Attitudes van artsen en studenten genees- en verpleegkunde met betrekking tot gezamenlijke besluitvorming: een cross-sectionele studie

Gabriël Cantaert Ann Van Hecke
Deze masterproef is de eerste die de attitudes van Vlaamse artsen, masterstudenten geneeskunde en -verpleegkunde heeft nagegaan met betrekking tot gezamenlijke besluitvorming.

De patient als medebeslisser in zijn zorg: feit of fabel in Vlaanderen?

Inleiding

“It takes at least two to tango” is de titel van het wetenschappelijk artikel van Charles C. en Gafni A. (1997) dat velen auteurs beschouwen als een pionierswerk wanneer het gaat over gezamenlijke besluitvorming. Gezamenlijke besluitvorming houdt in dat de zorgverlener en de patiënt samen tot een besluit komen die gebaseerd is op de meest recente wetenschappelijke kennis én waarin ze beiden hun voorkeuren, kennis en waarden delen. Dit begrip heeft veel nationale bekendheid in de Verenigde Staten en Canada sinds 2001, maar ook Nederland, Duitsland en Frankrijk hebben dit recent opgepikt. Het wordt steeds meer door beleidsmakers en vertegenwoordigers van professionele en patiëntenorganisaties aangeraden om deze vorm van besluitvorming de norm te maken in de gezondheidszorg.

Vanzelfsprekend of utopie?

Hoe zit het met de realiteit?

Het lijkt op eerste zicht vanzelfsprekend dat artsen rekening houden met de persoonlijke waarden, kennis en voorkeuren van de patiënt. Een groot aantal studies toont echter het tegendeel aan, zo zou maar 10% van alle gesprekken met de arts volgens dit principe verlopen. De hoofdredenen hierachter zijn onder andere:

  1. De arts houdt zich eerder aan geschreven richtlijnen om een beslissing te nemen.
  2. Artsen laten niet graag patiënten beslissen waarvan ze denken dat deze dit niet kunnen, zoals mensen die minderbegaafd zijn or uit een lagere sociale klasse komen.
  3. Vaak denken artsen dat ze wel gezamenlijke tot een beslissing komen terwijl dit niet zo is.
  4. Dikwijls gaat men er verkeerdelijk van uit dat de patiënt liever wil dat de arts beslist.
  5. De meeste artsen geven aan dat er simpelweg geen tijd is om op deze manier te werken, terwijl onderzoek heeft aangetoond dat de consultatie niet perse langer duurt.

En wat met België?

Reeds genoemde landen proberen deze attitudes van artsen positief te beïnvloeden door onderzoek te financieren, trainingen te voorzien en keuzehulpen te ontwikkelen. Het onderzoek in andere landen, waaronder België is echter erg beperkt. Het is daarom dus volstrekt normaal dat u als lezer over dit onderwerp nog niets eerder gehoord hebt. Deze masterproef had daarom als hoofddoel om na te gaan hoe het nu gesteld is met de attitudes van artsen en laatstejaarsstudenten geneeskunde aangaande gezamenlijke besluitvorming. Hiernaast werden ook masterstudenten verpleegkunde bevraagd. De attitudes van deze personen werden gemeten aan de hand van een korte vertaalde versie van de Patient Practitioner Orientation vragenlijst. Aan de hand van negen stellingen krijgt men een score waarin men kan stellen dat de deelnemer ofwel meer paternalistisch optreedt (als een ‘vader’ voor de patiënt beslist) of de patiënt betrekt in de besluitvorming.

Een totaal van 266 personen vulden deze vragenlijst in, waaronder 93 artsen, 147 studenten geneeskunde en 26 studenten verpleegkunde. Over het algemeen zijn zowel de Vlaamse studenten als de artsen eerder paternalistisch ten opzichte van studies vanuit de Verenigde Staten. De Vlaamse artsen scoren wel beter dan diegene in Griekenland, Malaysia en Nigeria, terwijl de studenten geneeskunde beter scoren dan die van Griekenland, Singapore en Pakistan. Het zou hierbij goed kunnen dat we lager scoren omwille van onze cultuur, waarin er sprake is van een duidelijke hiërarchie. Hierbij is het normaal dat we luisteren naar een hogere persoon in rang, ook al zijn we het er niet altijd mee eens.

De reden waarom onze landgenoten zo laag scoren is vooral omdat men (1) ervan overtuigd is dat de arts dient te beslissen in de zorgverlening; (2) denkt dat de patiënt niet zelf informatie mag opzoeken omdat dit juist voor meer verwarring zorgt; en (3) vindt dat patiënten de kennis van de arts moeten volgen en niet zelf informatie mogen opzoeken.

Naast deze hoofdzaken werden er nog enkele statistische testen uitgevoerd om na te gaan of het geslacht, leeftijd, keuze van het specialisme en beroep invloed had op de uiteindelijke score. Er werd geen verschil gevonden op vlak van leeftijd en beroep, maar wel op vlak van geslacht en keuze van het specialisme. Allereerst gaan vrouwelijke artsen en studenten geneeskunde eerder de patiënt betrekken in de besluitvorming. Ten tweede scoren artsen gespecialiseerd in pediatrie, psychiatrie, huisartsengeneeskunde en gynaecologie hoger dan chirurgen. Chirurgen staan met andere woorden een pak minder open voor gezamenlijke besluitvorming.

Opvallend was dat de studenten geneeskunde niet onderling verschillen afgaande op hun keuze van specialisme. Hierbij lijkt het erop dat het niet de persoonlijkheid en keuze van specialiteit is wat er voor zorgt dat men uiteindelijk minder de patiënt betrekt. Langdurige blootstelling aan de specifieke karakteristieken van de patiënten en de werkomgeving zou hier wel voor zorgen, zoals bijvoorbeeld op de spoedafdeling en het operatiekwartier.

Wat dient er te gebeuren?

Allereerst is het belangrijk dat zowel academische instellingen, werkgevers, patiëntenorganisaties als de overheid zich engageren om de implementatie van gezamenlijke besluitvorming te promoten. Op nationaal vlak heeft de overheid een belangrijk rol om mensen te beïnvloeden en hindernissen aan te pakken. Dit onderwerp staat echter nergens op de politieke agenda. Ten tweede dient men in te zetten om bestaande zorgverleners te trainen en het academisch curriculum van huidige studenten te versterken. In de masterproef komen tal van adviezen ter sprake hoe men dit het beste kan aanpakken. Ten derde dient er nog veel onderzoek te gebeuren naar hoe men gezamenlijke besluitvorming dient te implementeren, niet enkel in België maar in het algemeen.

Slot

Deze masterproef is de eerste die de attitudes van Vlaamse zorgverlener met betrekking tot gezamenlijke besluitvorming bestudeerd. Gezamenlijke besluitvorming is een van de belangrijkste elementen van een gezondheidszorg waarin met en voor de patiënt gewerkt wordt. België lijkt echter sterk achter te lopen op landen zoals de Verenigde Staten, Canada en zelfs Nederland, Frankrijk en Duitsland. De zorgverleners vinden immers nog steeds dat de arts dient te beslissen, dat de patiënt zelf geen informatie mag opzoeken en zich dient te houden aan de kennis van de arts. Om deze redenen dienen vooral beleidsmakers en academische instellingen initiatieven te nemen om van gezamenlijke besluitvorming een feit te maken. Dit zal ongetwijfeld een langdurig proces worden, maar een die nodig zal zijn om te kunnen streven naar en patiëntgerichte gezondheidszorg.

Bibliografie

Abiola, T., Udofia, O. & Abdullahi, A. (2014) Patientdoctor relationship: The practice orientation of doctors in Kano. Nigerian journal of clinical practice, 17(2), 241-247.

Ahmad, W., Krupat, E., Asma, Y., Attique, R., Mahmood, U. & Waqas, A. (2015) Attitudes of medical students in Lahore, Pakistan towards the doctor–patient relationship. PeerJ, 3, e1050.

Alden, D.L., Friend, J., Schapira, M. & Stiggelbout, A. (2014) Cultural targeting and tailoring of shared decision making technology: a theoretical framework for improving the effectiveness of patient decision aids in culturally diverse groups. Soc Sci Med, 105, 1-8.

Athanasiadis, L., Papaharitou, S., Salpiggidis, G., Tsimtsiou, Z., Nakopoulou, E., Kirana, P.S., Moisidis, K. & Hatzichristou, D. (2006) Educating physicians to treat erectile dysfunction patients: Development and evaluation of a course on communication and management strategies. The journal of sexual medicine, 3(1), 47-55.

Baker, A. (2001) Crossing the quality chasm: A new health system for the 21st century. BMJ: British Medical Journal, 323(7322), 1192.

Balentine, C.J., Ayanbule, F., Haidet, P., Rogers, J., Thompson, B., Chang, T., Horwitz, I., Tseng, E. & Berger, D.H. (2010) The patient–physician relationship in surgical students. The American Journal of Surgery, 200(5), 624-627.

Beattie, A., Durham, J., Harvey, J., Steele, J. & McHanwell, S. (2012) Does empathy change in first‐year dental students? European Journal of Dental Education, 16(1).

Beers, E., Lee Nilsen, M. & Johnson, J.T. (2017) The Role of Patients: Shared Decision-Making. Otolaryngol Clin North Am.

Bell, S.K., Krupat, E., Fazio, S.B., Roberts, D.H. & Schwartzstein, R.M. (2008) Longitudinal pedagogy: a successful response to the fragmentation of the third-year medical student clerkship experience. Academic Medicine, 83(5), 467-475.

Berckmans, G., Alvarez Irusta, L., Bouzegta, N., De Floor, T., Peeters, G., Stordeur, S. & Gobert, M. (2008) Functiedifferentiatie in de verpleegkundige zorg: mogelijkheden en beperkingen. In KCE ReportsFederaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg (KCE), Brussel.

Bexelius, T.S., Olsson, C., Jarnbert-Pettersson, H., Parmskog, M., Ponzer, S. & Dahlin, M. (2016) Association between personality traits and future choice of specialisation among Swedish doctors: a cross-sectional study. Postgrad Med J, 92(1090), 441-6.

Boss, E.F., Mehta, N., Nagarajan, N., Links, A., Benke, J.R., Berger, Z., Espinel, A., Meier, J. & Lipstein, E.A. (2016) Shared Decision Making and Choice for Elective Surgical Care: A Systematic Review. Otolaryngol Head Neck Surg, 154(3), 405-20.

Bouniols, N., Leclere, B. & Moret, L. (2016) Evaluating the quality of shared decision making during the patient-carer encounter: a systematic review of tools. BMC Res Notes, 9, 382.

Brundage, M., Blazeby, J., Revicki, D., Bass, B., de Vet, H., Duffy, H., Efficace, F., King, M., Lam, C.L., Moher, D., Scott, J., Sloan, J., Snyder, C., Yount, S. & Calvert, M. (2013) Patient-reported outcomes in randomized clinical trials: development of ISOQOL reporting standards. Qual Life Res, 22(6), 1161-75.

Carlsen, B., Aakvik, A. & Norheim, O.F. (2008) Variation in practice: a questionnaire survey of how congruence in attitudes between doctors and patients influences referral decisions. Medical Decision Making, 28(2), 262-268.

Chan, C. & Ahmad, W. (2012) Differences in physician attitudes towards patient‐centredness: across four medical specialties. International journal of clinical practice, 66(1), 16-20.

Chan, C. & Azman, W. (2012) Attitudes and role orientations on doctor-patient fit and patient satisfaction in cancer care. Singapore medical journal, 53(1), 52.

Chan, C.M.H., Ahmad, W.A.W., Yusof, M.M., Ho, G.F. & Krupat, E. (2015) Patient-Centredness, Job Satisfaction and Psychological Distress: a Brief Survey Comparing Oncology Nurses and Doctors. Asian Pacific Journal of Cancer Prevention, 16(16), 6895-6898.

Charles, C., Gafni, A. & Whelan, T. (1997) Shared decision-making in the medical encounter: what does it mean?(or it takes at least two to tango). Social science & medicine, 44(5), 681-692.

Chewning, B., Bylund, C.L., Shah, B., Arora, N.K., Gueguen, J.A. & Makoul, G. (2012) Patient preferences for shared decisions: a systematic review. Patient education and counseling, 86(1), 9-18.

Choi, C.-J., Hwang, S.-W. & Kim, H.-N. (2015) Changes in the degree of patient expectations for patient-centered care in a primary care setting. Korean journal of family medicine, 36(2), 103-112.

Christiaens, W., Kohn, L., Léonard, C., Denis, A., Daue, F. & Cleemput, I. (2013) Modellen voor burger - en patiëntenparticipatie in het gezondheidszorgbeleid - Deel 1: Verkenning van de haalbaarheid en aanvaardbaarheid. In KCE ReportsFederaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg (KCE), Brussel.

Clark, N.M., Nelson, B.W., Valerio, M.A., Gong, Z.M., Taylor-Fishwick, J.C. & Fletcher, M. (2009) Consideration of Shared Decision Making in Nursing: A Review of Clinicians’ Perceptions and Interventions. The Open Nursing Journal, 3, 65-75.

Cohen, J. (1992) A power primer. Psychological bulletin, 112(1), 155.

Couet, N., Desroches, S., Robitaille, H., Vaillancourt, H., Leblanc, A., Turcotte, S., Elwyn, G. & Legare, F. (2015) Assessments of the extent to which health-care providers involve patients in decision making: a systematic review of studies using the OPTION instrument. Health Expect, 18(4), 542-61.

Couët, N., Desroches, S., Robitaille, H., Vaillancourt, H., Leblanc, A., Turcotte, S., Elwyn, G. & Légaré, F. (2015) Assessments of the extent to which health‐care providers involve patients in decision making: a systematic review of studies using the OPTION instrument. Health Expectations, 18(4), 542-561.

Crevits, H.V., Jo (2016) Nota aan de leden van de Vlaamse Regering Betreft: Hervorming KB nr. 78, Standpuntbepaling door de Vlaamse Regering. (Government, F. ed.

Cronbach, L.J. (1951) Coefficient alpha and the internal structure of tests. psychometrika, 16(3), 297-334.

Cvengros, J.A., Christensen, A.J., Hillis, S.L. & Rosenthal, G.E. (2007) Patient and physician attitudes in the health care context: attitudinal symmetry predicts patient satisfaction and adherence. Annals of Behavioral Medicine, 33(3), 262-268.

De Fruyt, J., Axters, M., Haspeslagh, M. & Demyttenaere, K. (2010) P02-06-Decision making capacity in patients admitted to a psychiatric emergency service: a field trial. European Psychiatry, 25, 624.

Devisch, I., Dierckx, K., Vandevelde, D., De Vriendt, P. & Deveugele, M. (2015) Patient's perception of autonomy support and shared decision making in physical therapy. Open Journal of Preventive Medicine, 5, 387-399.

Dierckx, K., Deveugele, M., Roosen, P. & Devisch, I. (2013) Implementation of shared decision making in physical therapy: observed level of involvement and patient preference. Physical therapy, 93(10), 1321-1330.

Diouf, N.T., Menear, M., Robitaille, H., Painchaud Guerard, G. & Legare, F. (2016) Training health professionals in shared decision making: Update of an international environmental scan. Patient Educ Couns, 99(11), 1753-1758.

Durand, M.A., Barr, P.J., Walsh, T. & Elwyn, G. (2015) Incentivizing shared decision making in the USA--where are we now? Healthc (Amst), 3(2), 97-101.

Durand, M.A., Carpenter, L., Dolan, H., Bravo, P., Mann, M., Bunn, F. & Elwyn, G. (2014) Do interventions designed to support shared decision-making reduce health inequalities? A systematic review and meta-analysis. PLoS One, 9(4), e94670.

Elbert, N.J., van Os-Medendorp, H., van Renselaar, W., Ekeland, A.G., Hakkaart-van Roijen, L., Raat, H., Nijsten, T.E.C. & Pasmans, S.G.M.A. (2014) Effectiveness and Cost-Effectiveness of eHealth Interventions in Somatic Diseases: A Systematic Review of Systematic Reviews and Meta-Analyses. Journal of Medical Internet Research, 16(4), e110.

Elliott, A.C. (2001) Health care ethics: cultural relativity of autonomy. Journal of Transcultural Nursing, 12(4), 326-330.

Elwyn, G., Durand, M.A., Song, J., Aarts, J., Barr, P.J., Berger, Z., Cochran, N., Frosch, D., Galasinski, D., Gulbrandsen, P., Han, P.K.J., Harter, M., Kinnersley, P., Lloyd, A., Mishra, M., Perestelo-Perez, L., Scholl, I., Tomori, K., Trevena, L., Witteman, H.O. & Van der Weijden, T. (2017) A three-talk model for shared decision making: multistage consultation process. Bmj, 359, j4891.

Elwyn, G., Frosch, D.L. & Kobrin, S. (2016) Implementing shared decision-making: consider all the consequences. Implement Sci, 11, 114.

Epstein, J., Santo, R.M. & Guillemin, F. (2015) A review of guidelines for cross-cultural adaptation of questionnaires could not bring out a consensus. Journal of Clinical Epidemiology, 68(4), 435-441.

Epstein, R.M., Franks, P., Fiscella, K., Shields, C.G., Meldrum, S.C., Kravitz, R.L. & Duberstein, P.R. (2005) Measuring patient-centered communication in patient–physician consultations: theoretical and practical issues. Social science & medicine, 61(7), 1516-1528.

Fang, J.T. & Lii, S.C. (2015) Relationship between personality traits and choosing a medical specialty. J Formos Med Assoc, 114(11), 1116-21.

Fluss, E., Bond, C.M., Jones, G.T. & Macfarlane, G.J. (2014) The effect of an internet option and single-sided printing format to increase the response rate to a population-based study: a randomized controlled trial. BMC Med Res Methodol, 14, 104.

Friesen-Storms, J.H.H.M., Bours, G.J.J.W., van der Weijden, T. & Beurskens, A.J.H.M. (2015) Shared decision making in chronic care in the context of evidence based practice in nursing. International Journal of Nursing Studies, 52(1), 393-402.

Gaufberg, E., Hirsh, D., Krupat, E., Ogur, B., Pelletier, S., Reiff, D. & Bor, D. (2014) Into the future: patient‐centredness endures in longitudinal integrated clerkship graduates. Medical education, 48(6), 572-582.

George, D. & Mallery, P. (2016) IBM SPSS statistics 23 step by step: A simple guide and reference, Routledge.

George, T.P. (2013) How nurses can encourage shared decision making. Nursing2015, 43(8), 65-66.

Gionfriddo, M.R., Leppin, A.L., Brito, J.P., Leblanc, A., Shah, N.D. & Montori, V.M. (2013) Shared decision-making and comparative effectiveness research for patients with chronic conditions: an urgent synergy for better health. J Comp Eff Res, 2(6), 595-603.

Gray, M. (2008) Making the future of healthcare. Zeitschrift für Evidenz, Fortbildung und Qualität im Gesundheitswesen, 102(4), 231-233.

Grilo, A.M., Santos, M.C., Rita, J.S. & Gomes, A.I. (2014) Assessment of nursing students and nurses' orientation towards patient-centeredness. Nurse Educ Today, 34(1), 35-9.

Gulbrandsen, P., Clayman, M.L., Beach, M.C., Han, P.K., Boss, E.F., Ofstad, E.H. & Elwyn, G. (2016) Shared decision-making as an existential journey: Aiming for restored autonomous capacity. Patient Education and Counseling, 99(9), 1505-1510.

Haidet, P., Dains, J.E., Paterniti, D.A., Chang, T., Tseng, E. & Rogers, J.C. (2001) Medical Students' Attitudes toward Patient‐centered Care and Standardized Patients' Perceptions of Humanism: A Link between Attitudes and Outcomes. Academic Medicine, 76(10), S42-S44.

Haidet, P., Dains, J.E., Paterniti, D.A., Hechtel, L., Chang, T., Tseng, E. & Rogers, J.C. (2002) Medical student attitudes toward the doctor–patient relationship. Medical education, 36(6), 568-574.

Haidet, P., Kelly, P.A. & Chou, C. (2005) Characterizing the patient-centeredness of hidden curricula in medical schools: development and validation of a new measure. Academic Medicine, 80(1), 44-50.

Hall, J.A. & Roter, D.L. (1998) Medical communication and gender: a summary of research. The journal of gender-specific medicine: JGSM: the official journal of the Partnership for Women's Health at Columbia, 1(2), 39-42.

Hardy, B. & Ford, L.R. (2014) It’s Not Me, It’s You Miscomprehension in Surveys. Organizational Research Methods, 1094428113520185.

Harter, M., Moumjid, N., Cornuz, J., Elwyn, G. & van der Weijden, T. (2017) Shared decision making in 2017: International accomplishments in policy, research and implementation. Z Evid Fortbild Qual Gesundhwes, 123-124, 1-5.

Härter, M., van der Weijden, T. & Elwyn, G. (2011) Policy and practice developments in the implementation of shared decision making: an international perspective. Zeitschrift für Evidenz, Fortbildung und Qualität im Gesundheitswesen, 105(4), 229-233.

Hattie, J. & Cooksey, R.W. (1984) Procedures for assessing the validities of tests using the" known-groups" method. Applied Psychological Measurement, 8(3), 295-305.

Hess, E.P., Coylewright, M., Frosch, D.L. & Shah, N.D. (2014) Implementation of Shared Decision Making in Cardiovascular Care Past, Present, and Future. Circulation: Cardiovascular Quality and Outcomes, 7(5), 797-803.

House, S. & Havens, D. (2017) Nurses' and Physicians' Perceptions of Nurse-Physician Collaboration: A Systematic Review. J Nurs Adm, 47(3), 165-171.

Ishikawa, H., Eto, M., Kitamura, K. & Kiuchi, T. (2014) Resident physicians’ attitudes and confidence in communicating with patients: A pilot study at a Japanese university hospital. Patient Education and Counseling, 96(3), 361-366.

Jo, K.H. & An, G.J. (2015) Effects of an educational programme on shared decision-making among Korean nurses. Int J Nurs Pract, 21(6), 839-46.

Joseph-Williams, N., Elwyn, G. & Edwards, A. (2014) Knowledge is not power for patients: a systematic review and thematic synthesis of patient-reported barriers and facilitators to shared decision making. Patient Educ Couns, 94(3), 291-309.

Kandane-Rathnayake, R.K., Enticott, J.C. & Phillips, L.E. (2013) Data distribution: normal or abnormal? Why it matters. Transfusion, 53(3), 480-1.

Kitson, A., Marshall, A., Bassett, K. & Zeitz, K. (2013) What are the core elements of patient‐centred care? A narrative review and synthesis of the literature from health policy, medicine and nursing. Journal of advanced nursing, 69(1), 4-15.

Krosnick, J.A. & Presser, S. (2010) Question and questionnaire design. Handbook of survey research, 2, 263-314.

Krupat, E. (2016) PPOS- Combined Document.

Krupat, E., Bell, R.A., Kravitz, R.L., Thom, D. & Azari, R. (2001) When physicians and patients think alike: patient-centered beliefs and their impact on satisfaction and trust. Journal of Family Practice, 50(12), 1057-1063.

Krupat, E., Hiam, C.M., Fleming, M.Z. & Freeman, P. (1999) Patient-centeredness and its correlates among first year medical students. The International Journal of Psychiatry in Medicine, 29(3), 347-356.

Krupat, E., Hsu, J., Irish, J., Schmittdiel, J.A. & Selby, J. (2004) Matching patients and practitioners based on beliefs about care: results of a randomized controlled trial. The American journal of managed care, 10(11 Pt 1), 814-822.

Krupat, E., Pelletier, S., Alexander, E.K., Hirsh, D., Ogur, B. & Schwartzstein, R. (2009) Can changes in the principal clinical year prevent the erosion of students' patient-centered beliefs? Academic Medicine, 84(5), 582-586.

Krupat, E., Rosenkranz, S.L., Yeager, C.M., Barnard, K., Putnam, S.M. & Inui, T.S. (2000) The practice orientations of physicians and patients: the effect of doctor–patient congruence on satisfaction. Patient Education and Counseling, 39(1), 49-59.

Laplante-Lévesque, A., Hickson, L. & Grenness, C. (2014) An Australian survey of audiologists’ preferences for patient-centredness. International journal of audiology, 53(sup1), S76-S82.

Lavallee, D.C., Chenok, K.E., Love, R.M., Petersen, C., Holve, E., Segal, C.D. & Franklin, P.D. (2016) Incorporating Patient-Reported Outcomes Into Health Care To Engage Patients And Enhance Care. Health Aff (Millwood), 35(4), 575-82.

Lee, K.H., Seow, A., Luo, N. & Koh, D. (2008) Attitudes towards the doctor–patient relationship: a prospective study in an Asian medical school. Medical education, 42(11), 1092-1099.

Légaré, F., Moher, D., Elwyn, G., LeBlanc, A. & Gravel, K. (2007) Instruments to assess the perception of physicians in the decision-making process of specific clinical encounters: a systematic review. BMC medical informatics and decision making, 7(1), 30.

Légaré, F., Moumjid-Ferdjaoui, N., Drolet, R., Stacey, D., Härter, M., Bastian, H., Beaulieu, M.-D., Borduas, F., Charles, C., Coulter, A., Desroches, S., Friedrich, G., Gafni, A., Graham, I.D., Labrecque, M., LeBlanc, A., Légaré, J., Politi, M., Sargeant, J. & Thomson, R. (2013) Core Competencies for Shared Decision Making Training Programs: Insights From an International, Interdisciplinary Working Group. The Journal of continuing education in the health professions, 33(4), 267-273.

Legare, F., Politi, M.C., Drolet, R., Desroches, S., Stacey, D. & Bekker, H. (2012) Training health professionals in shared decision-making: an international environmental scan. Patient Educ Couns, 88(2), 159-69.

Légaré, F., Ratté, S., Gravel, K. & Graham, I.D. (2008) Barriers and facilitators to implementing shared decision-making in clinical practice: update of a systematic review of health professionals’ perceptions. Patient education and counseling, 73(3), 526-535.

Legare, F., Stacey, D., Turcotte, S., Cossi, M.J., Kryworuchko, J., Graham, I.D., Lyddiatt, A., Politi, M.C., Thomson, R., Elwyn, G. & Donner-Banzhoff, N. (2014) Interventions for improving the adoption of shared decision making by healthcare professionals. Cochrane Database Syst Rev, (9), CD006732.

Legare, F. & Witteman, H.O. (2013) Shared decision making: examining key elements and barriers to adoption into routine clinical practice. Health Aff (Millwood), 32(2), 276-84.

Levit, L., Balogh, E., Nass, S. & Ganz, P.A. (2013) Patient-centered communication and shared decision making.

Lin, G.A. & Fagerlin, A. (2014) Shared decision making: state of the science. Circ Cardiovasc Qual Outcomes, 7(2), 328-34.

Lydon, S., O'Connor, P., McVeigh, T., Offiah, C. & Byrne, D. (2015) Medical speciality choice: does personality matter? Ir Med J, 108(3), 75-8.

Madhan, B., Rajpurohit, A.S. & Gayathri, H. (2011) Attitudes of postgraduate orthodontic students in India towards patient-centered care. Journal of dental education, 75(1), 107-114.

Madsen, C. & Fraser, A. (2015) Supporting patients in shared decision making in clinical practice. Nurs Stand, 29(31), 50-7.

Maier, C.B. & Aiken, L.H. (2016) Task shifting from physicians to nurses in primary care in 39 countries: a cross-country comparative study. The European Journal of Public Health, ckw098.

Maier, C.B., Barnes, H., Aiken, L.H. & Busse, R. (2016) Descriptive, cross-country analysis of the nurse practitioner workforce in six countries: size, growth, physician substitution potential. BMJ Open, 6(9), e011901.

Malfait, S., Eeckloo, K., Van Daele, J. & Van Hecke, A. (2016) The Patient Participation Culture Tool for healthcare workers (PaCT-HCW) on general hospital wards: A development and psychometric validation study. Int J Nurs Stud, 61, 187-97.

Manchaiah, V., Gomersall, P.A., Tomé, D., Ahmadi, T. & Krishna, R. (2014) Audiologists’ preferences for patient-centredness: a cross-sectional questionnaire study of cross-cultural differences and similarities among professionals in Portugal, India and Iran. BMJ open, 4(10), e005915.

Mann, K.J., Hoffman, A., Miller, D., Chadwick, S. & Bratcher, D. (2013) The Effect of a Patient-and Family-Centered Care Curriculum on Pediatrics Residents' Patient-Centeredness. Journal of graduate medical education, 5(1), 36-40.

Martínez-González, N.A., Djalali, S., Tandjung, R., Huber-Geismann, F., Markun, S., Wensing, M. & Rosemann, T. (2014) Substitution of physicians by nurses in primary care: a systematic review and meta-analysis. BMC health services research, 14(1), 1.

McNeil, A. & Arena, R. (2017) The Evolution of Health Literacy and Communication: Introducing Health Harmonics. Prog Cardiovasc Dis, 59(5), 463-470.

Meyer, E. (2017) BEING THE BOSS IN BRUSSELS, BOSTON, AND BEIJING IF YOU WANT TO SUCCEED, YOU'LL NEED TO ADAPT. HARVARD BUSINESS REVIEW, 95(4), 70-77.

Moore, M. (2009) What do Nepalese medical students and doctors think about patient-centred communication? Patient Education and Counseling, 76(1), 38-43.

Mulvany, C. (2014) The march to consumerism: the evolution from patient to active shopper continues: as employers and health insurers increasingly couple high cost-sharing benefit designs with transparency tools, individuals will behave more like consumers and less like patients. Healthcare Financial Management, 68(2), 36-39.

Oostendorp, L.J., Durand, M.-A., Lloyd, A. & Elwyn, G. (2015) Measuring organisational readiness for patient engagement (MORE): an international online Delphi consensus study. BMC health services research, 15(1), 1.

Oshima Lee, E. & Emanuel, E.J. (2013) Shared decision making to improve care and reduce costs. New England Journal of Medicine, 368(1), 6-8.

Pardon, K., Deschepper, R., Vander Stichele, R., Bernheim, J.L., Mortier, F., Schallier, D., Germonpré, P., Galdermans, D., Van Kerckhoven, W. & Deliens, L. (2012) Preferred and actual involvement of advanced lung cancer patients and their families in end-of-life decision making: a multicenter study in 13 hospitals in Flanders, Belgium. Journal of pain and symptom management, 43(3), 515-526.

Paulus, D., Van den Heede, K. & Mertens, R. (2012) Position paper: organisatie van zorg voor chronisch zieken in België. In KCE ReportsFederaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg (KCE), Brussel.

Peeters, P., Van Biesen, W., Veys, N., Lemahieu, W., De Moor, B. & De Meester, J. (2016) External Validation of a risk stratification model to assist shared decision making for patients starting renal replacement therapy. BMC nephrology, 17(1), 41.

Polit, D. (2012) F. & Beck, C., T.(2012). Nursing research: Generating and assessing evidence for nursing practice, 9.

Politi, M.C. & Légaré, F. (2010) Physicians’ reactions to uncertainty in the context of shared decision making. Patient education and counseling, 80(2), 155-157.

Politi, M.C., Wolin, K.Y. & Legare, F. (2013) Implementing clinical practice guidelines about health promotion and disease prevention through shared decision making. J Gen Intern Med, 28(6), 838-44.

Pollard, S., Bansback, N. & Bryan, S. (2015) Physician attitudes toward shared decision making: A systematic review. Patient Educ Couns, 98(9), 1046-57.

Pourhoseingholi, M.A., Baghestani, A.R. & Vahedi, M. (2012) How to control confounding effects by statistical analysis. Gastroenterology and Hepatology From Bed to Bench, 5(2), 79-83.

Rasha, A.-B., Saad, A.-S. & Samuel, J.S. (2009) Cross-cultural comparison of the patient-centeredness of the hidden curriculum between a Saudi Arabian and 9 US medical schools. Medical education online, 14(1), 4655.

Ribeiro, M.M.F., Krupat, E. & Amaral, C.F.S. (2007) Brazilian medical students’ attitudes towards patient-centered care. Medical teacher, 29(6), e204-e208.

Rider, T., Malik, M. & Chevassut, T. (2014) Haematology patients and the Internet--the use of on-line health information and the impact on the patient-doctor relationship. Patient Educ Couns, 97(2), 223-38.

Roelands, M., Van Oost, P., Stevens, V., Depoorter, A. & Buysse, A. (2004) Clinical practice guidelines to improve shared decision-making about assistive device use in home care: a pilot intervention study. Patient education and counseling, 55(2), 252-264.

Ross, E.F. & Haidet, P. (2011) Attitudes of physical therapy students toward patient-centered care, before and after a course in psychosocial aspects of care. Patient education and counseling, 85(3), 529-532.

Roter, D.L., Hall, J.A. & Aoki, Y. (2002) Physician gender effects in medical communication: a meta-analytic review. Jama, 288(6), 756-764.

Ruxton, G.D., Wilkinson, D.M. & Neuhäuser, M. (2015) Advice on testing the null hypothesis that a sample is drawn from a normal distribution. Animal Behaviour, 107, 249-252.

Sahin, C., Tuncer, M., Yazici, O., Kafkasli, A., Can, U., Eryildirim, B., Koca, O. & Sarica, K. (2014) The importance of Internet usage for urologic patients. Arch Ital Urol Androl, 86(4), 261-5.

Scholl, I., Koelewijn-van Loon, M., Sepucha, K., Elwyn, G., Légaré, F., Härter, M. & Dirmaier, J. (2011) Measurement of shared decision making–a review of instruments. Zeitschrift für Evidenz, Fortbildung und Qualität im Gesundheitswesen, 105(4), 313-324.

Shankar, P., Dubey, A., Subish, P. & Deshpande, V. (2006) Student attitudes towards the doctor-patient relationship in a medical college in western Nepal. Medical teacher, 28(2), 199.

Shay, L.A. & Lafata, J.E. (2015) Where is the evidence? A systematic review of shared decision making and patient outcomes. Med Decis Making, 35(1), 114-31.

Stacey, D., Légaré, F., Col, N.F., Bennett, C.L., Barry, M.J., Eden, K.B., Holmes-Rovner, M., Llewellyn-Thomas, H., Lyddiatt, A. & Thomson, R. (2014) Decision aids for people facing health treatment or screening decisions. Cochrane Database Syst Rev, 1(1).

Stiggelbout, A., Pieterse, A. & De Haes, J. (2015) Shared decision making: concepts, evidence, and practice. Patient education and counseling, 98(10), 1172-1179.

Swan, M., Ferguson, S., Chang, A., Larson, E. & Smaldone, A. (2015) Quality of primary care by advanced practice nurses: a systematic review. International Journal for Quality in Health Care, mzv054.

Thompson-Leduc, P., Clayman, M.L., Turcotte, S. & Legare, F. (2015) Shared decision-making behaviours in health professionals: a systematic review of studies based on the Theory of Planned Behaviour. Health Expect, 18(5), 754-74.

Ting, H.H., Brito, J.P. & Montori, V.M. (2014) Shared decision making: science and action. Circ Cardiovasc Qual Outcomes, 7(2), 323-7.

Towle, A. & Godolphin, W. (1999) Framework for teaching and learning informed shared decision making. British Medical Journal, 319(7212), 766.

Trefflich, F., Kalckreuth, S., Mergl, R. & Rummel-Kluge, C. (2015) Psychiatric patients' internet use corresponds to the internet use of the general public. Psychiatry Res, 226(1), 136-41.

Trotter, D., Evans, L., Jones, B.G., Ragain, R.M., Cook, R.L., Prabhu, F.R. & Linton, K.S. (2010) Is it possible to sustain a halt in the decline of medical students' patient-centered beliefs? Family medicine, 42(9), 657-658.

Tsimtsiou, Z., Benos, A., Garyfallos, A.A. & Hatzichristou, D. (2012) Predictors of physicians' attitudes toward sharing information with patients and addressing psychosocial needs: a cross-sectional study in Greece. Health communication, 27(3), 257-263.

Tsimtsiou, Z., Hatzimouratidis, K., Nakopoulou, E., Kyrana, E., Salpigidis, G. & Hatzichristou, D. (2006) EDUCATION: Predictors of Physicians’ Involvement in Addressing Sexual Health Issues. The journal of sexual medicine, 3(4), 583-588.

Tsimtsiou, Z., Kerasidou, O., Efstathiou, N., Papaharitou, S., Hatzimouratidis, K. & Hatzichristou, D. (2007) Medical students' attitudes toward patient‐centred care: a longitudinal survey. Medical education, 41(2), 146-153.

Twisk, J.W.R. (2014) Inleiding in de toegepaste biostatistiek.

Van de Mortel, T.F. (2008) Faking it: social desirability response bias in self-report research. Australian Journal of Advanced Nursing, The, 25(4), 40.

Van de Voorde, C., Van den Heede, K., Mertens, R., Annemans, L., Busse, R., Callens, S., Durant, G., Geissler, A., Gemmel, P., Kips, J., Krug, B., Magnussen, J., Pirson, M., Quentin, W. & Sermeus, W. (2014) Conceptueel kader voor de hervorming van de ziekenhuisfinanciering. In KCE ReportsFederaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg (KCE), Brussel.

Van Den Assem, B. & Dulewicz, V. (2014) Patient satisfaction and GP trustworthiness, practice orientation and performance: implications for selection, training and revalidation. Journal of health organization and management, 28(4), 532-547.

Verbrugghe, M., Timmers, L., Boons, C.C., Van Den Bemt, B.J., Hugtenburg, J.G. & Van Hecke, A. (2016) Adherence to oral anticancer agents: healthcare providers’ perceptions, beliefs and shared decision making in Belgium and the Netherlands. Acta Oncologica, 55(4), 437-443.

Vetter, T.R. & Mascha, E.J. (2017) Bias, Confounding, and Interaction: Lions and Tigers, and Bears, Oh My! Anesth Analg, 125(3), 1042-1048.

Wahlqvist, M., Gunnarsson, R.K., Dahlgren, G. & Nordgren, S. (2010) Patient-centred attitudes among medical students: gender and work experience in health care make a difference. Medical teacher, 32(4), e191-e198.

Warner, R.M. (2012) Applied statistics: from bivariate through multivariate techniques: from bivariate through multivariate techniques, Sage.

Wilson, A., Ronnekleiv-Kelly, S.M. & Pawlik, T.M. (2017) Regret in Surgical Decision Making: A Systematic Review of Patient and Physician Perspectives. World J Surg, 41(6), 1454-1465.

Woodhouse, K.D., Tremont, K., Vachani, A., Schapira, M.M., Vapiwala, N., Simone, C.B., 2nd & Berman, A.T. (2017) A Review of Shared Decision-Making and Patient Decision Aids in Radiation Oncology. J Cancer Educ, 32(2), 238-245.

Zandstra, D., Busser, J.A., Aarts, J.W. & Nieboer, T.E. (2017) Interventions to support shared decision-making for women with heavy menstrual bleeding: A systematic review. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol, 211, 156-163.

Zeuner, R., Frosch, D.L., Kuzemchak, M.D. & Politi, M.C. (2015) Physicians' perceptions of shared decision‐making behaviours: a qualitative study demonstrating the continued chasm between aspirations and clinical practice. Health Expectations, 18(6), 2465-2476.

Universiteit of Hogeschool
MSc in de Verpleegkunde en de Vroedkunde
Publicatiejaar
2018
Promotor(en)
Prof. Dr. Kim Smolderen
Kernwoorden
Share this on: