Politisering en Depolitisering: Macht, Conflict en Ideologie Promotor:

Ward Van Hassel
Onze samenleving staat voor enorme uitdagingen. Mijn overtuiging is dat we binnen ons huidig denkkader geen oplossingen voor deze problemen kunnen vinden. De onderzoeksvraag van deze thesis is dan ook of het nog mogelijk is om een nieuwe samenleving in te beelden en welke rol het concept depolitisering hierin speelt.

De val van het politiek centrum en de opkomst van extremen

Een extreem rechtse betoging in Chemnitz FOTO REUTERS

 

 

 

Inleiding

Wat denkt u als iemand zich politiek links noemt? Of misschien noemt u zichzelf wel links? Hoe reageert men hier op? Bestaat links überhaupt nog? Meestal noemt men zich progressief. Een al even onbepaalde term die in de media veelal verwijst naar standpunten rond identiteit. Ik vraag het u omdat deze thesis voor een deel gaat over wat linkse politiek momenteel nog inhoudt. Ik ga het hier echter niet hebben over de inhoud van mijn thesis maar eerder over waarom dat deze inhoud belangrijk is.

Een politieke crisis

Wat is politiek?
Het karakter van links gaat ons aan omdat het politiek landschap in West-Europa drastisch aan het veranderen is. De gegevens zijn bekent: zowel in Nederland als in Frankrijk werden de sociaal democraten zo goed als weggevaagd en in Duistland, Italië, Spanje, Zweden en Oostenrijk slikken de sociaal democraten nederlaag na nederlaag. Daar tegenover boekt extreem rechts in Frankrijk, Duitsland, Oostenrijk en Nederland electorale winst.

Deze thesis probeert te begrijpen hoe deze huidige politieke situatie tot stand kwam en hoe het nu verder moet: welke politieke strategie hier succesvol kan zijn. Deze vraag wordt in het werk niet rechtstreeks behandeld. In de onderzoeksvraag is de betekenis van het concept ‘depolitisering’ betrokken.

Deze zoektocht naar conceptuele duidelijkheid, heeft een logisch begin. Als we willen weten wat ‘depolitisering’ inhoudt, moeten we eerst weten wat ‘politiek’ betekent. Voor een antwoord op deze vraag kijken we naar de politieke filosofie van Ernesto Laclau en Chantal Mouffe die zij opbouwen in hun boek Hegemony and Socialist strategy Towards a new radical democratic politics.

Voor Mouffe en Laclau bestaat politiek uit twee aspecten. Er is als eerste de essentie van politiek. Voor hun is dit dat politiek een fundamentele onoplosbare strijd tussen verschillende maatschappijvisies betreft. Het tweede aspect is ‘hegemonie’. De hegemonie is de ideologie of beter gezegd het politiek discours dat dominant wordt in een samenleving. Dit houdt ook in dat de samenleving gevormd wordt naar het ideaal van dit politiek discours.

Dit aspect van politiek houdt in dat politiek niet enkel betrekking heeft op staatsinstellingen maar op het geheel van de maatschappij. Politiek gaat ook over hoe men zich identificeert en hoe men de wereld begrijpt. Een hegemonische orde geeft de samenleving en onze identiteit vorm. Concreet betekent dit dat onze samenleving altijd verscheurd is, er heerst altijd een politiek conflict tussen manieren waarop de maatschappij voorgesteld en begrepen wordt maar ook tussen identiteiten, manieren waarop we onszelf begrijpen.

Wat we in deze theorie vinden is niet enkel een definitie maar ook de logica van het politieke. Een beschrijving van hoe politieke bewegingen en hun ideeën in elkaar zitten en hoe deze aan de macht kunnen komen. Je kan het misschien politieke strategie noemen, en een deel van deze strategie is depolitisering. Depolitisering is de verankering van een bepaald politiek discours: Een bepaald standpunt dat niet meer wordt aangevallen.

Een voor de hand liggend voorbeeld is het huidig maatschappelijk debat over hoe we onze economie moeten organiseren. Ik bedoel hiermee dat dit debat onbestaand is. Er wordt niet meer politiek gestreden, gediscussieerd over de economie. Hierdoor is onze economie, niet meer het onderwerp van de essentie van politiek en is het dus ‘gedepolitiseerd’. Een onderwerp depolitiseren is een deel van de logica van het politieke en houdt een verankering in van een bepaald politiek denkkader.

Post-Democratie
Laclau en Mouffe passen deze theoretische bevindingen toe op onze huidige politieke ruimte. Hieruit blijkt dat het neoliberaal project succesvol is. Zo succesvol, dat ze hele delen van het maatschappelijk debat heeft weten te depolitiseren, onder meer doordat ze er in slaagt de sociaal democratische partijen te incorporeren in haar gedachtengoed. De huidige orde wordt als vanzelfsprekend en natuurlijk ervaren.

Deze situatie is nefast voor onze democratie. Een herkenbaar kenmerk hiervan is dat maatschappelijke debatten niet meer gaan over conflicterende maatschappelijke projecten maar technische zaken. Als wij gaan stemmen kunnen wij niet kiezen tussen werkelijk verschillende visies op de maatschappij. Ons politiek bestel en de overheidsorganen dienen enkel nog om de heersende orde te ‘managen’.
Een kenmerk hiervan is dat frustraties, ervaringen en belangen van bepaalde sociale groepen die voorheen politiek vertegenwoordigd werden, nu op de achtergrond blijven. Deze frustraties kwamen pas duidelijk naar boven na de financiële crisis van 2008 wanneer de beperkingen en gebreken van de neoliberale orde naar boven kwamen. De drastische besparingsmaatregelen als antwoord op deze crisis, hebben nog steeds nefaste gevolgen. Vooral in Zuid-Europese landen waar een groot deel van de middenklasse in een proces van verpaupering en precarizering geduwd wordt.

We bevinden ons in een ‘interregnum’ zoals Gramsci het zou noemen. Een onbestuurbare periode waar het oude systeem stervende is maar de nieuwe orde nog niet geboren kan worden. In deze crisis heerst een strijd om de nieuwe hegemonische orde waar rechts momenteel de overhand in heeft. Het rechtse antwoord op de huidige crisis heeft een discours ontwikkeld dat de volkssoevereiniteit terug wil winnen. Deze wordt echter begrepen in nationalistische en populistische termen waardoor verschillende sociale groepen, maar vooral immigranten, uitgesloten worden. Een overwinning van dit rechtse antwoord zou ons waarschijnlijk in een nationalistische en autoritaire vorm van het neoliberalisme storten.

Besluit
De centrale vraag is wat het antwoord van links hierop is zodat de opkomst van een autoritair rechts vermeden kan worden. Momenteel is dit niet meer dan vanuit een morele superioriteit met de vinger wijzen. Welke inhoud links moet voorstellen als oplossing voor onze huidige crisis, laat mijn thesis in het midden. Wel probeerde ik te beschrijven welke politiek links moet voeren om succesvol te zijn. De essentie van nieuw links in Europa vat Chantal Mouffe gevat samen in haar nieuw boek, For a Left Populism:

We are currently witnessing in Western Europe a ‘populist moment’ that signals the crisis of neoliberal hegemony. The central axis of the political conflict will be between right- and left-wing populism. By establishing a frontier between ‘the people’ and ‘the oligarchy’, a left-populist strategy could bring together the manifold struggles against subordination, oppression and discrimination.

Bibliografie
  • Abts, Koen, Marc swyngedouw, en Bart Meuleman. “Het Profiel van de Vlaamse Kiezers in 2014”. Onderzoeksverslag Centrum voor Sociologisch Onderzoek. (2014)
  • Barrett, Michèle. “Ideology, Politics, Hegemony: From Gramsci to Laclau en Mouffe”. In Mapping Ideology. London: Verso, 1994.
  • Beck, Ulrich. Risk Society Towards a New Modernity. Vertaald door Mark Ritter. London: Sage Publications, 1992.
  • Beck, Ulrich, Anthony Giddens, en Scott Lash. Reflexive Modernization Politics, Tradition and Aesthetics in the Modern Social Order. UK: Polity Press, 1994.
  • Bobbio, Norberto. “Gramsci and the Conception of Civil Society”. In Gramsci and Marxist Theory, onder redactie van Chantal Mouffe. London: Routledge, 1979.
  • Braeckman, Antoon. “Reflexive Modernization and the End of the Nation State: On the Eclipse of the Political in Ulrich Beck’s Cosmopolitanism”. Ethical Perspectives 15, nr. 3 (september 2008).
  • De Wit, W. A. De Wit. “Vriend en Vijand - een Oneigentijds Geschrift over Politiek”. In Het Begrip Politiek, 2e dr. Amsterdam: Boom, 2006.
  • Engelen, Bart. “Thinking Things Through: The Value and Limitations of James Buchanan’s Public Choice Theory”. Review of Political Economy 19, nr. 2 (2007).
  • Errejón, Íñigo, Chantal Mouffe, en Owen Jones. Podemos in the Name of the People. London: Lawrence and Wishart, 2016.
  • Giddens, Anthony. Beyond Left and Right the Future of Radical Politics. UK London: Polity Press, 1998.
  • ———. The Third way: the Renewal of Social Democracy. Cambridge: Polity Press, 1998.
  • Gramsci, Antonio. A Gramsci Reader: Selected Writings 1916-1935. Onder redactie van David Forgacs. London: Lawrence and Wishart, 1999.
  • ———. “Analysis of Situations: Relations of Frorce”. In Selections from the Prison Notebooks of Antonio Gramsci, vertaald door Quintin Hoare en Geoffrey Nowell Smith, 175–85. London: Lawrence and Wishart, 1971.
  • ———. “Intellectuals and Education”. In A Gramsci Reader: Selected Writings 1916-1935, onder redactie van David Forgacs. London: Lawrence and Wishart, 1999.
  • ———. “Notes on Italian History”. In Selections from the Prison Notebooks of Antonio Gramsci, vertaald door Quintin Hoare en Geoffrey Nowell Smith. London: Lawrence and Wishart, 1971.
  • ———. “Notes on the Southern Question”. In A Gramsci Reader: Selected Writings 1916-1935, onder redactie van David Forgacs. London: Lawrence and Wishart, 1999.
  • ———. “Structure and Superstructure (i)”. In A Gramsci Reader: Selected Writings 1916-1935, onder redactie van David Forgacs, 190. London: Lawrence and Wishart, 1999.
  • 75
  • ———. “The Concept of ‘Historical Blok’”. In A Gramsci Reader: Selected Writings 1916-1935, onder redactie van David Forgacs, 193. London: Lawrence and Wishart, 1999.
  • Hall, Peter A. “Policy Paradigms, Social Learning, and the State: The case of Economic Policymaking in Britain”. Comparative Politics 25, nr. 3 (april 1993).
  • Hay, Colin. “The Normalizing Role of Rationalist Assumptions in the Institutional Embeddig of Neoliberalism”. Economy and Society 33, nr. 4 (1 november 2004).
  • Kalyvas, Andreas. “Hegemonic sovereignty: Carl Schmitt, Antonio Gramsci and the constituent prince”. Journal of Political Ideologies 5, nr. 3 (2000): 343–76. https://doi.org/10.1080/713682944.
  • Kuhn, Thomas S. The Structure of Scientific Revolutions. 4de dr. Chicago: The University of Chicago Press, 2012.
  • Laclau, Ernesto. On Populist Reason. London: Verso, 2007.
  • Laclau, Ernesto, en Chantal Mouffe. Hegemony and Socialist Strategy Towards a Radical Democratic Politics. Second edition. London: Verso, 2014.
  • Mansell, Jon, en Sara C. Motta. “Re-articulating Dissen: Representing the Working Class from Third Way to New Right in Britain and Chile”. Political Studies 61, nr. 4 (8 november 2012).
  • Meiksins Wood, Ellen. The Origin of Capitalism a Longer View. 2de dr. UK: Verso, 2017.
  • Moolenaar, R. “Slavoj Žižek and the Real subject of Politics”. Studies in East European Thought, 56, nr. 4 (2004).
  • Mouffe, Chantal. Gramsci and Marxist Theory. London: Routledge, 1979.
  • ———. On the Political. UK: Routledge, 2005.
  • ———. The Challenge of Carl Schmitt. London: Verso, 1999.
  • ———. The Democratic Paradox. London: Verso, 2009.
  • Schmitt, Carl. Het Begrip Politiek. Vertaald door Bert Kerkhof en George Kwaad. Tweede uitgave. Amsterdam: Boom, 2006.
  • Streeck, Wolfgang. How Will Capitalism End? London: Verso, 2016.
  • Swyngedouw, Erik. “Depoliticized Environments: The End of Nature, Climate Change and the Post-political Condition”. Royal Institute of Philosophy Supplement 69 (oktober 2011).
  • ———. “The Antinomies of the Postpolitical City: In Search of a Democratic Politics of Environmental Production”. International Journal of Urban and Regional Research 33, nr. 3 (september 2009).
  • Swyngedouw, Marc, en Dirk Heerwegh. “Wie Stemt op welke Partij? De structurele en Culturele Kenmerken van het Stemgedrag in Vlaanderen”. Onderzoeksverslag Centrum voor Sociologisch Onderzoek (2007).
  • Žižek, Slavoj, Ernesto Laclau, en Judith Butler. Contingency, Hegemony, Universality: Contemporary Dialogues on the Left. London: Verso, 2000.
Universiteit of Hogeschool
Master in de Wijsbegeerte
Publicatiejaar
2018
Promotor(en)
Professor Doctor Antoon Braeckman
Kernwoorden