beschreven de daguitstap als vlot, aangenaam, ontspannend en minder frustrerend. De kinderen konden beter omgaan met plotse veranderingen en volgden de gemaakte afspraken beter op. Daarnaast ondervonden ze minder last van prikkels. Één van de kinderen die naar Sunparks ging zou in normale omstandigheden nooit van de grote glijbanen durven, want daar flikkeren allerlei lichten. Dankzij de uitgebreide voorbereiding kregen zijn ouders hem bijna niet van de glijbaan!

Afbeelding van een persoon die het stappenplan leest bij het Fort van Breendonk

Toerisme voor Autisme

Vanwege het succes van deze masterproef werd in juni 2018 een grootschalig project gelanceerd onder de naam ‘Toerisme voor Autisme’. Toerisme voor Autisme zet in op meer autismevriendelijk toerisme. Op de website www.toerismevoorautisme.be worden tips gegeven aan mensen met autisme, begeleiders, gidsen, uitbaters van attracties,... Mensen kunnen er ook gratis stappenplannen downloaden voor ondertussen 25 attracties in België waaronder ZOO Planckendael, Sunparks Oostduinkerke, het Gravensteen, Hidrodoe en zoveel meer! Bovendien wordt dit project binnenkort uitgebreid naar luchthavens, logies en andere attracties. Daarnaast zullen de stappenplannen ook vertaald worden naar het Frans, zodat ook franstalige mensen meer kansen krijgen en kunnen genieten van een deugddoende vakantie. Wie weet, misschien overschrijdt het project in de toekomst ook landsgrenzen en kunnen ook mensen met autisme uitkijken naar een ontspannende daguitstap in ZOO Antwerpen!

 

Bibliografie

Abrahams, B.S., & Geschwind, D.H. (2008). Advances in autism genetics: on the threshold of a new neurobiology. National review of genetics, 9, 341-355. DOI: 10.1038/nrg2346
American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5e ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
Aron, E. N. (2012). Temperament in psychotherapy: Reflections on clinical practice with the trait of sensitivity. In M. Zentner & R. L. Shiner (Eds.), Handbook of Temperament (pp. 645–672). New York, NY: Guilford Press.
Asperger, H. (1944). Die „Autistischen Psychopathen” im Kindesalter. European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience, 117(1), 76-136.
Baarda, B., Bakker, E., Fischer, T., Julsing, M., Peters, V., van der Velder, T., & de Goede, M. (2013). Basisboek Kwalitatief onderzoek: Handleiding voor het opzetten en uitvoeren van kwalitatief onderzoek. Groningen, Nederland: Noordhoff Uitgevers.
Baird, G., Simonoff, E., Pickles, A., Chandler, S., Loucas, T., Meldrum, D., et al. (2006). Prevalence of disorders of the autism spectrum in a population cohort of children in South Thames: the special needs and Autism Project (SNAP). The Lancet, 368 (9531), 210-215. DOI: 10.1111/j.1365-2214.2006.00706_3.x
Baldino, S. (2012). Museums and autism: Creating an inclusive community for learning. In R. Sandell & E. Nightingale (Eds.). Museums, equality, and social justice. New York, NY: Routledge.
Bandini, L. G., Cermak, S. A., & Curtin, C. (2013). Food selectivity and sensory sensitivity in children with autism spectrum disorder. Journal of the American Dietetic Association, 110(2), 238–246. DOI: 10.1016/j.jada.2009.10.032
Baron-Cohen, S. (1989). The autistic child’s theory of mind: a case of specific developmental delay. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 30, 285-297.
Baron-Cohen, S. (2002). The extreme male brain theory of autism. Trends in Cognitive Science, 6, 248-254. DOI: 10.1016/S1364-6613(02)01904-6
Barry, T.D., Klinger, L.G., Lee, J.M., Palardy, N., Gilmore, T., & Bodin, S.D. (2003). Examining the effectiveness of an outpatient clinic-based social skills group for high-functioning children with autism. Journal of Autism and Developmental Disorders, 33, 685-701. DOI: 10.1023/B:JADD.0000006004.86556.e0
Begeer, S., Mandell, D., Wijnker-Holmes, B., Venderbosch, S., Rem, D., Stekelenburg, F., & Koot, H. M. (2013). Sex differences in the timing of identification among children and adults with autism spectrum disorders. Journal of autism and developmental disorders, 43(5), 1151-1156. DOI: 10.1007/s10803-012-1656-z
Bhat, S., Archarya, U.R., Adeli, H., Bairy, G.M., & Adeli, A. (2014). Autism: cause factors, early diagnosis and therapies. Review Neuroscience, 25, 6, 841-850. DOI: 10.1515/revneuro-2014-0056

Banish, T.M., & Bramlett, R.K. (2011). Using social stories to decrease aggression and increase positive peer interactions in normally developing pre-school children. Educational Psychology in Practice, 27, 1-17. DOI: 10.1080/02667363.2011.549350
Bettelheim, B. (1967). The empty fortress: Infantile autism and the birth of the self. New York, NY: The Free Press.
Bisjak, B., Knezevic, M., & Cvetreznik, S. (2011). Attitude change towards guests with disabilities: Reflections from tourism students. Annals of Tourism Research, 38(3), 842-857. DOI: 10.1016/j.annals.2010.11.017
Bosmans, K. (2015). Prikkelarme dag op Leuvense kermis. Geraadpleegd op 29 november 2017 via www.leuvenactueel.be/prikkelarme-dag-op-leuvense-kermis/#.Wh72VIXT6M8
Brand, A. (2010). Living in the community: Housing design for adults with autism. London, England: Helen Hamlyn Centre, Royal College of Art.
Broersen, R., & Van de kamp, L. (2012). Met autisme valt goed te leven! Een praktisch boek voor ouders, partners en hulpverleners. Utrecht/Antwerpen, Nederland/België: Kosmos Uitgevers B.V.
Buhalis, D., Eichhorn, V., Michopoulou, E., & Miller, G. (2005). Accessibility market and stakeholder analysis. OSSATE project, University of Surrey, Guildford.
Burnett, J.J., & Baker, H.B. (2001). Assessing the travel-related behaviors of the mobility-disabled consumer. Journal of Travel Research, 40, 4-11. DOI: 10.1177/004728750104000102
Campazzi, E. J. (n.d.) Preparing to travel with a child with autism spectrum disorder. Retrieved from www.autismspeaks.org/sites/default/files/documents/family-services/trav…
Center for Disease Control and Prevention (2014). Facts about ASD. Geraadpleegd op 27 november 2017 via http://www.cdc.gov/ncbddd/autism/facts.html
Center for Universal Design (n.d.). The Principles of Universal Design [poster]. Geraadpleegd op 25 november 2017 via https://www.ncsu.edu/ncsu/design/cud/pubs_p/docs/poster.pdf
Cohen, M.L., & Sloan, D.L. (2007). Visual supports for people with autism: A guide for parents & professionals. Bethesda, MD: Woodbine House.
Commonwealth Department of Industry, Tourism and Resources (2003). Green paper: A medium to long term strategy for tourism. Canberra, Australia: Author.
Cooper, M.J., Griffith, K.G., & Filer, J. (1999). School intervention for inclusion of students with and without disabilities. Focus on Autism and Other Developmental Disabilities, 14, 110-115. DOI: 10.1177/108835769901400207
Crozier, S., & Sileo, N. M. (2005). Encouraging positive behavior with social stories: An intervention for children with autism spectrum disorders. Teaching Exceptional Children, 37(6), 26-31.
Daniels, M.J., Rogers, E.B.D., & Wiggins, B.P. (2005). Travel tales: an interpretive analysis of constraints and negotiations to pleasure travel as experienced by persons with physical disabilities. Tourism management, 26(6), 919-300. DOI: 10.1016/j.tourman.2004.06.010

Darcy, S. (2003). Disabling journeys: The tourism patterns of people with impairments in Australia. CAUTHE 2003: Riding the Wave of Tourism and Hospitality Research, 271.
Darcy, S. & Buhalis, D. (2011). Conceptualizing disability. In Buhalis, D. & Darcy, S. (Eds), Accessible Tourism: Concepts and Issues, Chapter 2, Channel View Publications, Bristol, 21-44.
Darcy, S. & Dickson, T. (2009). A whole-of-life approach to tourism: The case for accessible tourism experiences. Journal of Hospitality and Tourism Management, 16 (1), 32-44. DOI: 10.1375/jhtm.16.1.32
Darcy, S. & Pegg, S. (2011). Towards strategic intent: perceptions of disability service provision amongst hotel accommodation managers. International Journal of Hospitality Management, 30, 468-476. DOI: 10.1016/j.ijhm.2010.09.009
Davis, N.O., & Kollins, S.H. (2012). Treatment for co-occurring attention deficit/hyperactivity disorder and autism spectrum disorder. Neurotherapeutics, 9, 518-530. DOI: 10.1007/s13311-012-0126-9
Decreet van 18 juli 2003 betreffende de verblijven en verenigingen die een werking uitoefenen in het kader van Toerisme voor Allen, Belgisch Staatsblad, 19 september 2003.
Degrieck, S. (2004). Werk maken van vrije tijd. Autisme en vrije tijd. Berchem, België: Uitgeverij EPO vzw en Vlaamse Dienst Autisme.
Degrieck, S., & Vermeulen, P. (2015). Mijn kind heeft autisme: Gids voor ouders, leerkrachten en hulpverleners. Tielt, België: Uitgeverij Lannoo.
Delfos, M. F. (2011). Een vreemde wereld. Over autismespectrumstoornissen (ASS). Voor ouders, partners, hulpverleners, wetenschappers en de mensen zelf (9e ed.). Amsterdam, Nederland: Uitgeverij SWP.
Delfos, M. F., & Gottmer, M. (2012). Leven met autisme (3e ed.). Houten, Nederland: Bohn Stafleu van Loghum.
Department for Culture, Media and Sport (2010). Accessible tourism: Making it work for your business. Geraadpleegd op 25 november 2017 via www.culture.gov.uk
Doorn, E. V., & Verheij, F. (2002). Psycho-educatie in kaart gebracht op het grensvlak van onderwijs en jeugdzorg. Tijdschrift voor Orthopedagogiek, 41, 550-558.
Elsabbagh, M., Divan, G., Koh, Y.J., Kim, Y.S., Kauchali, S., Marcín, C., … Fombonne, E. (2012). Global prevalence of autism and other pervasive developmental disorders. Autism Research, 5, 160-179. DOI: 10.1002/aur.239
Fombonne, E. (2009). Epidemiology of Pervasive Developmental Disorders. Pediatric Research, 65, 6, 591-598. DOI: 10.1203/PDR.0b013e31819e7203
Frith, U. (1989). Autism. Explaining the enigma. Cambridge, United Kingdom: Basic Blackwell.
Frith, U. (2003). Autism. Explaining the enigma (2nd ed.) Oxford, England: Blackwell.
Frith, U., & Happé, F. (1994). Autism: Beyond theory of mind. Cognition, 50, 115-132. DOI: 10.1016/0010-0277(94)90024-8

Gabis, L., Pomeroy, J., & Andriola, M.R. (2005). Autism and epilepsy: cause, consequence, comorbidity, or coincidence? Epilepsy Behavior, 7, 652-656. DOI: 10.1016/j.yebeh.2005.08.008
Geurts, H., Verté, S., Oosterlaan, J., Roeyers, H., & Sergeant, J.A. (2005). ADHD subtypes: do they differ in their executive functioning profile? Archives of Clinical Neuropsychology, 20, 457-477. DOI: 10.1016/j.acn.2004.11.001
Gezondheidsraad (2009). Autismespectrumstoornissen. Een levenslang anders. Den Haag, Nederland: Gezondheidsraad.
GfK (2015). Economic Impact and Travel Patterns of Accessible Tourism in Europe – Finale Report. University of Surrey, The Neumann Consulting and PRO Solutions, Surrey.
Giarelli, E., Wiggins, L.D., Rice, C.E., Levy, S.E. Kirby, R.S., Pinto-Martin, J., & Mandell, D. (2010). Sex differences in the evaluation and diagnosis of autism spectrum disorders among children. Disability and Health Journal, 3, 107-116. DOI: 10.1016/j.dhjo.2009.07.001
Gilbert, D., & Abdullah, J. (2004). Holiday taking and the Sense of Wellbeing. Annals of Tourism Research, 31(1), 103-121. DOI: 10.1016/j.annals.2003.06.001
Gillberg, C. (2010). The ESSENCE in child psychiatry: Early symptomatic syndromes eliciting neurodevelopmental clinical examinations. Research in Developmental Disabilities, 31, 1543-1551. DOI: 10.1016/j.ridd.2010.06.002
Gillberg, C., Cederlund, M., Lamberg, K., Zeijlon, L. (2006). Brief report: The autism epidemic. The registered prevalence of autism in a Swedish urban area. Journal of Autism Developmental Disorder, 36, 429-435. DOI: 10.1007/s10803-006-0081-6
Grandin, T. (2000). My experiences with visual thinking sensory problems and communication difficulties. Thinking in pictures and other reports from my life with autism (19-42). New York, NY: Doubleday.
Gray, C. (1998). Socials stories 101. The Morning News, 10(1), 2-6.
Gray, C. (2010/2011). Het grote sociale verhalenboek voor alledaagse sociale vaardigheden. Huizen, Nederland: Uitgeverij Pica.
Gray, C. (2015). It’s not a Social Story if… A Screening instrument. Geraadpleegd op 30 november 2017 via https://carolgraysocialstories.com/wp-content/uploads/2015/09/It-is-NOT…
Gray, C., & Garand, J. (1993). Social stories: Improving responses of students with autism with accurate social information. Focus on Autism and Other Developmental Disabilities, 8, 1-10.
Hamed, H. M. (2013). Tourism and autism: An initiative study for how travel companies can plan tourism trips for autistic people. American journal of tourism management, 2(1), 1-14. DOI: 10.5923/j.tourism.20130201.01
Hansen, S.N., Schendel, D.E., & Parner, E.T. (2015). Explaining the increase in the prevalence of autism spectrum disorders. JAMA Pediatrics, 169, 1, 56-62. DOI: 10.1001/jamapediatrics.2014.1893

Hallmayer, J., Cleveland, S., Torres, A., Phillips, J., Cohen, B., Torigoe, T., ... & Lotspeich, L. (2011). Genetic heritability and shared environmental factors among twin pairs with autism. Arch Gen Psychiatry, 68, 1095-1102. DOI: 10.1001/archgenpsychiatry.2011.76
Harchik, A., & Ladew, P. (2008). Strategies to help children with special needs enjoy successful community outings. Exceptional Parents, 75-77.
Hill, E., & Frith, U. (2003). Understanding autism: Insights from mind and brain. Philosophical Transactions of the Royal Society London Biological Sciences, 358, 1-9. DOI: 10.1098/rstb.2002.1209
Howlin, P. & Moore, A. (1997). Diagnosis of autism. A survey of over 1200 patients in the UK. Autism, 1,135-162. DOI: 10.1177/1362361397012003
Howlin, P., Goode, S., Hutton, J., & Rutter, M. (2004). Adult outcome for children with autism. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 45, 212-229. DOI: 10.1111/j.1469-7610.2004.00215.x
Hsu, C.H.C., & Powers, T. (2002). Marketing hospitality. New York, NY: John Wiley & Sons, Inc.
Hutchins, T. L. (2012). What’s the Story?: What does the research say about how best to use social stories to help children with ASDs?. The ASHA Leader, 17(1), 14-17.
Ideishi, R., Willock, C., & Thach, K. (2010). Participation of children with special needs in the aquarium. Developmental Disabilities Special Interest Section Quarterly, 33(2), 1-4.
Israeli, A.A. (2002). A preliminary investigation of the importance of site accessibility factors for disabled tourists. Journal of Travel Research, 41, 101-104. DOI: 10.1177/004728750204100114
Kanner, L. (1943). Autistic disturbances of affective contact. Nervous child, 2(3), 217-250.
Kennedy, J. (2006). Inclusion in the museum: A toolkit prototype for people with autism spectrum disorder (Master’s project). Geraadpleegd op 15 oktober via https://scholarsbank.uoregon.edu/xmlui/bitstream/handle/1794/2577/JilKe…
Kim, Y. S., Leventhal, B. L., Koh, Y. J., Fombonne, E., Laska, E., Lim, E. C., ... & Song, D. H. (2011). Prevalence of autism spectrum disorders in a total population sample. American Journal of Psychiatry, 168(9), 904-912. DOI: 10.1176/appi.ajp.2011.10101532
Klein, C.H., Raschke, A., & Brandenbusch, A. (2003). Development of pro- and antisaccades in children with attention-deficit hyperactivity disorder (ADHD) and healthy controls. Psychophysiology, 40, 17-28. DOI: 10.1111/1469-8986.00003
Klin, A. (2000). Attributing social meaning to ambiguous visual stimuli in higher-functioning autism and Asperger syndrome: The social attribution task. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 41, 831-846.
Kokina, A., & Kern, L. (2010). Social story interventions for students with autism spectrum disorders: A meta-analysis. Journal of Autism and Developmental Disorders, 40, 812-826. DOI: 10.1007/s10803-009-0931-0

Krakowiak, P., Walker, C.K., Bremer, A.A., Baker, A.S., Ozonoff, S., Hansen, R.L., Hertz-Picciotto, I. (2012). Maternal metabolic conditions and risk for autism and other neurodevelopmental disorders. Pediatrics, 129, 1121-1128. DOI: 10.1542/peds.2011-2583
Kulik, T.K., & Fletcher, T.S. (2016). Considering the museum experience of children with autism. Curator: The Museum Journal, 59(1), 27-38. DOI: 10.1111/cura.12143
Lam, S., Wong, B.P.H., Leung, D., Ho, D., & Au-Yeung, P. (2010). How parents perceive and feel about participation in community activities: The comparison between parents of preschoolers with and without autism spectrum disorders. Autism, 14(4), 359-377. DOI/: 10.1177/1362361309346558
Lane, A.E., Dennis, S.J., & Geraghty, M.E. (2011). Brief report: Further evidence of sensory subtypes in autism. Journal of Autism and Developmental Disorders, 41(6), 826-831. DOI: 10.1007/s12803-010-1103-y
Langa, L.A., Monaco, P., Subramaniam, M., Jaeger, P.T., Shanahan, K., & Ziebarth, B. (2013). Improving the museum experiences of children with autism spectrum disorders and their families: An exploratory examination of their motivations and needs and using web-based resources to meet them. The museum journal, 56(3), 323-335. DOI: </b>10.1111/cura.12031
Lauritsen, M.B., Pedersen, C.B., Mortensen, P.B. (2005). Effects of familial risk factors and place of birth on the risk of autism: a nationwide register-based study. Journal of Child Psychology & Psychiatry, 46, 963-971. DOI: 10.1111/j.1469-7610.2004.00391.x.
Leichtman, J., Palek-Zahn, C., Tung, V., Becker, S., & Jirikowic, T. (2014). Developing inclusive museum environments for children with autism spectrum disorder and their families. The American Occupational Therapy Association, Inc., 37(1), 1-5.
Leyfer, O.T., Folstein, S.E., Bacalman, S., et al. (2006). Comorbid psychiatric disorders in children with autism: Interview development and rates of disorders. Journal of Autism and Developmental Disorders, 36, 849-861. DOI: 10.1007/s10803-006-0123-0
Luiza, S.M. (2010). Accessible tourism: The ignored opportunity. The Journal of the Faculty of Economics-Economic, 1, 1154-1157.
Lundström, S., Reichenberg, A., Anckarsäter, H., Lichtenstein, P., & Gillberg, C. (2015). Autism phenotype versus registered diagnosis in Swedish children: Prevalence trends over 10 years in general population samples. British Medical Journal, 350, h1961. DOI: 10.1136/bmj.h1961
Lussenhop, A., Mesiti, L.A., Cohn, E.S., Orsmond, G.I., Goss, J., Reich, C., Osipow, A., Pirri, K., & Lindgren-Streicher, A. (2016). Social participation of families with children with autism spectrum disorder in a science museum. Museums & Social Issues, 11(2), 122-137. DOI: 10.1080/15596893.2016.1214806
Mancil, G.R., Haydon, T., & Whitby, P. (2009). Differentiated effects of paper and computer-assisted Social StoriesTM on inappropriate behavior in children with autism. Focus on autism and other developmental disabilities, 24, 205-215. DOI: 10.1177/1088357609347324
Matson, J.L., & Goldin, R.L. (2013). Comorbidity and autism: trends, topics and future directions. Research in Autism Spectrum Disorders, 7, 1228-1233. DOI: 10.1016/j.rasd.2013.07.003

Matson, J.L. & Horovitz, M. (2010). Stability of autism spectrum disorders symptoms over time. Journal of Developmental and Physical Disabilities, 22, 331-342. DOI: 10.1007/s10882-010-9188-y
Matson, J. L., & Shoemaker, M. (2009). Intellectual disability and its relationship to autism spectrum disorders. Research in developmental disabilities, 30(6), 1107-1114. DOI: 10.1016/j.ridd.2009.06.003
Matson, J.L., Turygin, N.C., Beighley, J., Rieske, R., Tureck, K., & Matson, M.L. (2012). Applied behavior analysis in autism spectrum disorders: recent developments, strengths, and pitfalls, Res. Autism Spectrum Disorders, 6, 144-150. DOI: 10.1016/j.rasd.2011.03.014
Mattila, M., Hurtig, T., Haapsamo, H., Jussila, K., Kuusikko-Gauffin, S., Keilinen, M., et al. (2010). Comorbid psychiatric disorders associated with Asperger syndrome/high-functioning autism: A community and clinic-based study. Journal of Autism and Developmental Disorders, 40(9), 1080-1093. DOI: 10.1007/s10803-010-0958-2
Mayes, S.D., Calhoun, S.L., Aggarwal, R., Baker, C., Mathapati, S., Anderson, R., et al. (2012b). Explosive, oppositional, and aggressive behavior in children with autism compared to other clinical disorders and typical development. Research in Autism Spectrum Disorders, 6, 1-10. DOI: 10.1016/j.rasd.2011.08.001
Mayton, M. R., Menendez, A. L., Wheeler, J. J., Carter, S. L., & Chitiyo, M. (2013). An analysis of Social StoriesTM research using an evidence‐based practice model. Journal of Research in Special Educational Needs, 13(3), 208-217. DOI: 10.1111/j.1471-3802.2012.01255.x
McConkey, R., & Adams, L. (2000). Matching Short Break Services for Children with Learning Disabilities to Family Needs and Preferences. Child Care, Health and Development, 26(5), 429-444. DOI: 10.1046/j.1365-2214.2000.00163.x
McConnell, S.R. (2002). Interventions to facilitate social interaction for young children with Autism: Review of available research and recommendations for educational intervention and future research. Journal of Autism and Developmental Disorders, 32, 351-373.
McDonnell, A., Sturney, P., Oliver, C., Cunningham, J., Hayes, S., Galvin, M.,…, Cunningham, C. (2007). The effects of staff training on staff confidence and challenging behavior in services for people with autism spectrum disorders. Research in Autism Spectrum Disorders, 2, 311-319. DOI: 10.1016/j.rasd.2007.08.001
Meadan, H., Ostrosky, M.M., Triplett, B., Michna, A., & Fettig, A. (2011). Using visual supports with young children with autism spectrum disorder. TEACHING Exceptional Children, 43(6), 28-35.
Moffat, E. (2001). Writing social stories to improve students’ social understanding. Good Autism Practice, 2(1), 12-16.
Muller, E., Schuler, A., & Yates, G.B. (2008). Social challenges and supports from the perspective of individuals with Asperger’s syndrome and other autism spectrum disabilities. Autism: The International Journal of Research and Practice, 12(2), 173-190. DOI: 10.1177/1362361307086664
Mundy, P., & Neal, A.R. (2001). Neural plasticity, joint attention, and a transactional social-orienting model of autism. International Review of Research in Mental Retardation, 23, 139-168.

National Research Council (2001). Educating Children with Autism. Washington, DC: National Academy Press. Neumann, P., & Reuber, P. (2004). Economic Impulses of Accessible Tourism for All. Study commissioned by the Federal Ministry of Economics and Labour (BMWA), Berlin, Germany.
Newschaffer, C.J., Fallin, D., & Lee, N.L. (2002). Heritable and nonheritable risk factors for autism spectrum disorders. Epidemiologic Reviews, 24, 137-153. DOI: 10.1093/epirev/mxf010
Oakley, B. (2012, March). 15 tips to help make travel easier for autistic kids [Blog post]. Retrieved from www.snagglebox.com/article/autism-travel-tips
Oliver, M. (2013). The social model of disability: thirty years on. Journal of Disability & Society, 28(7), 1024-1026. DOI: 10.1080/09687599.2013.818773
Olsson, A., Nearing, K.I., & Phelps, E.A. (2007). Learning fears by observing others: the neural systems of social fear transmission. Social cognitive and affective neuroscience, 2, 3–11. DOI: 10.1093/scan/nsm005
Ozdemir, S. (2008). The effectiveness of social stories on decreasing disruptive behaviors of children with autism: Three case studies. Journal of Autism and Developmental Disorders, 38(9), 1689-1696. DOI: 10.1007/s10803-008-0551-0
Ozonoff, S., Pennington, B.F., & Rogers, S.J. (1991). Executive function deficits in high-functioning autistic individuals: Relationship to theory of mind. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 32, 1081-1105.
Packer, T.L., McKercher, B. & Yau, M. (2007). Understanding the complex interplay between tourism, disability and environmental contexts. Disability & Rehabilitation, 29(4), 281-292. DOI: </b>10.1080/09638280600756331
Pane, H.M., Sidener, T.M., Vladescu, J.C., & Nirgudkar, A. (2015). Evaluating function-based social storiesTM with children with autism. Behavior Modification, 39(6), 912-931. DOI: 10.1177/0145445515603708
Pennington, B.F., & Ozonoff, S. (1996). Executive functions and developmental psychopathology. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 37, 51-87.
Premack, D., & Woodruff, G. (1978). Does the chimpanzee have a theory of mind? The behavioral and Brain Sciences, 4, 515-526.
Qi, C.H., Barton, E.E., Collier, M., Lin, Y., & Montova, C. (2015). A systematic review of effects of social stories interventions for individuals with Autism Spectrum Disorder. Focus on Autism and Other Developmental Disabilities, 1-10. DOI: 10.1177/1088357615613516
Qi, X., Zaroff, C.M., & Bernardo, A.B. (2016). Autism spectrum disorder etiology: Lay beliefs and the role of cultural values and social axioms. Autism, 20(6), 673-686. DOI: 10.1177/1362361315602372
Raz, R., Roberts, A.L., Lyall, K. et al. (2015). Autism spectrum disorder and particulate matter air pollution before, during and after pregnancy: a nested case-control analysis within the nurses’ health study II cohort. Environmental Health Perspectives, 123, 264-270. DOI: 10.1289/ehp.1408133
Reilly, C., Atkinson, P., Das, K.B., Chin, R.M.F., Aylett, S.E., Gillberg, C., Burch, V., Scott, R.C., & Neville, B.G.R. (2014). A population-based study of neurobehavioral comorbidities in children with active epilepsy, Pediatrics, 133, 1586-1593. DOI: 10.1542/peds.2013-3787

Rice, C.E., Rosanoff, M., Dawson, G., Durkin, M.S. Croen, L.A., Singer, A., & Yeargin-Allsopp, M. (2012). Evaluating changes in the prevalence of the autism spectrum disorders (ASDs). Public Health Reviews, 34, 2, 1-22.
Rimland, B. (1990). Sound sensibility in autism. Autism Research Review International, 4, 1-6.
Roeyers, H. (2008). Autisme: alles op een rijtje. Leuven, België: Acco.
Roeyers, H., & Warreijn, P. (2008). Pervasieve ontwikkelingsstoornissen. In C. Braet & P. Prins (Red.), Handboek Klinische Ontwikkelingspsychologie. Houtem, België: Bohn Stafleu van Loghum.
Rosenberg, D., Bombardier, C., Hoffman, J., & Belza, B. (2011). Physical activity among persons ageing with mobility disabilities: shaping a research agenda. Journal of Ageing Research, 2011, 1-16.
Russell, G., Kelly, S., & Golding, J. (2010). A qualitative analysis of lay beliefs about the aetiology and prevalence of autistic spectrum disorders. Child: Care, Health, and Development, 36, 431-436. DOI: 10.1111/j.1365-2214.2009.00994.x
Russell, G., Steer, C., & Golding, J. (2011). Social and demographic factors that influence the diagnosis of autistic spectrum disorders. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology, 46, 1283-1293. DOI: 10.1007/s00127-010-0294-z
Rutter, M. (2000). Genetic studies of autism: From the 1970sinto the millennium. Journal of Abnormal Child Psychology, 28, 3-14. DOI: 10.1023/A:1005113900068
Sansosti, F.J., Powell-Smith, K.A., & Kincaid, D. (2004). A research synthesis of social stories interventions for children with autism spectrum disorders. Focus on Autism and Other Developmental Disabilities, 19(4), 194-204. Scassellati, B. (2005, August). Quantitative metrics of social response for autism diagnosis. In Robot and Human Interactive Communication, 2005. ROMAN 2005. IEEE International Workshop on (pp. 585-590). IEEE.
Scattone, D., Tingstrom, D. H., & Wilczynski, S. M. (2006). Increasing appropriate social interactions of children with autism spectrum disorders using Social Stories™. Focus on Autism and Other Developmental Disabilities, 21(4), 211-222. DOI: 10.1177/10883576060210040201
Scattone, D., Wilczynski, S.M., Edwards, R.P., & Rabian, B. (2002). Decreasing disruptive behavior of children with autism using social stories. Journal of Autism and Developmental Disorders, 32(6), 535-543.
Schopler, E., & Mesibov, G.B. (1995). Learning and cognition in autism (current issues in autism). New York, NY: Plenum.
Seida, J., Ospina, M.B., Karkhaneh, M., Hartling, L., Smith, V. & Clark, B. (2009). Systematic reviews of psychosocial interventions for autism: an umbrella review. Developmental Medicine & Child Neurology, 51(2), 95-104. DOI: </b>10.1111/j.1469-8749.2008.03211.x
Schalock, R. L. (2000). Three decades of quality of life. Focus on autism and other developmental disabilities, 15(1), 116-127. DOI: 10.1177/108835760001500207

Shaw, G., & Coles, T. (2004). Disability, holiday making and the tourism industry in the UK: a preliminary study. Tourism Management, 25, 397-403. DOI: 10.1016/S0261-5177(03)00139-0
Simonoff, E., Pickles, A., Charman, T., Chandler, S., Loucas, T., & Baird, G. (2008). Psychiatric disorders in children with autism spectrum disorders: prevalence, comorbidity, and associated factors in a population-derived sample. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 47(8), 921-929. DOI: 10.1097/CHI.0b013e318179964f
Simpson, R. L. (2005). Evidence-based practices and students with autism spectrum disorders. Focus on Autism and Other Developmental Disabilities, 20(3), 140-149. DOI: 10.1177/10883576050200030201
Sinzig, J., Morsch, D., & Lehmkuhl, G. (2007). Do hyperactivity, impulsivity and inattention have an impact on the ability of facial affect recognition in children with autism and ADHD? European Child & Adolescent Psychiatry, 17(2), 63-72. DOI: 10.1007/s00787-007-0637-9
Small, J. & Darcy, S. (2011). Understanding tourist experience through embodiment: the contribution of critical tourism and disability studies. In Buhalis, D. & Darcy, S. (Eds), Accessible Tourism: Concepts and Issues, Chapter 5, Channel View Publications, Bristol, 72-96.
Smith, R. (1987). Leisure of disabled tourists: Barriers to participation. Annals of Tourism Research, 14 (3), 376-389. DOI: 10.1177/004728758802600377
Smith, C. (2001). Using social stories to enhance behavior in children with autistic spectrum difficulties. Educational psychology in Practice, 17(4), 337-345. DOI: 10.1080/02667360120096688
Smith, C. (2016). Writing & Developing social stories: Practical Interventions in Autism (2e ed.). London, England: Speechmark Publishing Ltd.
Smithsonian Institution (n.d.). Accessibility program. Geraadpleegd op 30 november via http://www.si.edu/Accessibility
South, M., Ozonoff, S., & McMahon, W.M. (2007). The relationship between executive functioning, central coherence and repetitive behaviors in the high-functioning autism spectrum. Autism, 11, 437-451. DOI: 10.1177/1362361307079606
Stefanatos, G.A. (2013). Autism spectrum disorders. In Noggle, C.A. & Dean, R.S. (eds.). The Neuropsychology of Psychopathology. New York, NY: Springer Publishing Company, 97-170.
Styles, A. (2011). Social stories: Does the research evidence support the popularity? Educational Psychology in Practice, 27, 415-436. DOI: 10.1080/02667363.2011.624312
Taskforce Autisme (2016). Naar een autismevriendelijk Vlaanderen. Aanbevelingen van de Taskforce Autisme in opdracht van minister Jo Vandeurzen. Geraadpleegd op 12 november via https://lirias.kuleuven.be/bitstream/123456789/563086/1/Naar+een+autism…
Thompson, D., & Emira, M. (2011). ‘They say every child matters, but they don’t: An investigation into parental and caregiver perceptions of access to leisure facilities and respite care for children and youngpeople with autistic spectrum disorder (ASD) or attention deficit, hyperactivity disorder (ADHD). Disability & Society, 26(1), 65-78.
Toerisme Vlaanderen (2017, 23 november). Toegankelijkheidslabel viert 10de verjaardag. Geraadpleegd via www.toerismevlaanderen.be/nieuws/toegankelijkheidslabel-viert-10de-verj…
Toerisme Vlaanderen (2017, 27 december). Nieuw decreet moet vakantiedrempels wegwerken. Geraadpleegd via www.toerismevlaanderen.be/nieuws/nieuw-decreet-moet-vakantiedrempels-we…
Toerisme Vlaanderen (z.j.). Toegankelijkheid. Geraadpleegd op 25 november 2017 via www.toerismevlaanderen.be/toegankelijkheid
Toerisme Vlaanderen (z.j.) Inclusief Toerisme in Vlaanderen. Geraadpleegd op 25 november 2017 via www.toerismevlaanderen.be/inclusief-toerisme
Toerisme Vlaanderen (z.j.). Toeristische infrastructuur. Toegankelijk voor iedereen. Geraadpleegd op 25 november 2017 via www.toerismevlaanderen.be/sites/toerismevlaanderen.be/files/assets/publ…
Tordjman, S., Somogyi, E., Coulon, N., et al. (2014). Gene x environment interactions in autism spectrum disorders: role of epigenetic mechanisms. Front Psychiatry, 5, 53. DOI: 10.3389/fpsyt.2014.00053
Turner, L.M., Stone W.L., Pozdol, S.L., & Coonrod, E.E. (2006). Follow-up of children with autism spectrum disorders from age 2 to age 9. Autism, 10, 243-265. DOI: 10.1177/1362361306063296
United Nations (2006). Article 30: Participation in cultural life, recreation, leisure and sport. Convention on the Rights of Persons with Disabilities. Geraadpleegd op 25 november 2017 via www.un.org/disabilities/convention/conventionfull.shtml
Van Horn, L. (2002). Travelers with disabilities: Market size and trends. Geraadpleegd op 25 november 2017 via http://ncpedp.org/access/isu-travel.htm
Vandeurzen, J. (2017, 26 december). Autismeplan zet in op autismevriendelijke samenleving. Geraadpleegd via http://www.jovandeurzen.be/nl/autismeplan-zet-op-een-autismevriendelijk…
Varner, R. (2015). Museums and visitors with autism: An overview of programs (Master’s thesis). Rochester Institute of Technology. Retrieved from scholarworks.rit.edu
Vermeulen, P. (2009). Autisme als contextblindheid. Leuven, België: Acco.
Vlaamse Overheid (z.j.). Sterkte/Zwakte analyse (SWOT analyse). Geraadpleegd op 4 januari 2017 via www.overheid.vlaanderen.be/sterktezwakte-analyse-swot-analyse
Volkmar, F.R., Klin, A., & Cohen, D.J. (1997). Diagnosis and classification of autism and related conditions: Consensus and issues. In Cohen, D.J. & Volkmar, F.R. (eds.). Handbook of Autism and Pervasive Developmental Disorders, 2nd ed., New Haven, CT: Yale University, 5-40.
Waite, A. (2012). Occupational therapy on display at museums. OT Practice, 17(20), 13-17.

Weitlauf, A.S., McPheeters, M.L., Peters, B., Sathe, N., Travis, R., Aiello, R., … & Warren, Z. (2014). Therapies for children with autism spectrum disorder. Comparative Effectiveness Review, 137, Rockville, MD: Agency for Healthcare Research and Quality.
Wellman, H.M., Cross, D., & Watson, J. (2001). Meta-analysis of theory-of-mind development: The truth about false belief. Child Development, 72(3), 655-684.
Wing, L. (2000). Leven met uw autistische kind. Een gids voor ouders en begeleiders. Lisse, Nederland: Swets & Zeitlinger.
World Health Organization (2001). International classification of functioning, disability and health: ICF. Geneva, Switzerland: World Health Organization.
World Health Organization (2013). Disability – report by the Secretariat. Geraadpleegd op 25 november 2017 via http://apps.who.int/gb/abwha/pdf_files/WHA66/A66_12-en.pdf
World Health Organization & World Bank (2011). World report on disability. Geraadpleegd op 25 november 2017 via www.who.int/disabilities/world_report/2011/report/en/index.html
World Tourism Organization (1999). Global Code of Ethics for Tourism. Geraadpleegd op 25 november 2017 via http://www.worldtourism.org/pressrel/CODEOFE.htm
World Tourism Organization (2013). Recommendations on Accessible Tourism, UNWTO, Madrid.
Yau, M.K., McKercher, B., & Packer, T.L. (2004). Traveling with a disability: More than an access issue. Annals of Tourism Research, 31, 946-960. DOI: </b>10.1016/j.annals.2004.03.007

Universiteit of Hogeschool
Master in het Toerisme
Publicatiejaar
2018
Promotor(en)
Prof. Dr. E. Hermans
Kernwoorden