The Iconography of the Book of Tobit in Western and Indian Miniatures (1400-1600)

Rebecca Thierfeldt
De scriptie bespreekt de iconografie van het Bijbelboek Tobit in westerse miniaturen in handschriften, maar ook hoe het iconografische thema in India terecht kwam en hoe het ook daar afgebeeld werd in de vorm van miniaturen.

De Iconografie van het Boek Tobit in Westerse en Indische Miniaturen (1400-1600)

Toen ik de tentoonstelling Gläubiges Staunen – Biblische Traditionen in der islamischen Welt in het Pergamonmuseum in Berlijn bezocht tijdens de zomer van 2017, was er één Mogolminiatuur die me opviel. Het museum beschreef de iconografie van deze miniatuur, waarop een engel met een vis is afbeeld, als gebaseerd op de Tobiaslegende. (Fig. 1.). Zoals de titel ervan duidde, ging de tentoonstelling over Bijbelse thema’s in de Islamitische wereld. Het was dus niet erg moeilijk om uit te zoeken dat de iconografie van deze Mogolminiatuur eigenlijk uit het Bijbelboek Tobit afkomstig was. Voor mijn thesis besloot ik het verhaal over hoe deze iconografie in India terecht kwam te reconstrueren, maar tegelijk ook een voorafgaande geschiedenis van de iconografie in Europese miniaturen te schetsen. De bedoeling was dat westerse en oosterse kunst in mijn thesis aan elkaar verbonden werden, iets wat te weinig gedaan wordt in de kunstgeschiedenis.

Het Bijbelboek Tobit is in tegenstelling tot andere apocriefe boeken geen verhaal over heldhaftige hoofdpersonages zoals Judith en Daniel, maar een verhaal over gewone mensen die gered worden door hun geloof in God. Tobit is een Jood die in ballingschap woont, maar nog steeds de regels van God opvolgt. Op een dag wordt hij blind en als hij dan ook nog ruzie met zijn vrouw krijgt, is hij zo wanhopig dat hij aan God vraagt of hij mag sterven. Ondertussen is ook zijn verre familielid Sarah zo verdrietig dat ze God vraagt om haar te laten sterven. Ze is namelijk al zeven keer getrouwd, maar tijdens haar huwelijksnacht wordt haar echtgenoot elke keer vermoord door de demoon Asmodeus die verliefd is op haar. Omdat Tobit denkt dat hij gaat sterven, stuurt hij zijn zoon Tobias op reis naar Media om het geld dat hij ooit bij een neef achterliet op te halen. Tobias vertrekt samen met Azarias die de weg naar Media kent. Azarias is eigenlijk de engel Rafael die zich vermomt als een mens. Samen beleven ze heel wat avonturen. Ze vangen onder andere een vis die Tobias probeert op te slokken en verbranden de lever van de vis tijdens de huwelijksnacht van Sarah en Tobias, iets wat de demoon Asmodeus voor altijd wegjaagt uit de buurt van Sarah. Uiteindelijk keert Tobias veilig, getrouwd en met het geld dat zijn vader in Media achterliet terug naar huis. Hij geneest zijn vader met de overige resten van de vis die hij ving.

Hoewel ik eerst verwachtte dat ik enkel miniaturen die het kleurrijke verhaal afbeelden zou terugvinden in Bijbels, bleek niets minder waar. Mijn zoektocht naar een antwoord op de vraag hoe en in welke westerse manuscripten de iconografie van Tobit een rol speelde, leidde uiteindelijk tot de conclusie dat de iconografie van het Bijbelse verhaal in zelfs in secundaire boeken werd afgebeeld. Het thema werd benut in de context van de typologie – een methode waarbij verhalen uit het Oude Testament een verhaal uit het Nieuwe Testament voorafspiegelen. Personages uit het Bijbelboek Tobit kregen zo een vaste plaats in de Biblia Pauperum, Speculum humanæ salvationis en de Bible moralisée. In boeken voor persoonlijke devotie en kerkboeken werd vooral het beeldthema van Tobias en de engel op weg naar Media populair en op het vlak van secundaire boeken is Tobias te vinden in de Confessio Amantis als een kuise held die dagenlang bidt voordat hij zijn huwelijk consumeert (Fig. 2). Ook in encyclopedische werken dienen de personages uit het Bijbelboek Tobit als voorbeelden van goed gedrag.

Op het einde van de vijftiende en het begin van de zestiende eeuw moesten illuminaties uit handschriften langzaamaan tijd maken voor gedrukte prenten die om economische redenen voor een wijdere verspreiding van iconografische thema’s zorgden. De prentkunst zette in het begin vooral de herkenbare iconografie van manuscripten voort, waaraan het publiek reeds gewoon was. Tobias en de engel op hun weg naar Media is een episode uit het Bijbelboek dat in de veertiende eeuw was uitgebloeid tot een cultus voor Florentijnse handelaars en dat ook heel populair was in de context van persoonlijke devotie. Het thema werd in prenten gegoten door kunstenaars zoals Maerten van Heemskerck (1498-1574) en Georg Pencz (1500-1550). Het is onwaarschijnlijk dat er kostbare middeleeuwse handschriften naar India werden meegenomen, maar in de vorm van gravures die devotionele thema’s uit handschriften nabootsten kwam de iconografie van Tobias en de engel in India terecht via de Jezuïeten die goedkope devotionele prenten meenamen tijdens hun missies aan het hof van de Mogolheerser Akbar (1542-1605). Deze koning was ook geïnteresseerd in andere religies dan de Islam en hoewel de Jezuïeten hem niet konden bekeren tot het Christendom, zouden de prenten die ze meenamen wel voor een artistieke transformatie zorgen in het atelier van zijn hofhouding. Er bestaan Indische miniaturen die duidelijk geïnspireerd zijn op gravures die de engel Rafael en Tobias met de vis afbeelden, maar toch zijn Mogolminiaturen vaak assemblages van meer dan een iconografie. De engel Rafael werd zo bijvoorbeeld omgetoverd in een Indische vrouw en Tobias in een kleine, halfnaakte putto met vleugels.

 In de literatuur over het iconografische thema in de Indische miniatuurkunst wordt over het algemeen aangenomen dat zowat elke miniatuur die een engel met een vis of twee personen waarvan er één vis vasthoudt afbeeld een Indische interpretatie is van Tobias met de vis of de engel Rafael en Tobias met de vis. Er wordt in deze literatuur weinig rekening gehouden met de Perzische beeldcultuur waarop de Mogolkunst vaak geïnspireerd is en waarin er een verhaal over een engel bestaat die wordt afgebeeld met een vis. Het tweede deel van mijn thesis tracht zich tegen deze eenzijdige visie af te zetten en concludeert dat beelden die een engel met een vis vasthouden eerder van de iconografie van de engel Jibrail afkomstig zijn, terwijl beelden van een personage met een kind en een vis dan wel weer afkomstig zijn het Bijbelboek Tobit. De lezer van deze thesis maakt dus samen met de iconografie van Tobias een wonderbaarlijke reis vanuit Europa tot in Mogol-India, waarin kritische insteken de leidraad zijn.

Bibliografie

Bibliography

Published sources

Articles

ABDULLAEVA, Firuza. “Kingly Flight: Nimrud, Kay Kavus, Alexander, or why the angel has the fish,” Persica 23 (2009-2010): 1-29.

BARKER, Ethel Ross. “The Symbolism of Certain Catacomb Frescoes-I.” The Burlington Magazine for Connoisseurs 24, 127 (1913): 43-45+47-50.

BARKER, Ethel Ross. “The Symbolism of Certain Catacomb Frescoes-II.” The Burlington Magazine for Connoisseurs 24, 128 (1913): 103-104+109.

C., A.K. “Mughal Painting (Akbar and Jahangir).” Museum of Fine Arts Bulletin 16, 93 (1918): 2-8.

DIMAND, Maurice S. “Mughal Painting under Akbar the Great.” The Metropolitan Museum of Art Bulletin 12, 2 (1953): 46-51.

EBERLE, Patricia. “Miniatures as evidence of reading in a manuscript of the Confessio Amantis (Pierpont Morgan MS. M. 126).” In John Gower: Recent Readings, edited by R.F. Yeager, 311-356. Kalamazoo: Western Michigan University, 1989.

GOMBRICH, E.H. “Tobias and the Angel.” In Symbolic Images: Studies in the art of the renaissance, 26-30. London: Phaidon, 1972.

LOWDEN, John. “"Bible Moralisée" in the Fifteenth Century and the Challenge of the "Bible Historiale.” Journal of the Warburg and Courtauld Institutes 68 (2005): 73-136.

LOWDEN, John. “Under the Influence of the Bibles Moralisées.” In Under the Influence: The Concept of Influence and the Study of Illuminated Manuscripts, edited by John Lowden and Alixe Bovey, 169-185. Turnhout: Brepols, 2007.

LUGT, Frits. “Man and Angel II.” Gazette des Beaux-Arts 25 (1944): 321-346.

MARCOTTE, Stéphane. “La Cité de Dieu de saint Augustin traduite par Raoul de Presles (1371-1375),” Perspectives médiévales 36 (2015): 1-20.

MOODEY, Elizabeth J. “Unlikely Heroes in Jean Germain’s Vision of Orthodoxy.” Essays in Medieval Studies 29 (2014): 103-112.

MULLER, Jeffrey. “Jesuit Uses of Art in the Province of Flanders.” In The Jesuits II: cultures, sciences, and the arts 1540 – 1773, edited by John W O’Malley, Gauvin Alexander Bailey, Steven J. Harris and Frank T. Kennedy, 113-156. Toronto: University of Toronto Press, 2006.

OKADA, Amina. “Cinq dessins de Basâwan au musée Guimet,” Arts asiatiques 41 (1986): 82-88.

OKADA, Amina. “Les peintres moghols et le thème de Tobie et l’Ange,” Arts Asiatiques 43 (1988): 5-12.

RICE, Yael. “Lines of Perception: European Prints and the Mughal kitabkhana.” In Prints in Translation, 1450–1750: Image, Materiality, Space, edited by Suzanne Karr Schmidt and Edward H. Wouk, 202-223. London: Routledge, 2017.

SCHAUDER, Michael. “Konrad Witz und die Utrechter Buchmalerei.” In Masters and

Miniatures: Proceedings of the Congress on Medieval Manuscript Illumination in the

Northern Netherlands (Utrecht, 10-13 December 1989), edited by Koert van der Horst, 137-147. Doornspijk: Davaco Publishers, 1991.

SEYLLER, John. “A Mughal Code of Connoisseurship.” Muqarnas 17 (2000): 177-202.

SIMS, Eleanor. “16th-century Persian and Turkish Manuscripts of Animal Fables in Persia, Transoxiana, and Ottoman Turkey.” In A Mirror for Princes from India: Illustrated Versions of the Kalilah wa Dimnah, Anvar-I Suhayli, Iyar-I Danish, and Humayun Nameh, edited by Ernst J. Grube, 98-123. Bombay: Marg Publications, 1991.

SMITH, Sharon Dunlap Smith. “New Themes for the City of God around 1400: The Illustrations of Raoul de Presles' Translation.” Scriptorium 36, 1 (1982): 68-82.

 

Auction catalogs

2015, 6-10, London, Sotheby’s, nos. 3, 10 and 19.

 

Books

AHMED, Khalid Anis. Intercultural Encounter in Mughal Miniatures (Mughal-Christian Miniatures). Lahore: National College of Arts, 1995.

AUBERT, Marcel, Louis Grodecki, Jean Lafond and Jean Verrier. Les Vitreaux de Notre-Dame et de la Sainte-Chapelle de Paris. Paris: Centre National de la Recherche Scientifique, 1959.

AVRIL, François et Nicole Reynaus. Les Manuscrits à Peintures en France, 1440-1520. Paris: Flammarion- Bibliothèque nationale, 1993.

BAUDOT, Dom. The breviary: Its history and contents. Translated by the Benedictines of Stanbrook. London/ Edinburgh: Sands & Company, 1929.

BEACH, Milo Cleveland. The Grand Mogul: Imperial painting in India 1600-1660. Williamstown: Sterling and Francine Clark Art Institute, 1978.

BEACH, Milo Cleveland. The Imperial Image: Paintings for the Mughal Court. Washington, D.C.: Freer Gallery of Art, 1981.

BILLER, Peter and Anne Hudson. Heresy and Literacy 1000-1530. Cambridge: Cambridge University Press, 1994.

BOOTON, Diana E. Manuscripts, Market and the Transition to Print in Late Medieval Brittany. Aldershot: Ashgate, 2010.

BRAND, Michael and Glenn D. Lowry. Akbar’s India: Art from the Mughal City of Victory. New York: The Asia Society Galleries, 1986.

BREITENBACH, Edgar. Speculum Humanae Salvationis: Eine Typengeschichtliche Untersuchung. Strasbourg: J.H. Ed. Heitz, 1930.

CARDON, Bert. Manuscripts of the Speculum Humanae Salvationis in the Southern Netherlands (c. 1410 - c.1470): A Contribution to the Study of the 15th Century Book Illumination and of the Function and Meaning of Historical Symbolism. Leuven: Uitgeverij Peeters, 1996.

CARMODY, Francis J, ed. Li Livres dou Tresor de Brunetto Latini: Edition critique. Berkeley/ Los Angeles: University of California Press, 1948.

CHABAILLE, P. ed. Li Livres dou Tresor par Brunetto Latini. Paris: Imperie Impériale, 1863.

CLEMENS, Raymond and Timothy Graham. Introduction to Manuscript Studies. Ithaca/ London: Cornell University Press, 2007.

CORNELL, Hendrik. Biblia Pauperum. Stockholm: Thule-Tryck, 1925.

DAVID, Marie Christine and Jean Soustiel. Miniatures Oriental de l’ Inde 4. Paris: Galerie Jean Soustiel, 1986.

DEFOR, Henri L. M., Anne S. Korteweg and Wilhelmina C.M. Wüstefeld. The Golden Age of Dutch manuscript Painting. Stuttgart: Belser Verlag, 1989.

DEKEYZER, Brigitte. Layers of Illusion: The Mayer van den Bergh Breviary. Ghent: Ludion, 2004.

DE LABORDE, Alexandre. Étude sur la Bible Moralisée Illustrée. Volume 5. Paris: Société Française de Reproductions de Manuscrits à Peintures, 1911-1927.

GOOSSEN, Louis. Van Abraham tot Zacharia: Thema’s uit het Oude Testament in religie, beeldende kunst, literatuur, muziek en theater. Nijmegen: Sun, 1990.

GOWER, John, edited by Russell A. Peck. Confessio Amantis. Toronto/ Buffalo/ London: University of Toronto Press, 1989.

HINDMAN, Sandra and James H. Marrow, ed. Books of Hours Reconsidered. Turnhout: Brepols Publishers, 2013.

HOURIHANE, P. The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture. Volume 1. Oxford: Oxford University Press, 2012.

JENNIS, Jozef. Invloed der Vlaamsche Prentkunst in Indië, China en Japan tijdens de XVIe en XVIIe eeuw. Leuven: Davidsfonds, 1943.

JONES, Cheslyn, Geoffrey Wainwright Edward Yarnold and SJ, ed. The Study of Liturgy. London: SPCK, 1978.

KATZENELLENBOGEN, Adolf. The Sculptural Programs of Chartres Cathedral: Christ, Mary, Ecclesia. London/ New York: W. W. Norton & Company, 1964.

KINCH, Ashby. Imago Mortis: Mediating Images of death in Late Medieval Culture/ Visualizing the Middle Ages. Volume 9. Leiden/ Boston: Brill, 2013.

KONIG, Eberhard, Tico Seifert and Guido Siebert, ed. Bible moralisée. Prachthandschriften des Hohen Mittelalters – Gesammelte Schriften von Reiner Haussherr. Petersberg: Michael Imhof Verlag, 2009.

KORTEWEG, Anne S. Praal, Ernst & Emotie: De Wereld van het Franse middeleeuwse Handschrift. Zwolle: Waanders Uitgevers, 2002.

KRAMER, Bernadette. Een lekenboek in woord en beeld. De Spegel der minschliken zalicheid. Hilversum: Verloren, 2013.

KREN, Thomas and Scot McKendrick. The Renaissance: The triumph of Flemish Manuscript Painting In Europe. Los Angeles: The J. Paul Getty Museum, 2003.

KUHNEL, Ernst and and Hermann Goetz. Indian Book Painting from Jahangir’s Album in the State Library in Berlin. New Delhi: Aryan Books International, 2013.

LANDAU, David and Peter Parshall. The Renaissance Print 1470-1550. New Haven/ London: Yale University Press, 1994.

LOWDEN, John. The Making of the Bibles moralisées. Volume 1. Pennsylvania: Pennsylvania State University Press, 2000.

LUTZ, J. and P. Perdrizet. Speculum Humanae Salvationis: texte critique: les sources et l'influence iconographique principalement sur l'art alsacien du XIVe siècle. Part 1. Mulhouse: Imprimerie Ernest Meininger, 1907.

MACAULAY, G.C. The Complete Works of John Gower. Volume 2. Oxford: Clarendon Press, 1901.

MACLAGAN, Edward. The Jesuits and the Great Mogul. London: Burns Oates & Washbourne LTD., 1932.

MATUSZAK, Juliane. Das Speculum exemplorum als Quelle volkstümlicher Glaubensvorstellungen des Spätmittelalters. Quellen und Studien zur Volkskunde 8. Siegburg: Schmitt, 1967.

MELLINKOFF, Ruth. The Horned Moses in Medieval Art and Thought. Berkeley/ Los Angeles/ London: University of California Press, 1970.

MILSTEIN, Rachel, Karin Rührdanz and Barbara Schmitz. Stories of the Prophets: Illustrated Manuscripts of Qisas al-Anbiya. Costa Mesa: Mazda Publishers, 1999.

MINISSALE, Gregory. Images of Thought: Visuality in Islamic India 1550-1750. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing, 2009.

NICHOLSON, Peter. Love & Ethics in Gower's Confessio Amantis. Michigan: University of Michigan Press, 2005.

NIEUWDORP, Hans and Brigitte Dekeyzer. Breviarium Mayer Van den Bergh: Alle Miniaturen. Gent: Ludion, 1997.

OKADA, Amina. Indian Miniatures of the Mughal Court. Translated by Deke Dusinberre. New York: Harry N. Abrams, 1992.

O’MALLEY, John W. The Jesuits: A History from Ignatius to the Present. Lanham/Boulder/ New York/ Toronto/ London: Rowman & Littlefield, 2014.

PHILPOT, Elizabeth. Old Testament apocryphal images in European art. Gothenburg: Acta Universitatis Gothoburgensis, 2009.

 PLUMMER, John. The Last Flowering: French painting in Manuscripts 1420-1530 from American Collections. New York/ London: The Pierpont Morgan Library, 1982.

POLEG, Eval and Laura Light, ed. Form and Function in the Late Medieval Bible. Leiden: Brill, 2013.

RAYNER, Samantha J. Images of Kingship in Chaucer and His Ricardian Contemporaries. Cambridge: D. S. Brewer, 2008.

REAU, Louis. Iconographie de l’art Chrétien. Volume 2, part 1. Paris: Presses Universitaires de France, 1956.

REINBURG, Virginia. French Books of Hours: Making an Archive of Prayer, c. 1400-1600. Cambridge: Cambridge University Press, 2012.

ROGERS, J.M. Mughal Miniatures. London: British Museum Press, 1993.

SCHIMMEL, Annemarie. The Empire of the Great Mughals: History, Art and Culture. London: Reaktion Books, 2013.

SINGH, Kavita. Real Birds in Imagined Gardens: Mughal Painting between Persia and Europe. Los Angeles: Getty Research Institute, 2017.

SMITH, Jeffrey Chipps Smith. Sensuous Worship: Jesuits and the Art of the Early Catholic Reformation in Germany. Princeton/ Oxford: Princeton University Press, 2002.

SOLTESZ, Elisabeth, ed. Biblia pauperum: Facsimile Edition of the forty-leaf Blockbook in the Library of the Esztergom Cathedral. Translated by Lili Halapy. Budapest: Corvina Press, 1967.

SOUSTIEL, Jean. Miniatures Orientales de l’Inde: les écoles et leurs styles. Paris: Boulevard Haussmann, 1973.

TE HEESEN, Anke. The World in a Box: The Story of an Eighteenth-Century Picture Encyclopedia. Chicago/ London: The University of Chicago Press, 2002.

TITLEY, Norah M. Miniatures from Persian Manuscripts: A Catalogue and Subject Index of Paintings from Persia, India and Turkey in the British Library and the British Museum. London: The British Library Board, 1977.

WIECK, Roger S. Painted Prayers: The Book of Hours in Medieval and Renaissance Art. New York: George Braziller, 1997.

WIECK, Roger S. Time Sanctified: The Book of Hours in Medieval Art and Life. New York: George Braziller, 2001.

WILHELM, James J. and Lowry Nelson, ed. Brunetto Latini: The Book of the Treasure (Li Livres dou Tresor). Translated by Paul Barrette and Spurgeon Baldwin. New York/ London: Garland Publishing, 1993.

WILSON, Adrian and Joyce Lancaster Wilson. A Medieval Mirror: Speculum Humanae Salvationis 1324–1500. Berkeley/ Los Angeles/ Oxford: University of California Press, 1985.

 

Unpublished sources

Dissertations

DRIMMER, Sonja. “The Visual Language of Vernacular Manuscript Illumination:

John Gower’s Confessio Amantis (Pierpont Morgan MS M.126).” PhD diss., Columbia University, 2011.

SMITH, Sharon Dunlap. “Illustrations of Raoul De Praelles’ Translation of St. Augustine’s City of God between 1375 and 1420.” Volume 1. PhD diss., New York University, 1974.

WESKOTT, Hanne. “Die Darstellung der Tobiasgeschichte in der bildenden Kunst West-Europas (von den Anfängen bis zum 19. Jahrhundert).” PhD diss., Ludwig-Maximilians-Universität, 1974.

 

Websites

BALaT Belgian Art Links and Tools. “Breviarium, genaamd van Mayer van den Bergh.” Accessed May 30, 2018. http://balat.kikirpa.be/photo.php?path=Z007016&objnr=90563&nr=13.

BALaT Belgian Art Links and Tools. “Groot antifonarium van Vorst Pars Quinta.” Accessed May 21, 2018. http://balat.kikirpa.be/photo.php?path=KM003380&objnr=87314&lang=nl-NL.

BALaT Belgian Art Links and Tools. “Livre d'heures en latin et moyen néerlandais, selon l'usage de Rome.” Accessed April 12, 2018. http://balat.kikirpa.be/photo.php?path=X013610&objnr=10152745&lang=en-G….

Beinecke Digital Collections. “Albergati Bible.” Accessed May 30, 2018. https://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Record/3432849?image_id=1014796.

Beinecke Digital Collections. “Book of Tobias.” Accessed May 30, 2018. https://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Record/3840286.

Bible Gateway. “Revised Standard Version Catholic Edition: Luke.” Accessed May 29, 2018. https://www.biblegateway.com/quicksearch/?quicksearch=luke&qs_version=R….

Bible Gateway. “Revised Standard Version Catholic Edition: Tobit.” Accessed May 29, 2018. https://www.biblegateway.com/quicksearch/?quicksearch=tobit&qs_version=….

Bible Gateway. “Revised Standard Version Catholic Edition: 1 Samuel.” Accessed May 29, 2018. https://www.biblegateway.com/passage/?search=1+Samuel+1&version=NRSVCE.

Bnf Archives et manuscrits. “Français 166.” Accessed May 30, 2018. http://archivesetmanuscrits.bnf.fr/ark:/12148/cc464559.

Bnf Archives et manuscrits. “Français 167.” Accessed May 30, 2018. http://archivesetmanuscrits.bnf.fr/ark:/12148/cc71760f.

BnF Archives et manuscrits. “Latin 1.” Accessed May 30, 2018. http://archivesetmanuscrits.bnf.fr/ark:/12148/cc8447n.

BnF Archives et manuscrits. “Latin 6 (1-4).” Accessed May 30, 2018. http://archivesetmanuscrits.bnf.fr/ark:/12148/cc620519.

BnF Archives et manuscrits. “Latin 94.” Accessed May 30, 2018. http://archivesetmanuscrits.bnf.fr/ark:/12148/cc34024c.

Bodley’s Luna. “MS. Canon. Liturg. 343.” Accessed May 30, 2018. http://bodley30.bodley.ox.ac.uk:8180/luna/servlet/view/search?q=Shelfma….

Bodley's Luna. “Ms. Canon. Liturg. 388.” Accessed April 12, 2018. http://bodley30.bodley.ox.ac.uk:8180/luna/servlet/view/search;jsessioni….

Bodley’s Luna. “Office of the Holy Ghost.” Accessed May 21, 2018. http://bodley30.bodley.ox.ac.uk:8180/luna/servlet/view/search?q=Shelfma….

Bodley’s Luna. “Offices, prayers for private use.” Accessed May 21, 2018. http://bodley30.bodley.ox.ac.uk:8180/luna/servlet/view/search?q=Shelfma….

Bodley’s Luna. “Speculum humanae salvationis: MS. Douce 204.” Accessed April 12, 2018. http://bodley30.bodley.ox.ac.uk:8180/luna/servlet/view/search/what/MS.%….

Bodley’s Luna. “Speculum humanae salvationis: MS. Douce f. 4.” Accessed April 12, 2018. http://bodley30.bodley.ox.ac.uk:8180/luna/servlet/view/search?q=Shelfma….

Britannica Academic. “Antiphon.” Accessed May 10, 2018. https://academic-eb-com.kuleuven.ezproxy.kuleuven.be/levels/collegiate/….

Catalogue of Illuminated Manuscripts. “Detailed record for Egerton 1895.” Accessed May 30, 2018. https://www.bl.uk/catalogues/illuminatedmanuscripts/record.asp?MSID=275….

Catalogue of Illuminated Manuscripts. “Detailed record for Royal 15 D I.” Accessed May 30, 2018. https://www.bl.uk/catalogues/illuminatedmanuscripts/record.asp?MSID=774….

Catalogue of Illuminated Manuscripts. “Detailed record for Royal 15 D III.” Accessed May 30, 2018. https://www.bl.uk/catalogues/illuminatedmanuscripts/record.asp?MSID=724….

Catalogue of Illuminated Manuscripts. “Detailed record for Royal 19 D III.” Accessed May 30, 2018. https://www.bl.uk/catalogues/illuminatedmanuscripts/record.asp?MSID=761….

Catalogue of Illuminated Manuscripts. “Detailed record for Yates Thompson 28.” Accessed May 30, 2018. https://www.bl.uk/catalogues/illuminatedmanuscripts/record.asp?MSID=821….

Digital Collections Free Library of Philadelphia. “Bible du XIIIe siècle.” Accessed May 30, 2018. https://libwww.freelibrary.org/digital/item/1159.

Digital Collections Free Library of Philadelphia. “Book of Hours, use of Rome.” Accessed April 12, 2018. https://libwww.freelibrary.org/digital/item/5666.

Digital Collections Free Library of Philadelphia. “Le chemin de paradis (The way to paradise).” Accessed May 30, 2018. https://libwww.freelibrary.org/digital/item/3780.

Digital Scriptorium. “Cambridge, Harvard University, Houghton Library, MS Typ 0219.” Accessed May 30, 2018. http://www.digital-scriptorium.org/xtf3/search?rmode=digscript;smode=ba….

Digital Scriptorium. “Providence, Providence Public Library, Special Collections, Wetmore MS 1.” Accessed May 30, 2018. http://www.digital-scriptorium.org/xtf3/search?rmode=digscript;smode=ba….

Digital Scriptorium, “San Francisco, San Francisco State University, J. Paul Leonard Library, De Bellis Collection, De Bellis La. 07.” Accessed April 25, 2018. http://www.digital-scriptorium.org/xtf3/search?rmode=digscript;smode=ba….

Digital Vatican Library. “Manuscript - Urb.lat.1.” Accessed May 30, 2018. https://digi.vatlib.it/view/MSS_Urb.lat.1.

Digital Vatican Library. “Manuscript - Vat.lat.1.” Accessed May 30, 2018. https://digi.vatlib.it/view/MSS_Vat.lat.1.

Digital Vatican Library. “Manuscript - Vat.lat.5729.” Accessed May 30. https://digi.vatlib.it/mss/detail/Vat.lat.5729.

Digitized Walters Manuscripts. “Walters Ms. W.307, "Trésor de sapience" (Creation to 138 CE).” Accessed April 22, 2018. http://www.thedigitalwalters.org/Data/WaltersManuscripts/html/W307/desc….

Digitalized Walters Manuscripts. “Walters Ms. W.420, Almugavar Hours.” Accessed April 12, 2018. http://www.thedigitalwalters.org/Data/WaltersManuscripts/html/W420/desc….

Heidelberger historische Bestände – digital. “Cod. Pal. germ. 17.” Accessed April 12, 2018. http://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/cpg17/0001/thumbs.

Heidelberger historische Bestände – digital. “Cod. Pal. germ. 21.” Accessed April 12, 2018. http://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/cpg21/0116/image.

Heidelberger historische Bestände – digital. “Vatikan, Biblioteca Apostolica Vaticana, Pal. lat. 13.” Accessed April 12, 2018. http://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/bav_pal_lat_13/0319/image.

Initiale Catalogue des manuscrits enluminés. “Manuscrit: Moulins, BM, 001.” Accessed May 30, 2018. http://initiale.irht.cnrs.fr/codex/2822.

Manuscrits de l’Abbaye de Saint-Bénigne. “MS 2.” Accessed May 30, 2018. http://patrimoine.bm-dijon.fr/pleade/ead.html?id=FR212316101_saintbenig…!{"content":["FR212316101_saintbenigne_Ms2",false,""]}.

Medieval Illuminated Manuscripts. “Full reference manuscripts: The Hague, KB, 76 E 7.” Accessed April 24, 2018. http://manuscripts.kb.nl/show/manuscript/76+E+7.

Medieval Illuminated Manuscripts. “Full reference manuscripts: The Hague, KB, 78 D 38 I.” Accessed May 30, 2018. http://manuscripts.kb.nl/show/manuscript/78+D+38+I.

Medieval Illuminated Manuscripts. “Full reference manuscripts: The Hague, RMMW, 10 A 11.” Accessed May 30, 2018. http://manuscripts.kb.nl/show/manuscript/10+A+11.

Medieval Illuminated Manuscripts. “Full reference manuscripts: The Hague, RMMW, 10 A 15.” Accessed April 24, 2018. http://manuscripts.kb.nl/show/manuscript/10+A+15.

Medieval Illuminated Manuscripts. “Full reference manuscripts: The Hague, RMMW, 10 B 34.” Accessed May 30, 2018. http://manuscripts.kb.nl/show/manuscript/10+B+34.

Medieval Illuminated Manuscripts. “Full reference manuscripts: The Hague, RMMW, 10 C 23.” Accessed May 30, 2018. http://manuscripts.kb.nl/show/manuscript/10+C+23.

OPACplus Bayerische Staatsbibliothek. “Armenbibel in 48 Darstellungen - BSB Cgm 155.” Accessed May 30, 2018. https://opacplus.bsb-muenchen.de/metaopac/search?View=default&db=100&id….

OPACplus Bayerische Staatsbibliothek. “Biblia veteris et novi testamenti (Grillinger-Bibel) - BSB Clm 15701.” Accessed May 30, 2018. https://opacplus.bsb-muenchen.de/metaopac/search?View=default&db=100&id….

Sotheby’s: Arts of the Islamic World. “An angel holding a fish, inspired by the Biblical story of Tobias and the Angel, India, Mughal, circa 1590-1600.” Accessed April 14, 2018. http://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2016/arts-islamic-world-….

The J. Paul Getty Museum. “Initial T: Blind Tobit and the Angel.” Accessed 30 May, 2018. http://www.getty.edu/art/collection/objects/2937/circle-of-stefan-lochn….

The J. Paul Getty Museum. “Tobias and the Angel.” Accessed April 12, 2018. http://www.getty.edu/art/collection/objects/2554/master-of-guillaume-la….

The Morgan Library & Museum. “Bible.” Accessed April 12, 2018. https://www.themorgan.org/manuscript/110798.

The Morgan Library & Museum. “Bible Historiale.” Accessed April 12, 2018. https://www.themorgan.org/manuscript/112314.

The Morgan Library & Museum. “Breviary.” Accessed April 12, 2018. https://www.themorgan.org/manuscript/76929.

The Morgan Library & Museum. “Egmont breviary.” Accessed April 12, 2018. https://www.themorgan.org/manuscript/76967.

The Morgan Library and Museum. “Literary.” Accessed May 30, 2018. https://www.themorgan.org/manuscript/77039.

The Morgan Library & Museum. “Medieval & Renaissance Manuscripts: MS M. 8 fol. 167v.” Accessed April 12, 2018. http://ica.themorgan.org/manuscript/page/71/76862.

The Morgan Library & Museum. “Medieval & Renaissance Manuscripts: MS M. 87 fol. 278r.” Accessed April 12, 2018. http://ica.themorgan.org/manuscript/page/205/76967.

 The Morgan Library & Museum. “Medieval & Renaissance Manuscripts: MS M.230.” Accessed April 5. http://ica.themorgan.org/manuscript/page/1/77199.

The Morgan Library & Museum. “Medieval & Renaissance Manuscripts: MS M. 317: fol. 318v.” Accessed April 12, 2018. http://ica.themorgan.org/manuscript/page/7/77420.

The Morgan Library & Museum. “Medieval & Renaissance Manuscripts: MS M.385.” Accessed April 5. https://www.themorgan.org/manuscript/77328.

The Morgan Library & Museum. “Medieval & Renaissance Manuscripts: MS M.766. Accessed April 5. http://ica.themorgan.org/manuscript/page/1/131050.

The Morgan Library & Museum. “Medieval & Renaissance Manuscripts: MS M.1077 fol. 189v.” Accessed April 25, 2018. http://ica.themorgan.org/manuscript/page/16/76824.

Universitätsbibliothek Erlangen-Nürnberg. “Biblia sacra - UER MS 1.” Accessed May 30, 2018. http://digital.bib-bvb.de/webclient/DeliveryManager?custom_att_2=simple….

Wikisource. “Catholic Encyclopedia (1913)/Antiphonary.” Accessed April 12, 2018. https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Antiphonary.

Universiteit of Hogeschool
Master in de kunstwetenschappen
Publicatiejaar
2018
Promotor(en)
Prof. dr. Godelieve Watteeuw
Kernwoorden