Woekeraars, uithongeraars, accapareurs, sjacheraars, opkopers, uitzuigers en zeepbaronnen. Prijscontestatie in België na de Eerste Wereldoorlog, 1918-1924.

Martin Schoups
Deze scriptie peilt naar de verschillende manieren waarop de Belgische overheid na de Eerste Wereldoorlog de voedselkwestie trachtte op te lossen. Lage en stabiele prijzen waren daarbij de hoofdbekommernis. Door middel van verschillende interventies werd daarbij komaf gemaakt met de vooroorlogse voedselpolitiek, en beslissingen genomen die tot op de dag van vandaag doorwerken.

Waarom zijn prijsaanduidingen verplicht sinds de Eerste Wereldoorlog?

Prijsaanduidingen in winkels zijn vandaag zo vanzelfsprekend, dat we bijna zouden vergeten dat winkeliers hiertoe ook wettelijk verplicht zijn. Van de Belgische wetgever moeten handelaars hun prijzen immers “leesbaar,” “zichtbaar,” en “ondubbelzinnig” aanduiden. Deze verplichting wordt vandaag politiek niet ter discussie gesteld, en in de regel wordt ze nagenoeg overal ook nageleefd. Deze verplichting dateert van kort na de Eerste Wereldoorlog. Op dat moment was deze verplichting echter allerminst banaal, maar botste ze op veel weerstand bij kleinhandelaars. Het was toen immers zeer ongebruikelijk dat de nationale overheid zich met hun zaken bemoeide.

Het verband tussen de Eerste Wereldoorlog en deze ogenschijnlijk banale verplichting lijkt vandaag niet onmiddellijk voor de hand te liggen. Wanneer het over de oorlog gaat, neigen we er immers naar om in de eerste plaats op de militaire aspecten te focussen. De wereldoorlog had echter ook verregaande sociale en economische gevolgen. De verplichting tot prijsaanduiding toont aan hoe die effecten tot op de dag van vandaag doorwerken. Zo maakte de Eerste Wereldoorlog een einde aan een lange periode van prijsstabiliteit in Europa. De nieuwe inflatie had verschillende oorzaken: de handelsoorlog, de toename van de geldhoeveelheid, en het einde van de goudstandaard. Omwille van de bezetting speelden deze factoren dat nog eens extra sterk in België. Op het einde van de oorlog waren de prijzen in België de hoogste in heel Europa.

Deze prijsstijgingen zetten de Belgische samenleving onder hoogspanning. Grote groepen zagen zich immers in hun levensonderhoud bedreigd door de oorlogsinflatie. Vooral stadsinwoners die voor hun dagelijks brood afhankelijk waren van de markt, hadden het zwaar te verduren. Aan de andere kant wisten sommige groepen, zoals landbouwers en fabrikanten grote fortuinen te vergaren. Wanneer de bezetter op het einde van de oorlog wegtrok, was dit één van de meest nijpende problemen voor de nieuwe Belgische regering: zorgen dat er voldoende voedsel in het land was, en dit aan stabiele prijzen. Dit was niet alleen voor veel gezinnen een levensnoodzakelijke kwestie, maar ook voor het Belgisch politiek bestel zelf. In zowel het Russische als Duitse keizerrijk als de Oostenrijks-Hongaarse Dubbelmonarchie had het voedseltekort immers in belangrijke mate de legitimiteit van desbetreffende regimes ondergraven.

De Belgische regering zou in 1919 daarom enkele drastische interventies doen. Er werd een Bevoorradingsdienst opgericht, die in een periode van 2,5 jaar zo’n 2,5 miljoen ton broodgranen invoerde. Daarmee deed de Bevoorradingsdienst kwantitatief een veel grotere inspanning dan het Nationaal Voedingscomiteit dat tijdens de oorlog 2,3 miljoen ton invoerde op een periode van 4,5 jaar. Daarnaast werd een gigantische koelopslagplaats in de Antwerpse haven gebouwd, die de invoer van diepgevroren vlees moest faciliteren. Diepgevroren vlees was goedkoper, maar was voor de oorlog nagenoeg onbekend in België omdat het aan strenge invoervoorwaarden onderworpen was. Die waren bedoeld om de binnenlandse vleesproducenten te beschermen. Na de oorlog werd er met de belangrijkste invoerhindernissen voor vlees, maar ook bijvoorbeeld voor boter komaf gemaakt. Door al deze ingrepen zou het dieet van de gemiddelde Belg gevoelig verbeteren na de Eerste Wereldoorlog. Vooral “wit brood” echter was een staatszaak. Na jaren grijs oorlogsbrood hebben gegeten, verlangde de Belgische bevolking immers naar het wit tarwebrood van voor de oorlog. De Bevoorradingsdienst zou snel terug wit brood op de markt brengen. In mei 1920 zou de regering de productie van wit brood  terug verbieden. De productie van bloem werd immers te verspillend gevonden. Er mocht enkel nog bruin brood verkocht worden. Omwille van het protest van de bevolking zag de regering zich echter gedwongen om snel op haar stappen terug te keren. Tot slot zou de regering voor een kleine korf “allernoodzakelijkste” goederen ook maximumprijzen opleggen. Het was de eerste keer in de Belgische geschiedenis dat de nationale overheid zulke interventies zou doen. Deze interventies moesten strafrechtelijk daarenboven ook afgedwongen worden. In de drie eerste jaren na de Wereldoorlog moesten in totaal 22 452 mensen voor de correctionele rechtbank verschijnen voor een inbreuk tegen de bevoorradingswetten. Enkel voor diefstal waren er meer betichten.

Veel van deze maatregelen werden weer afgevoerd in 1921 toen de economische situatie weer was genormaliseerd. In de Kamer bestond er grote consensus tussen de verschillende partijen over de afbouw van dit beleid, net zoals er grote consensus bestond over het gevoerde beleid de jaren ervoor. Toch zouden er enkele maatregelen de Bevoorradingsdienst overleven. De koelopslagplaatsen bleven. De importrestricties van vlees en boter bleven opgeheven, en de consumptie ervan steeg navenant. Tot slot bleef ook de prijsaanduiding voor kleinhandelaars verplicht, een maatregel die in maart 1919 was ingevoerd. Deze  verplichting werd permanent door middel van de wet van 30 juli 1923. Door middel van deze wet wou de regering de consumenten in staat stellen om de prijzen “onafhankelijk” van de verkoper vast te stellen. Daarenboven wou ze ervoor zorgen dat de prijzen voor alle consumenten gelijk waren, en niet meer “à la tête du client” werden gemaakt. De wet was dus zowel opgevat als een sociale maatregel als een liberale maatregel die de vrije mededinging moest bevorderen. Ondanks enkele tegenwerpingen over “metershoge borden” , werd de wet met slechts 5 tegenstemmen aangenomen. Deze verplichting was misschien geen revolutionaire maatregel, maar wel een erg nieuwe.

De overheid greep dan wel niet  rechtstreeks in op de prijzen, ze zou wel meer dan ooit tevoren ingrijpen op de context  waarin deze tot stand kwamen. Impliciet erkende de Belgische politieke klasse hiermee ook dat prijzen niet zomaar tot stand komen in een vacuüm van vraag en aanbod, maar dat aan elke prijs ongelijke machtsverhoudingen tussen kopers en verkopers ten gronde liggen en dat de overheid daar een rol in kon spelen. Door middel van deze verplichting gaf de Belgische overheid de consument dus een klein beetje meer “macht” op de markt. Paradoxaler wijze zou het internationale conflict van de jaren 1914-1918 de Belgische staat dus dwingen om steeds meer in het belang van de Belgische consument te denken. Net als de oorlogsmonumenten zijn deze interventies ook nog vandaag steeds aanwezig in de publieke ruimte.

Bibliografie

Bronnen Onuitgegeven bronnen

Algemeen Rijksarchief te Brussel, Notulen van de ministerraad, 1918-1924.

Uitgegeven bronnen

Officiële publicaties

Moniteur Belge/Belgisch Staatsblad, 1914-1924.
Pasinomie, 1914-1924.
Revue du Travail/Arbeidsblad, 1919-1921.
Parlementaire Handelingen Kamer, 1912-1924.
Parlementaire Documenten Kamer, 1912-1924.
Parlementaire Handelingen Senaat, 1912-1924.
Parlementaire Handelingen Senaat, 1912-1924.
Ministerie van Justitie, Gerechtelijke Statistiek van België, Brussel: Larcier, voor het jaartal 1919 (uitgegeven in: 1922), 1920(uitgegeven in: 1924), 1921(uitgegeven in: 1925), 1922(uitgegeven in: 1926), 1923(uitgegeven in: 1929).

Monografieën

HENRY (A.). L’Oeuvre du Comité National de Secours et d’Alimentation pendant la guerre, Brussel, Lébegue, 1920.

HENRY (A.). Le Ravitaillement de la Belgique pendant l’occupation allemande, Paris: Les presses universitaires de France, 1924.

MAHAIM (E.). La Belgique Restaurée: étude sociologique, Brussel: Lamertin, 1926.

Ministerie van Industrie, Arbeid en Bevoorrading. Le Régime des Licences en Belgique, Jette: Imprimerie Veuve Corneille De Clercq, 1921.

Ministerie van Industrie, Arbeid en Bevoorrading. Rapport Général sur l’activité des Services du Ravitaillement du 11 novembre 1918 au 1er Septembre 1921, Jette: Imprimerie Veuve Corneille De Clercq, 1921.

s.n. La Noble Vie de Joseph Wauters, Brussel: L’Eglantine, 1929.

ROGER (C.) en SERVAIS (A.)., Les Conflits du Travail en Belgique, 1896-1938, Brussel: Editions de l’association des Patrons et Ingénieurs Catholiques de Belgique, 1939.

Kranten en periodieken

Le Peuple
Het Strijdersblad
Vooruit
De Standaard
Het Handelsblad van Antwerpen

Le Vingtième Siècle

Online bronnen
www.plenum.be, een project van Centre for Political History, Universiteit Antwerpen.

Literatuurlijst

ALDRICH (M.). ‘Tariffs and Trusts, Profiteers and Middlemen: Popular Explanations for the High Cost of Living,’ History of Political Economy, 45(2013):3 p. 693-746.

ALPERN ENGEL (B.). ‘Not by Bread Alone: Subsistence Riots in Russia during World War I,’ in: The Journal of Modern History, 69(1997), 4, p. 696-717.

BARNETT (M.). British Food Policy during the First World War, New York: Routledge, 2014 (eerste druk: 1985).

BARZMANN (J.).’ Entre l’émeute, la manifestation, et la concertation: la “crise de la vie chère” de l’été 1919 au Havre,’ in: Le Mouvement social, 170(1995), p. 61-84; Tyler Stovall, ‘Du vieux et du neuf: économie morale et militantisme ouvrier dans les luttes contre la vie chère,’ Le Mouvement social, 170(1995), p. 85-113.

BAUER (O.). Die Teuerung. (Internationaler Sozialistenkongress in Wien), 1914. (via: https://www.marxists.org/deutsch/archiv/bauer/1914/08/teuerung.htm ,geraadpleegd januari 2015).

BIANCHI (R.). ‘Les mouvements contre la vie chère en Europe au lendemain de la Grande Guerre,’ in: Pietro Causarano e.a. (eds.), Le XXe siècle des guerres, Paris: Editions de l’Atelier, 2004, p. 237-245.

BIANCHI (R.). ‘Voies de la protestation en Italie: Les transformations de la révolte entre XIXe et XXe siècle,’ in: European Review of History, 20(2013), 6, p. 1047-1071.

BLUM (M.), ELORANTA (J.) en PAVEL (O.). ‘Organization of War Economies,’ in: Daniel Ute e.a. (eds.), 1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War, Berlin: Freie Universität Berlin, geraadpleegd op 1.4.2016, http://encyclopedia.1914-1918- online.net/article/organization_of_war_economies.

BOHSTEDT (J.), ‘Food Riots and the Politics of Provisions in Early-Modern England and France, the Irish Famine and World War I,’ in: Michael T. Davis (ed.), Crowd Actions in Britain and France from the Middle Ages to the Modern World, Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2015, p. 101-123.

BOHSTEDT (J.). ‘Gender, Household, and Community Politics: Women in English Riots, 1790-1810,’ Past&Present, 120(1988), p. 88-122.

BOHSTEDT (J.). ‘The Moral Economy and the Discipline of Historical Context,’ Journal of Social History, 26(1992), 2, p. 265-84.

BOHSTEDT (J.). The Politics of Provisions. Food Riots, Moral Economy, and Market Transition in England, c. 1550-1850, Surray: Ashgate, 2010.

BONZON (T.). ‘Consumption and Total Warfare in Paris (1914-1918),’ in: TRENTMANN (F.) en JUST (F.) (eds.), Food and Conflict in Europe in the Age of the Two World Wars, Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2006, p. 49-64.

BONZON (T.). ‘La société, l’état et le pouvoir local: l’approvisionnement à Paris, 1914-1918,’ Guerres mondiales et conflits contemporains, 1996, 183, p. 11-28.

BORDO D. (M.) en HAUTCOEUR (P-C.). 'Why didn't France follow the British stabilisation after World War I,’ European Review of Economic History, 11(2007), 1, 3-37.

BOULOC (F.). ‘“War Profiteers” and “War Profiters”: Representing economic gain in France during the First World War’ in: JONES (H.), O’BRIEN (J.) en SCHMIDT-SUPPRIAN (C.) (eds.). Untold War: New Perspectives in First World War Studies, Leiden: Koninklijke Brill, 2008, p. 325-356.

BOUTON (C.). The Flour War: Gender, Class, and Community in Late Ancien Regime French Society, Pennsylvania: Pennsylvania State University Press, 1993.

BOUTON (C.). ‘Les mouvements de subsistance et le problème de l’économie morale sous l’ancien régime et la Révolution française,’ in: Annales historiques de la Révolution française, 319 (jan-mar 100), p. 71-100.

BOUTON (C.). ‘Provisioning, Power and Popular Protest from the Seventeenth Century to the French Revolution and Beyond, ’ in: DAVIS (M.T.) (ed.), Crowd Actions in Britain and France from the Middle Ages to the Modern World, Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2015, p. 80-100.

CABANES (B.) en PIKETTY (G.). ‘Sortir de la guerre: jalons pour une histoire en chantier,( Politique, culture, société, 2007, 3, p. 1-8.

CHATRIOT (A.) en FONTAINE (M.). ‘Contre la vie chère,’ Cahiers Jaurès, nr. 187-188(2008), 1, p. 97-116.

CLAEYS-VAN HAEGENDOREN (M.). 25 jaar Belgisch Socialisme. Evolutie van de verhouding van de Belgische Werkliedenpartij tot de parlementaire democratie in België van 1914 tot 1940, Antwerpen: Scriptoria, 1967.

CRONIN E. (J.). ‘Labor Insurgency and Class Formation: Comparative Perspectives on the Crisis of 1917-1920 in Europe,’ in: Social Science History, 4(1980), 1, p. 125-152.

CRONIN E. (J.). ‘The crisis of state and society in Britain, 1917-1922,’ in: Leopold H. Haimson en Charles Tilly, Strikes, wars, and revolutions in international perspective, Cambridge: Cambridge University Press, 1989, p. 457-472.

DAVIS (B.) en BONZON (T.). ‘Feeding the cities,’ in: WINTER (J.). en ROBERT (J-L.)(eds.), Capital Cities at War: Paris, London, Berlin 1914-1919, Cambridge: Cambridge University Press, 1997, p. 305-341.
DAVIS (B.). ‘Food and Nutrion (Germany)’, in: 1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War, Freie Universität Berlin, geraadpleegd op 1.4.2016, http://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/food_and_nutrition_ger….

DAVIS (B.). ‘L’Etat contre la société: nourrir Berlin, 1914-1918,’ Guerres mondiales et conflits contemporains, 1996, 183, p. 47-61.

DAVIS (B.). Home Fires Burning: Food, Politics, and Everyday Life in World War I Berlin, Chapel Hill: The University of North Carolina Press, 2000.
DE NIJS (T.). ‘Food Provision and Food Retailing in The Hague, 1914-1930,’ in:

TRENTMANN (F.) en JUST (F.) (eds.), Food and Conflict in Europe in the Age of the Two World Wars, Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2006, p. 65-87.

DE SCHAEPDRIJVER (S.). De Groote Oorlog. Het Koninkrijk België tijdens de Eerste Wereldoorlog, Antwerpen: Houtekiet, 2013.

DECOSTER (A.). Economie: een inleiding, Leuven: Universitaire Pers Leuven, 2010.

DENECKERE (G.). Sire, het volk mort. Collectieve actie in de sociale geschiedenis van de Belgische staat, 1831-1940. Gent: onuitgegeven doctoraat, Universiteit Gent, 1993-1994.

EICHENGREEN (B.). Globalizing Capital: A History of the International Monetary System, Princeton, Princeton University Press, 1998.

ERMACORA (M.). ‘Civilian Morale,’ in: 1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War, Freie Universität Berlin, geraadpleegd o 1.4.2016, http://encyclopedia.1914- 1918-online.net/article/civilian_morale.

FERGUSON (N.). ‘Constraints and Room for Manoeuvre in the German Inflation of the Early 1920s,’ The Economic History Review, 49(1996), 4, p. 635-666.

FISHER (I.). ‘An International Commission on the Cost of Living,’ The American Economic Review 2(1912), 1, p. 92-101.

FISHER (I.). ‘The Monetary Side of the Cost of Living Problem,’ The Annals of the American Academy of Politica land Social Science, 48( jul. 1913), p. 133-139.

FLONNEAU (J-M.). ‘Crise de Vie chère et mouvement syndical 1910-1914,’ Le Mouvement Social, 72(jul-sep. 1970), p. 49-81.

GAILUS (M.). Contentious Food Politics: Sozialer Protest, Märkte und Zivilgesellschaft (18.– 20. Jahrhundert), Berlijn, Discussion paper AGZG, 2004.

GATRELL (P.). ‘War after the War: Conflicts, 1919-1923,’ in: John Horne, A Companion to World War I, London: Blackwell, 2010, 558-575.

GERARD (E.). De Katholieke Partij in crisis. Partijpolitiek leven in België (1918-1940), Leuven: Kritak, 1985.
GERARD (E.).‘De democratie gedroomd, begrensd en ondermijnd. 1918-1939,’ in: Michel Dumoulin, Emmanuel Gerard, Vincent Dujardin en Mark van den Wijngaert (eds.), Nieuwe Geschiedenis van België. II 1905-1950, Tielt: Lannoo, 2006, p. 867-1118.

GERWARTH (R.) en HORNE (J.) (eds.). Paramilitary Violence in Europe after the Great War, Oxford: Oxford University Press, 2012.

GEYER H. (M.). ‘Die Sprache des Rechts, die Sprache des Antisemitismus: "Wucher" und soziale Ordnungsvorstellungen im Kaiserreich und der Weimarer Republik,’ in: DIPPER (C.) u.a. (Hg.), Europäische Sozialgeschichte. Festschrift für Professor Schieder, Berlin: Duncker&Humblot, 2000, p. 413-429

GEYER H. (M.). ‘T euerungsprotest und T euerungsunruhen 1914-1923. Selbsthiflegesellschaft und Geldentwertung,’ in: GAILUS (M.) en VOLKMANN (H.) (eds.), Der Kampf um das tägliche Brot. Nahrungsmangel, Versorgungspolitik und Protest 1770-1990, Opladen: Wetsdeutscher Verlag, 1994, 319-345.

GEYER H. (M.). ‘Teuerungsprotest, Konsumentpolitik und soziale Gerechtigkeit während der Inflation: München 1920-1923,’ in: Archiv für Sozialgeschichte, 30(1990), p. 181-215

GOEBEL (S.). ‘Cities,’ in: WINTER (J.) (ed.), The Cambridge History of the First World War. Vol II: The State, Cambridge, Cambridge University Press, 2014, p. 358-381.

GOLDEN (L.). ‘The women in command: the Barcelona women’s consumer war of 1918,’ in: UCLA Historical Journal, 6(1985), p. 5-32.

HACKETT FISCHER (D.). The Great Wave: Price Revolutions and the Rhythm of History, Oxford: Oxford University Press, 1996.

HAJAJI (D.). Une vie de vagabond. Arthur Wauter (1890-1960): een biografie, Gent: Universiteit Gent, onuitgegeven licentiaatsverhandeling, 2002.

HANSON (P.). ‘The vie chère riots of 1911: Traditional protests in modern garb,’ Journal of Social History, 21(1988), 3, p. 463-481.

HARDEWYN (A.). Tussen sociale rechtvaardigheid en economisch efficiëntie. Een halve eeuw fiscaal beleid in België (1914-1962). VUBPress, Brussel, 2003.

HARRISON (M.). Crowds and History: Mass Phenomena in English Towns, 1790-1835, Cambridge: Cambridge University Press, 1988.

HEALY (M.). Vienna and the Fall of the Habsburg Empire. Total War and Everyday Life in World War I, Cambridge: Cambridge University Press, 2004.

HEYRMAN (P.). Middenstandsbeweging en beleid in België 1918-1940. Tussen vrijheid en regulering. Leuven: Universitaire Pers Leuven, 1998.

HOLTRERICH (C-L.). The German Inflation 1914-1923. Causes and Effects in International Perspective, New York: De Gruyter, 1986.

HORNE (J.). ‘Demobilizing the Mind: France and the Legacy of the Great War, 1919-1939,’ French History and Civilization, 2(2009), p. 101-119.

HORNE (J.). (ed.), Démobilisations culturelles après la Grande Guerre: 14-18, Aujourd’hui- Today-Heute, 5(2002).

HORNE (J.). State, society and mobilization in Europe during the First World War, Cambridge: Cambridge University Press, 1997.

HUBBARD H. (W.). ‘The New Inflation History,’ in: The Journal of Modern History, 62(1990), 3, p. 552-569.

ILO. ‚Housing as a Post-War Problem in Europe (continued)’. In: International Labour Review, 10(1924), 3, p. 278. p. 459.

ILO. ‚Housing as a Post-War Problem in Europe’. In: International Labour Review, 10(1924), 2, p. 278.

JANSSENS (R.). Economische misdrijven in het arrondissement Mechelen in de jaren 1916 en 1919, Gent: onuitgegeven masterproef, Universiteit Gent, 2011-2012.
JANSSENS (V.). De Belgische Frank. Anderhalve eeuw geldgeschiedenis,
Antwerpen: Standaard Uitgeverij, 1976.

JULIN (A.). ‘Résultats principaux d’une enquête sur les budgets d’ouvriers et d’employés en Belgique (1928-1929),’ Revue de l’Institut International de Statistique, 2(1934), 1, p. 56-71.

KAUTSKY (K.). High Cost of Living. Changes in Gold Production and the Rise in Prices, n.p., 1913 (via: https://www.marxists.org/archive/kautsky/1913/inflation/index.htm , geraadpleegd januari 2015).

KEYNES M. (J.). The Essential Keynes, London: Penguin Books, 2015.

KRAMER (A.). ‘Blockade and economic warfare,’ in: WINTER (J.) (ed.), The Cambridge History of the First World War. Vol II: The State, Cambridge, Cambridge University Press, 2014, p. 460-490.

LELOUP (P.), ROUSSEAUX (X.) & VRINTS (A.). ‘Banditry in occupied and liberated Belgium, 1914– 21. Social practices and state reactions, Social History,’ 39(2014): 1, 83-105.

LAGRANGE (H.). ‘Strikes and the war,’ in: HAIMSON (L.) en TILLY (C.). Strikes, Wars and Revolutions in International Perspective, p. 473-499.

LAUTERBACH T. (A.). ‘Economic Demobilization in a Conquered Country: German 1919- 1923,’ The Journal of Politics, 6(1944), 1, p. 28-56.

LAUTERBACH T. (A.). ‘Economic Demobilization in France after the First World War,’ The Journal of Politics, 5(1943), 3, p. 237-269.

LAUTERBACH T. (A.). ‘Economic Demobilization in Great Britain After the First World War,’ Political Science Quarterly, 57(1942), 3, p. 376-393.

LIH T. (L.). Bread and Authority in Russia, 1914-1921, Berkeley: University of California Press, 1990.

LUYTEN (D.). ‘Post-war Economies (Belgium),’ in: 1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War, Berlin: Freie Universität Berlin, geraadpleegd op 1.3.2016, http://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/post-war_economies_bel….

LUYTEN (D.). ‘War Finance (Belgium),’ in: 1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War, Berlijn: Freie Universität Berlin, geraadpleegd op 1.3.2016, http://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/war_finance_belgium.

LUYTEN (D.). Sociaal-economisch overleg in België sedert 1918, Brussel: VUBpress, 1995.

MAGRI (S.). ‘Housing,’ in: WINTER (J.). en ROBERT (J-L.)(eds.), Capital Cities at War: Paris, London, Berlin 1914-1919, Cambridge: Cambridge University Press, 1997, p. 305- 341.p. 374-417.

MAIER S. (C.). 'Inflation and Stabilization in the Wake of the Two World Wars: Comparative Strategies and Sacrifices,’ in: FELDMAN D. (G.) e.a. (eds.), Die Erfahrung der Inflation im internationalen Zusammenhang und Vergleich, Berlijn: de Gruyter, 1984, p. 106-129.

MAIER S. (C.). ‘The politics of inflation in the twentieth century,’ in: MAIER S. (C.). In Search of stability. Explorations in Historical Political Economy, Cambridge: Cambridge University Press, 1988, p. 187-224.
MAIER S. (C.). ‘The two postwar eras and the conditions for stability in twentieth-century Western-Europe,’ in: Charles S. Maier, In Search of Stability. Explorations in historical political economy.Cambridge: Cambridge University Press, 1987, p. 161.

MAIER S. (C.). Recasting Bourgeois Europe. Stabilization in France, Germany, and Italy in the Decade after World War I. Princeton: Princeton University Press, 1975.

MANNING (J.)., ‘La guerre et la consommation civille à Londres, 1914-1918,’ in Guerres mondiales et conflits contemporains, juli 1996, 183, p. 29-45.

MORRIS (M.), ‘In Search of the Profiteer,’ in: WRIGLEY (C.) en SHEPHERD (J.) (eds.). On the Move: Essays in Labour and Transport History Presented to Philip Bagwell, London: The Hambledon Press, 1991, p. 185-293.

NATH (G.). Brood willen we hebben! Honger, sociale politiek en protest tijdens de Eerste Wereldoorlog in België, Antwerpen: Manteau, 2013.

NAUWELAERTS (M.). ‘De socialistische syndikale beweging na de Eerste Wereldoorlog (1919-1921), Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis, 4(1973): 3-4, p. 343-376.

NIES (W.). In de ban van de Nationale Unie. De regeringen Delacroix (1918-1920), Leuven: onuitgegeven verhandeling, KULeuven, 1996.

OBINGER (H.) en PETERSEN (K.). ‘Review Article: Mass Warfare and the Welfare State – Causal Mechanisms and Effects,’ British Journal of Political Science, FirstView Articles, juli 2015.

PIKETTY (T.). 'Income Inequality in France, 1901-1998,’ in: Journal of Political Economy, 111 (2003): 4, p. 1004-1042..

PIKETTY (T.). Kapitaal in de 21ste eeuw, Amsterdam: De Bezige Bij, 2014.

POTAMIANOS (N.). ‘Moral Economy? Popular Demands and State Intervention in the Struggle over Anti-Profiteering Laws in Greece 1914-1925,’ Journal of Social History, 48(2015): 4, p. 803-815.

PRONTI (P.).‘Post-war Welfare Policies,’ in: 1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War, Berlijn: Freie Universität Berlin, geraadpleegd op 1.5.2016, http://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/post-war_welfare_polic….

PROST (A.). ‘Workers,’ in: WINTER (J.) (ed.), The Cambridge History of the First World War. Vol II: The State, Cambridge, Cambridge University Press, 2014, p. 325-
357.

ROBERT (J-L.). ‘The image of the profiteer,’ in: WINTER (J.) en ROBERT (J-L.). Capital Cities at War: Paris, London, Berlin 1914-1919, Cambridge: Cambridge University Press, 1997, p. 104-132.

ROUSSEAUX (X.) en VAN YPERSELE (Y.). La Patrie crie Vengeance! La Répression des inciviques belges au sortir de la guerre 1914-1918, Brussel: Le Cri Edition, 2008.

SCHOLLIERS (P.). ‘België dreunt in zijn voegen. Sociale en politieke troebelen, 1914-1921,’ in: DAELEMANS (F.) e.a., Mensen in oorlogstijd, Brussel: UFSAL, 1988, p. 151-173.

SCHOLLIERS (P.). ‘Koopkracht en Indexkoppeling. De Brusselse levensstandaard tijdens en na de Eerste Wereldoorlog, 1914-1925,’ in: Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis, 9(1978): 3-4, p. 333-382.

SCHOLLIERS (P.). ‘Oorlog en voeding: de invloed van de Eerste Wereldoorlog op het Belgische voedingspatroon, 1890-1949,’ Tijdschrift voor sociale geschiedenis, 11(1985): 1, p. 30-50.

SCHOLLIERS (P.). ‘Standards of living and standards of health in wartime Belgium,’ in: WALL (R.) en WINTER (J.). (eds.), The Upheaval of War: family, work, and welfare in Europe, 1914-1918, Cambridge: Cambridge University Press, 1988, p. 139-185

SCHOLLIERS (P.). ‘The Policy of Survival: Food, the State and Social Relations in Belgium, 1914–1921’. In: BURNETT (J.) en ODDY (D.) (eds.). The Origins and Development of Food Policies in Europe. Leicester University Press, London, 1994, p. 39-53.

SCHOLLIERS (P.). ‘The Social-Democratic World of Consumption: The Path-Breaking Case of the Ghent Cooperative Vooruit Prior to 1914,’ International Labor and Working-Class History, 55(1999), p. 71-99.

SCHOLLIERS (P.). ‘Verschuivingen in het arbeidersconsumptiepatroon, 1890-1930,’ BTNG, (13)1982, 2-3, p. 273-312.

SCHOLLIERS (P.). Loonindexering en Sociale Vrede. Brussel: Centrum voor Hedendaagse Sociale Geschiedenis VUB, 1985.

SEGERS (Y.). Economische groei en levensstandaard. De ontwikkeling van de particuliere consumptie en het voedselverbruik in België, 1800-1913, Leuven: Universitaire Pers Leuven, 2003.

SEIPP R. (A.). The Ordeal of Peace. Demobilization and the Urban Experience in Britain and Germany, 1917-1921, Surrey: Ashgate, 2009.

SHEPHERD L. (H.). The Monetary Experience of Belgium, 1914-1936. Princeton: Princeton University Press, 1936.

STOVALL (T.). ‘Du vieux et du neuf: économie morale et militantisme ouvrier dans les luttes contre la vie chère,’ Le Mouvement social, 170(1995), p. 85-113.

STOVALL (T.). Paris and the Spirit of 1919. Consumer Struggles, Transnationalism, and Revolution, Cambridge: Cambridge University Press, 2012.

STRENG (M.). ‘The food riot revisited: New dimensions in the history of ‘conentious food politics’ in Germany before the First World War,’ European Review of History, 20(2013), 6, p. 1073-1091.

STRENG (M.). ‘Vie Chère, Violent Protest, and Visions of Protection: The Vie chère Controversy on the Eve of WWI in France (1905-1914),’ in: STEINMETZ (W.), GILCHER- HOLTEY (I.), HAUPT (H.). (eds.), Writing Political History Today, Frankfurt: Campus Verlag, 2013, p. 317-348/

TANZI (V.) en SCHUKNECHT (L.). Public Spending in the 20th Century. A Global Perspective, Cambridge: Cambride University, 2000, .

TAYLOR (L.). ‘Food riots revisited,’ Journal of Social History, 30(1996), 2, p. 483-496. THOMPSON (E.P.). ‘The Moral Economy of the English Crowd in the Eighteenth Century,’

Past&Present, 50(1971), p. 76-136.

THOMPSON (E.P.). Customs in Common, London: Penguin Books, 1991.

TILLY (C.). ‘Food Supply and Public Order in Modern Europe,’ in : TILLY (C.) (ed.), The Formation of National States in Western Europe, Princeton: Princeton University Press, 1975, p. 380-455.

TILLY (C.). Popular Contention in Great Britain 1758-1834, Cambridge: Harvard University Press, 1995.

TOOZE (A.). ‘Imagining national economies: national and international economic
statistics, 1900-1950,’ in: CUBITT (G.). (ed.). Imagining Nations, Manchester: Manchester University Press, 1998, p. 212-228.

TRENTMANN (F.). ‘Before “fair trade”: empire, free trade, and the moral economies of food in the modern world,’ Environment and Planning D: Society and Space, 25(2007), p. 1079- 1102.

TRENTMANN (F.)., ‘Coping with shortage: the problem of food security and global visions of coordinatino, c. 1890s-1950,’ in: TRENTMANN (F.) en JUST (F.) (eds.), Food and Conflict in Europe in the Age of the Two World Wars, Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2006, p. 13-48.

TRIEBEL (A.). ‘Coal and the metropolis,’ in: WINTER (J.). en ROBERT (J-L.)(eds.), Capital Cities at War: Paris, London, Berlin 1914-1919, Cambridge: Cambridge University Press, 1997, p. 305-341. p. 342-373,

VAN DER WEE (H.) en TAVERNIER (K.). De Nationale Bank van België en het monetaire gebeuren tussen de Twee Wereldoorlogen, Brussel: Nationale Bank van België, 1975.

VAN DIJCK (M). De wetenschap van de wetgever. De klassieke politieke economie en het Belgische landbouwbeleid, 1830-1884, Leuven: Universitaire Pers Leuven, 2008.

VANHAUTE (E.). ‘From famine to food crisis: what history can teach us about local and global subsistence crises,’ in: Journal of Peasant Studies, 38(2011): 1, p. 47-65.

VANTHEMSCHE (G.). De Belgische overheid en de kartels tijdens het interbellum. Situering en analyse van de wetgeving op de verplichte kartelvorming.’ In: Revue belge de philologie et d’histoire, 61 (1983), 4, p. 851-894.

VANTHEMSCHE (G.). De werkloosheid in België, 1929-1940, Berchem: EPO, 1989. VANTHEMSCHE (G.). ‘De val van de regering Poullet-Vandervelde: een “samenzwering der

bankiers”?’, Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis, 9(1978):1-2, p. 165-214.

VINCENT (M-B.). ‘Quand les fonctionnaires doutent de l’État. Le délitement de l’administration allemande pendant la Première Guerre mondiale,’ Revue d’histoire moderne et contemoraine, 59(2012), 2, p. 56-84.

VRINTS (A.) en MAJERUS (B.). ‘De slagschaduw van de honger: hoe de Eerste Wereldoorlog de Belgische democratie baarde en bijna weer vernietigde,’ in: AERTS (K.), VAN GINDERACHTER (M.) en VRINTS (A.) (eds.). Het Land dat nooit was, Antwerpen: Bezige Bij, 2014. p. 258-259.

VRINTS (A.). ‘Beyond victimization: contentious food politics in Belgium during World War I,’ European History Quarterly, 45(2015), 1, p; 83-107.

VRINTS (A.). ‘Eenheid in verdeeldheid: spanningsvelden in België tijdens de Eerste Wereldoorlog,’ Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis, 44(2014):2-3, p. 10-35.

VRINTS (A.). ‘Sociaal protest in een bezet land: voedseloproer in België tijdens de Eerste Wereldoorlog,’ Tijdschrift voor Geschiedenis, 124(2011), 1, p. 31-47.

VRINTS (A.). ‘Verschuivende tolerantiedrempels: de morele codes van het leven in bezet België (1914-1918),’ in: Volkskunde, 114(2013):3, p. 317-339.

VRINTS (A.). “All the butter in the country belongs to us Belgians.” Well-being and lower class national identification in Belgium during the First World War,’ in: VAN GINDERACHTER (M.) en BEYEN (M.) (eds.), National identification from below. Europe from the late 18th century to the end of the First World War, New York: Palgrave Macmillan, 2012, p. 230-249.

Universiteit of Hogeschool
Geschiedenis
Publicatiejaar
2017
Promotor
prof. dr. Antoon Vrints
Kernwoorden