Evidence-based psychotherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis

Katrien Ernes
Deze literatuurstudie gaat verder onderzoek na bij vier evidence-based vormen van psychotherapie binnen de behandeling van BPS, namelijk dialectische gedragstherapie, mentalisatie gebaseerde therapie, schema-focused therapie en overdrachtsgerichte therapie. Deze studie biedt een overzicht van vier evidence-based vormen van psychotherapie bij en onderzoekt hun werkzaamheid bij BPS.

Psychotherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: wat werkt?

Stel je bent een tiener die niet goed in zijn vel zit. Na aandringen van je ouders word je naar een psychiater gestuurd die na een aantal sessies denkt aan een borderline persoonlijkheidsstoornis (BPS). Je valt bijna van je stoel, wat is een BPS en hoe moet het nu verder?

BPS is de meest voorkomende persoonlijkheidsstoornis. In Vlaanderen kampen gemiddeld 70.000 mensen met deze problematiek. Kenmerken van BPS zijn onder andere instabiliteit van de interpersoonlijke relaties, hevige stemmingswisselingen, een wisselend zelfbeeld en een duidelijke impulsiviteit. Het risico op zelfmoord bij personen met een BPS ligt 10 keer hoger dan bij de rest van de bevolking. Aan de basis van een BPS ligt bij 40 tot 80 procent van de patiënten een jeugdtrauma zoals verwaarlozing of seksueel misbruik. Een BPS is dus ernstig te nemen en brengt heel wat functionele beperkingen met zich mee waardoor de patiënten een intensieve nood hebben aan therapie.

Een BPS kan zowel medicamenteus als therapeutisch behandeld worden. Met mijn masterpaper ‘Evidence-based psychotherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis’  beperk ik mij tot de therapeutische benadering. Studies hebben tevens aangetoond dat psychotherapie een beter en langduriger effect heeft dan medicatie.

Inmiddels zijn er heel wat soorten psychotherapie beschreven binnen de behandeling van BPS. In mijn studie beperk ik mij echter tot de vier meest voorkomende vormen van psychotherapie bij BPS namelijk dialectische gedragstherapie, mentalisatie gebaseerde therapie, schema-focused therapie en overdrachtsgerichte therapie. Ik  tracht met deze studie een overzicht te bieden van vier evidence-based vormen van psychotherapie bij BPS en onderzoek hun werkzaamheid in de huidige literatuur.

Dialectische gedragstherapie (DGT)

Marsha Linehan ontwikkelde in 1993 DGT specifiek voor chronische suïcidale borderlinepatiënten. Zij stelde dat er bij patiënten met BPS voornamelijk noodzaak is tot emotieregulatie. DGT is gebaseerd op cognitieve gedragstherapie en tracht onder andere door sociale vaardigheidstraining praktische handvaten aan te reiken aan de patiënt. De uitgangspunten zijn impulsen (verbonden aan emoties) te leren controleren, de actieve zelfinvalidatie te stoppen en het proces voort te zetten ook als een (tijdelijke) stabiliteit bereikt lijkt te zijn. De effectiviteit van DGT is reeds bewezen met meerdere gerandomiseerde klinische trials.

Mentalisatie gebaseerde therapie (MBT)

MBT is een psychodynamische behandeling die in 2004 geïntroduceerd werd door Bateman en Fonagy en zijn oorsprong vindt in de gehechtheidstheorie. Het basisprincipe betreft een snel verlies van het mentaliserend vermogen bij BPS. Mentaliseren is het waarnemen en interpreteren van menselijk gedrag (van zichzelf en anderen) als voortkomend uit innerlijke motieven, gedachten, ideeën, doelen, wensen en overtuigingen, die juist of fout kunnen zijn. Met andere woorden is mentaliseren het vermogen om zich een voorstelling te kunnen maken van wat de ander voelt, denkt en beleeft. De literatuur toont aan dat MBT het mentaliseren over zichzelf, anderen en binnen interacties/relaties bevordert.

Schema-focused therapie (SFT)

SFT is in 1990 ontwikkeld door Young en collega’s en is het meest onderzocht in kader van de behandeling van BPS. Het basisprincipe is dat iedereen vanaf zijn jeugd ideeën/schema’s over zichzelf, anderen en de wereld ontwikkelt, die hem of haar leren om als volwassene met alle mogelijke situaties om te gaan. Bij patiënten met BPS zijn er afwijkende ideeën/schema’s aangeleerd door emotionele verwaarlozing of trauma’s in de jeugd, waardoor ze zich later niet meer kunnen aanpassen. Het doel van SFT is om deze lang bestaande ‘schema’s’ te veranderen door ervaringsgericht, cognitief gericht en gedragsgericht te werken. SFT wordt als een beloftevolle behandeling gezien bij BPS doch meer onderzoek is aangewezen.

Transference focused therapy (TFT)

TFT of overdrachtsgerichte psychotherapie is een intensieve psychodynamische psychotherapie gebaseerd op objectrelationeel denken. TFT werd onder andere ontwikkeld door Klein, Fairbairn, Jacobsen en Kernberg en is bewezen werkzaam voor patiënten met een borderline persoonlijkheidsorganisatie. Binnen het psychoanalytische denken wordt observeerbaar gedrag beschouwd als een afspiegeling van een onderliggende structuur. Het doel van TFT is om gaandeweg de innerlijke structuur van de patiënt te bewegen van gespleten georganiseerd naar geïntegreerd. De therapie richt zich op blijvende structurele veranderingen in de manier waarop mensen zichzelf en anderen beleven.

Mijn bedoeling was om deze vier vormen van psychotherapie te vergelijken en de meest aangewezen therapie voor te leggen, doch hiervoor is er op dit moment te weinig onderzoek beschikbaar. DGT is op dit moment de koploper en kent de sterkste resultaten, hoewel de andere therapieën een inhaalbeweging aan het maken zijn. De therapiekeuze blijft echter sterk verschillend van persoon tot persoon, waarbij elk individu andere noden kent. Dit betekent dat er geen pasklaar antwoord bestaat en het vinden van de juiste psychotherapie een zoektocht is waarbij heel wat variabelen meespelen.

De werkzaamheid van alle beschreven vormen van psychotherapie kon worden aangetoond met ten minste één RCT. De effectiviteit van zowel DGT, MBT, SFT en TFT binnen de behandeling van BPS werd meermaals bevestigd in de literatuur. De effectiviteit van psychotherapie voor BPS was reeds gekend, deze studie brengt echter een overzicht van de laatste revelaties van de geïncludeerde psychotherapieën.

 

Bibliografie

Referenties

  1. Geestelijk gezond vlaanderen, borderline 2016. Beschikbaar via: http://www.geestelijkgezondvlaanderen.be/borderline. Geraadpleegd op 07-10-2017
  2. Ingenhoven T, Theodorus JM, Van Reekum A , Van Luyn B, Luyten P.  Handboek borderline persoonlijkheidsstoornis. Utrecht: De Tijdstroom; 2012. 
  3. Hengeveld MW, Michiel W. American Psychiatric Association, Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie. Handboek voor de classificatie van psychische stoornissen : DSM-5. Amsterdam: Uitgeverij Boom; 2014.
  4. Leichsenring F, Leibing E, Kruse J, New AS, & Leweke, F. Borderline personality disorder. The Lancet 2011; 377(9759): 74-84.
  5. Ryan RM.The developmetal line of autonomy in the etiology, dynamics and treatment of borderline personality disorders. Development and psychopathlogy 2005; 17: 987-1006.
  6. Fonagy P, Luyten P. A developmental mentalization-based approach to the understanding and treatment of borderline personality disorder. Development and psychopathology 2009; 21: 1355-1381.
  7. Clarkin JF & Posner M. Defining the mechanisms of borderline personality disorder. Psychopathology 2005; 38: 56-63.
  8. Hutsebaut J, Hessels CJ. Klinische stadiëring en vroege interventie bij borderline- persoonlijkheidsstoornissen. Tijdschrift voor psychiatrie 2017; JAARGANG 59.
  9. American Psychiatric Association Practice Guidelines. Practice guideline for the treatment of patients with borderline personality disorder. American Journal of Psychiatry 2001; 158: 1-52.
  10. Cristea IA, Gentili C, Cotet CD, Palomba D, Barbui C, Cuijpers P. Efficacy of Psychotherapies for Borderline Personality Disorder. JAMA Psychiatry, American Medical Association 2017; 74(4): 319.
  11. Reeves-Dudley B. Borderline Personality Disorder Psychological Treatment: An Integrative Review. Archives of Psychiatric Nursing 2016; 31: 83-87.  
  12. Linehan M. Dialectische gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis. Lisse: Uitgeverij Swets; 2002.
  13. Prof. Dr. Schotte C. Gedragstherapie. Brussel: faculteit psychologie en educatiewetenschappen: VUB; 2014.
  14. Linehan MM, Comtois KA, Murray AM, Brown MZ, Gallop RJ, Heard HL, et al. Two-Year Randomized Controlled Trial and Follow-up of Dialectical Behavior Therapy vs Therapy by Experts for Suicidal Behaviors and Borderline Personality Disorder. American Medical Association (AMA) 2006; 63(7): 757.
  15. McMain SF, Guimond T, Streiner DL, Cardish RJ, Links PS. Dialectical Behavior Therapy Compared With General Psychiatric Management for Borderline Personality Disorder: Clinical Outcomes and Functioning Over a 2-Year Follow-Up. American Journal of Psychiatry 2012; 169(6): 650–61.
  16. McMain SF. What have we learned from a Canadian trial of DBT: recent fundings and implications for practice. ISITDBT Annual Meeting, proceedings of the 33rd Annual Meeting of the Association for the Advancement of Behavior Therapy: San Francisco.
  17. Klein DA, Miller AL. Dialectical Behavior Therapy for Suicidal Adolescents with Borderline Personality Disorder. Child & Adolescent Psychiatric Clinics of North America. Elsevier 2011; 20(2): 205–16.
  18. Andreasson K, Krogh J, Wenneberg C, Jessen HKL, Krakauer K, Gluud C, et al. Effectiveness of dialectial behavior therpay versus collaborative assessment and management of suicidality treatment for reduction of self-harm in adults with borderline personality traits and disorder – a randomized observer-blinded clinical trial. Depression and Anxiety. 2016; 33(6): 520–30.
  19. Neacsiu AD, Lungu A, Harned MS, Rizvi SL, Linehan MM. Impact of dialectical behavior therapy versus community treatment by experts on emotional experience, expression, and acceptance in borderline personality disorder. Behaviour Research and Therapy 2014. NIH Public Access; 53: 47–54.
  20. Bohus M, Haaf B, Simms T, Limberger MF, Schmahl C, Unckel C et al. Effectiveness of inpatient dialectical behavioral therapy for borderline personality disorder: a controlled trial. Behaviour Research and Therapy 2004; 42(5): 487–99.
  21. Linehan MM, Korslund KE, Harned MS, Gallop RJ, Lungu A, Neacsiu AD, et al. Dialectical Behavior Therapy for High Suicide Risk in Individuals With Borderline Personality Disorder. JAMA Psychiatry 2015; 72(5): 475.
  22. Dr. Van den bosch LMC. DGT het gedachtengoed van M. Linehan: slideshow 2016. Beschikbaar via: http://slideplayer.nl/slide/2104999/. Geraadpleegd op 13-11-2017.
  23. Dirkx J., Hebbrecht M., dr. Mooij A.W.M., & dr. Vermote R. Handboek psychodynamiek: een verdiepende kijk op psychiatrie en psychotherapie. Utrecht: De Tijdstroom; 2011.
  24. Bateman A, Fonagy P. Psychotherapy for borderline personality disorder: Mentalization based treatment. Oxford: Oxford university press; 2004.
  25. Bateman A, Fonagy P. Effectiveness of partial hospitalization in the treatment of borderline personality disorder: a randomized controlled trial. American Journal of Psychiatry 1999; 156(10): 1563-1569
  26. Bateman A, Fonagy P. Treatment of Borderline Personality Disorder With Psychoanalytically Oriented Partial Hospitalization: An 18-Month Follow-Up. American Journal of Psychiatry. American Psychiatric Publishing; 2001; 158(1): 36–42.
  27. Bateman A, Fonagy P. 8-Year Follow-Up of Patients Treated for Borderline Personality Disorder: Mentalization-Based Treatment Versus Treatment as Usual. Am J Psychiatry. American Psychiatric Association 2008;165(5): 631–638.
  28. Bateman A, Fonagy P. Randomized controlled trial of outpatient Mentalization-based Treatment versus Structured Clinical Management. American Journal of Psychiatry 2009; 166: 1355-64.
  29. Bateman A, Fonagy P. Impact of clinical severity on outcomes of mentalisation-based treatment for borderline personality disorder. British Journal of  Psychiatry 2013; 203(3): 221–7.
  30. Bales D, van Beek N, Smits M, Willemsen S, Busschbach JJ V., Verheul R, et al. Treatment Outcome of 18-Month, Day Hospital Mentalization-Based Treatment (MBT) in Patients with Severe Borderline Personality Disorder in the Netherlands. Journal of Personality Disorders. Guilford Publications Inc. 2012; 26(4): 568–82.
  31. Leichsenring F, Leibing E. The effectiveness of psychodynamic therapy and cognitive behavior therapy in the treatment of personality disorders: A meta-analysis. American Journal of Psychiatry 2003; 160(7): 1223–32.
  32. Rossouw TI, Psych MRC, Fonagy P. Mentalization-Based Treatment for Self-Harm in Adolescents: A Randomized Controlled Trial. Journal of the American Acadamy of Child & Adolescent Psychiatry 2012; 51: 1304–1313.  
  33. De viersprong. Mentalization-based treatment 2017. Beschikbaar via: https://www.deviersprong.nl/. Geraadpleegd op 08-10-2017.
  34. Van Genderen H., & Arntz A. Schematherapie bij borderline-persoonlijkheidsstoornis. Amsterdam: nieuwezijds; 2010.
  35. Giesen-Bloo J, van Dyck R, Spinhoven P, van Tilburg W, Dirksen C, van Asselt T, et al. Outpatient Psychotherapy for Borderline Personality Disorder: a randomized controlled trial of Schema focused therapy versus Transference focused therapy. Archives of General Psychiatry: American Medical Association 2006; 63(6): 649-658.
  36. Van Asselt ADI, Dirksen CD, Arntz A, Giesen-Bloo JH, van Dyck R, Spinhoven P, et al. Out-patient psychotherapy for borderline personality disorder: cost-effectiveness of schema-focused therapy v. transference-focused psychotherapy. British Journal of Psychiatry 2008; 192(6): 450–7.
  37. Nadort M, Arntz A, Smit JH, Giesen-Bloo J, Eikelenboom M, Spinhoven P, et al. Implementation of outpatient schema therapy for borderline personality disorder with versus without crisis support by the therapist outside office hours: A randomized trial. Behaviour Research and Therapy 2009; 47: 961–973.
  38. Farrell JM, Shaw IA, Webber MA. A schema-focused approach to group psychotherapy for outpatients with borderline personality disorder: A randomized controlled trial. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry 2009; 40: 317-328.
  39. Dickhaut V, Arntz A. Combined group and individual schema therapy for borderline personality disorder: A pilot study. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry 2014; 45: 242–51.
  40. Sempértegui GA, Karreman A, Arntz A, Bekker MHJ. Schema therapy for borderline personality disorder: A comprehensive review of its empirical foundations, effectiveness and implementation possibilities. Clin Psychol Rev 2013; 33(3): 426–47.
  41. Kernberg OF, Yeomans FE, Clarkin JF, Levy KN. Transference focused psychotherapy: Overview and update. International Journal of Psychoanalysis 2008; 3: 601-20 
  42. Clarkin JF, Levy KN, Lenzenweger M & Kernberg OF. Evaluating three treatments for borderline personality disorder: a multiwave study. American Journal of Psychiatry 2007; 164: 922-928.
  43. Levy KN, Meehan KB, Kelly KM, Reynoso JS, Weber M, Clarkin JF, et al. Change in attachment patterns and reflective function in a randomized control trial of transference-focused psychotherapy for borderline personality disorder. J Consult Clin Psychol 2006; 74(6): 1027–40.
  44. Doering S, Hörz S, Rentrop M, Fischer-Kern M, Schuster P, Benecke C et al. Transference-focused psychotherapy versus treatment by community psychotherapists for borderline personality disorder. American Journal of Psychiatry 2010; 196(5): 389-95.
  45. Yeomans FE. Questions concerning the randomized trial of schema-focused therapy vs. transference-focused psychotherapy. Letter to the editor. Archives General Psychiatry 2007; 64(5): 609-610.
  46. Spinhoven P, Giesen-Bloo J, van Dyck R, Kooiman K, Arntz A. The therapeutic alliance in schema-focused therapy and transference-focused psychotherapy for borderline personality disorder. J Consult Clin Psychol 2007; 75(1): 104–15.

 

 

 

Universiteit of Hogeschool
Manama specialistische geneeskunde, volwassenenpsychiatrie
Publicatiejaar
2018
Promotor(en)
Prof. Dr. Rudi Vermote
Kernwoorden
Share this on: