Landschap en Logistiek tijdens de Joodse Oorlog van 66-74

Pieter Rodts
Bevoorrading als oorlogswapenLandschap en logistiek tijdens de Joodse Oorlog (66-74) In april 2014 claimde de Syrische president Bashar al-Assad aan de winnende hand te zijn in de Syrische Burgeroorlog, nadat zijn troepen erin geslaagd waren vitale bevoorradingslijnen van de rebellen af te sluiten. Hoewel we ondertussen allemaal weten dat deze aankondiging voorbarig was, speelt de mogelijkheid om een leger te kunnen voorzien van levensmiddelen inderdaad een cruciale rol in oorlogen nu en vroeger.

Landschap en Logistiek tijdens de Joodse Oorlog van 66-74

Bevoorrading als oorlogswapen

Landschap en logistiek tijdens de Joodse Oorlog (66-74)

 

In april 2014 claimde de Syrische president Bashar al-Assad aan de winnende hand te zijn in de Syrische Burgeroorlog, nadat zijn troepen erin geslaagd waren vitale bevoorradingslijnen van de rebellen af te sluiten. Hoewel we ondertussen allemaal weten dat deze aankondiging voorbarig was, speelt de mogelijkheid om een leger te kunnen voorzien van levensmiddelen inderdaad een cruciale rol in oorlogen nu en vroeger. Zo ook in de Joodse Oorlog van 66-74, één van de opmerkelijkste oorlogen in de klassieke periode…

 

Bevoorrading: een cruciaal element in oorlogsvoering

 

Elke mens moet dagelijks anderhalve liter water drinken en voldoende eten om optimaal te kunnen functioneren. Dit is een wijsheid waarmee we allemaal bekend zijn sinds de kleuterschool. Maar weinig mensen staan erbij stil dat ook soldaten die ten oorlog trekken elke dag opnieuw voldoende voedsel en drank moeten opnemen om gevechtsklaar te blijven. Vaak denken we bij oorlogsvoering aan gesofisticeerde wapens en strategische plannen, maar niet aan hoe soldaten aan hun dagelijkse water en brood komen. Het mag banaal klinken, maar soldaten zijn geen fictieve personages die functioneren zonder dat ze moeten voldoen aan alle basisbehoeften waaraan elk van ons moet voldoen. Ervoor zorgen dat een leger elke dag opnieuw voldoende voedsel, water, brandstof en bouwmateriaal heeft, is bijgevolg een cruciale taak voor elke generaal die een campagne tot een goed eind wil brengen.

 

Deze taak is echter alles behalve gemakkelijk. Niet alleen is het bijzonder uitdagend om de enorme hoeveelheden voedsel en water voor grote legers te verzamelen en te vervoeren; ook ligt de tegenstrever steeds op de loer om de bevoorrading van zijn vijand te verstoren. Het uithongeren van je opponent is immers een optimale manier om hem te verzwakken. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vele generaals de bevoorrading van dagdagelijkse noodzakelijkheden centraal geplaatst hebben in hun tactische plannen.

 

Het verloop van de Joodse oorlog landschappelijk en logistiek geanalyseerd

 

Ook in de Klassieke Oudheid besefte men al dat een tegenstander niet enkel door middel van bloedige confrontaties, maar ook door middel van uithongering kon worden verslagen. Een mooi voorbeeld hiervan is een citaat van de vierde-eeuwse Romeinse auteur Vegetius: “Want vaker wordt een leger vernietigd door gebrek aan levensmiddelen dan door een gevecht en honger is wreder dan het zwaard”.

 

Tijdens de Joodse Oorlog, een conflict tussen de Romeinse autoriteiten in Palestina en de Joodse bewoners van dat gebied, speelde de bevoorrading van de soldaten een heel pertinente rol in de tactiek van de strijdende partijen. Hoe, waar en wanneer de strijdende partijen aan levensmiddelen konden geraken, speelde een cruciale rol in hoe deze oorlog verliep. Het onderzoek dat ik heb ondernomen, focust dan ook op hoe landschap en logistiek een invloed hadden op het verloop van dit militaire gebeuren. Betreffende het landschap werd gekeken naar de aanwezigheid van voedsel, voer, water en hout in de ruimte, maar ook in de tijd. Het was zowel van belang te kijken waar deze noodzakelijkheden voor het leger aan- of afwezig waren als om te kijken wanneer tijdens het jaar men over deze zaken kon beschikken. Generaals moesten er in hun strategie immers rekening mee houden dat niet alleen sommige plaatsen beter of minder geschikt waren om te gebruiken als slagveld, maar dat ook sommige periodes van het jaar in meer of mindere mate problemen konden geven voor de bevoorrading. Zo waren de natte winters in Palestina bijvoorbeeld een probleem omdat het vele regenwater de onverharde wegen deed wegspoelen. Ook logistiek moest worden bekeken omdat inzicht in hoe de Romeinen hun voedselbevoorrading regelden van belang was om te analyseren waar en wanneer ze welke logistieke keuzes wel of niet konden maken.

 

De rol van bevoorrading in het verloop van de Joodse Oorlog

 

De kernstelling van het onderzoek is dat het verloop van de Joodse Oorlog, dat soms wat merkwaardig overkomt, begrijpelijker wordt wanneer je rekening houdt met de landschappelijke en logistieke situatie waarin het conflict zich afspeelde. Door te bekijken waar, wanneer en hoe soldaten aan voldoende levensmiddelen konden komen, krijg je meer inzicht in situaties die op het eerste zicht vreemd en onlogisch lijken. Om dit meer concreet te maken, kunnen we naar volgend voorbeeld kijken: in 67 stuurde Vespasianus, de Romeinse opperbevelhebber, zijn soldaten al begin juli naar de winterkampen! Op het eerste zicht is dit een paradoxale beslissing. Deze wordt echter begrijpelijk wanneer we rekening houden met de landschappelijke realiteit in Palestina en de noodzaak om het leger te bevoorraden. In de zomer waren de gewassen in Palestina ofwel reeds geoogst ofwel verdord en viel er zo goed als geen druppel regen. Het zou voor de Romeinen dan ook zeer moeilijk geweest zijn om in de zomer te overleven op het slagveld, laat staan strijd te leveren.

 

De Romeinen hielden ook rekening met hoe de Joden in Jeruzalem, het brandpunt van de opstand, aan hun levensmiddelen moesten komen. Vespasianus besefte dat Jeruzalem enkel kon worden ingenomen wanneer de rebellen in deze stad zouden worden afgesloten van hun voedselbronnen en op die manier verzwakt. Zijn tactiek was er bijgevolg op gericht om eerst al het gebied rond de Heilige Stad der Joden onder controle te krijgen en zo Jeruzalem uit te hongeren. Daarna pas, wanneer de uithongering haar werk had gedaan, trok zijn leger ten strijde tegen Jeruzalem. Dat de stad relatief gezien zeer snel veroverd werd, was een gevolg van Vespasianus’ aandacht voor de rol die bevoorrading speelt in een oorlog.

 

Oorlog voeren is dus een gegeven dat niet losstaat van de alomtegenwoordige nood voor mensen om zich te voeden. Militaire conflicten zijn niet te begrijpen wanneer we enkel focussen op de combattieve en de strategische component. Het verloop van de Joodse Oorlog laat duidelijk zien dat we rekening moeten houden met hoe soldaten aan voedsel en water kwamen (en komen) om te begrijpen waarom een conflict verliep zoals het verliep. Dit levert ons interessante inzichten op die ons kunnen helpen om conflicten vroeger en nu beter te begrijpen en hun uitkomst accurater te voorspellen.

Bibliografie

BibliografieA. Primaire bronnen

Cassius Dio, Historiae Romanae.

Flavius Josephus, Bellum Iudaicum.

Flavius Josephus, Contra Apionem.

Flavius Josephus, Vita.

Plinius Maior, Naturalis Historia.

Strabo, Geographica.

Tacitus, Historiae.

Vegetius, De re militari.

B. Bronnenedities

Jones, H., The geography of Strabo. 8 vol. Loeb Classical Library (Londen 1966). Jones, W. en Rockham, H., Natural history. 10 vol. Loeb Classical Library (Londen 1961-1969).

Katholieke Bijbelstichting s’-Hertogenbosch, De Bijbel: Willibrordvertaling (Leuven en s’Hertogenbosch derde uitgave 1995).

Meijer, F. en Wes, M., De Joodse Oorlog en uit mijn leven (Amsterdam 2010).

Milner, N.P., Vegetius: Epitome of military science (Liverpool 1993).

Moore , C., The histories: book IV-V. The annals: book I-III. Loeb Classical Library (Londen 1969).

Thackeray, H., The Life; Against Apion (Cambridge 1966).

Thackeray, H., The Jewish War. 2 vol. Loeb Classical Library (Londen 1967).

C. Archeologische surveyverslagen (Artikels en boeken)

Ayalon, E. en Gophna, R. Herzliyya. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 69 (Jeruzalem 1998) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Barda, L. en Berman, A., Nizzanim-east. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 88 (Jeruzalem 2005) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Barda, L., Berman, A., en Stark, H., Ziqim. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 91 (Jeruzalem 2004). op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Barda, L., Berman, A., en Stark, H., Ashdod. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 84 (Jeruzalem 2005) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Barda, L. en Zbenovich, V., Gedera. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 85 (Jeruzalem 2012) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Beit-Arieh, I., Horbat ’Uza. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 145 (Jeruzalem 2011a) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Beit-Arieh, I., Nahal Hemar. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 146 (Jeruzalem 2011b) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Beit- Arieh, I. en Kochavi, M., Rosh Ha-‘Ayin. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 78 (Jeruzalem 1991) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Beit- Arieh, I. en Kochavi, M., Lod. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 80 (Jeruzalem 1997) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Dagan, Y., Lakhish. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 98 (Jeruzalem 1991) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Dagan, Y., Amazya. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 109 (Jeruzalem 2006) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

El-Khouri, L., Roman settlements in the region of Northwest Jordan: archaeological studies (Land-use and landscape development). Alter Orient und Altes Testament 353 (Münster 2009).

Epstein, C., Goren-Inbar, N. en Ma’oz, Z.U., ‘Golan’; in: E. Stern ed., The new encyclopedia of archaeological excavations in the Holy Land II (New York 1993), 525-546.

Feldstein, A. e.a., Ein Kerem. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 98 (Jeruzalem 2003) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Finkelstein, I, ‘The southern Samaria hills survey’; in: E. Stern ed., The new encyclopedia of archaeological excavations in the Holy Land I (New York 1993), 1313-1314.

Frankel, R. en Getzov, N., Akhziv. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 1 (Jeruzalem 1997) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Frankel, R. en Getzov, N., Amqa. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 5 (Jeruzalem 2012) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Gal, Z., Gazit. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 46 (Jeruzalem 1991) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Gal, Z., Har Tavor. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 41 (Jeruzalem 1998) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Gal, Z. en Olami, Y., Shefar’am. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 24 (Jeruzalem 2003) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Govrin, Y., Nahal Yattir. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 139 (Jeruzalem 2002) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Hadas, G., ’Ein Gedi. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 147 (Jeruzalem 2012) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Hirschfeld, Y., Herodium. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 108.2 (Jeruzalem 1985) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Kohn-Tavor A., Sede Eliyahu. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 66 (Jeruzalem 2012) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Lehmann, G. en Peilstöcker, M., Ahihud. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 20 (Jeruzalem 2012) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Leibner, U., Settlement and history in Hellenistic, Roman, and Byzantine Galilee. Texts and studies in ancient Judaism 127 (Tübingen 2009).

Ne’eman, Y., Ma’anit. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 54 (Jeruzalem 1990) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Ne’eman, Y., Oren, E. en Sender, S., Mikhmoret. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 52 (Jeruzalem 2000) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Ofer, A., ‘Judea’; in: E. Stern ed., The new encyclopedia of archaeological excavations in the Holy Land III (New York 1993), 814-816.

Olami, Y., Oren, E. en Sender, S., Yagur. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 27 (Jeruzalem 2004) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Olami, Y., Oren, E. en Sender, S., Binyamina. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 48 (Jeruzalem 2005a) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Olami, Y., Oren, E. en Sender, S., Dor. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 30 (Jeruzalem 2005b) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Olami, Y., Romano, A. en Ronen, A., Haifa-west. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 22 (Jeruzalem 2003) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Patrich, J., Deir Mar Saba. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 109.7 (Jeruzalem 1994) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Raban, A., Nahalal. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 28 (Jeruzalem 1982) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Raban, A., Mishmar HaEmek. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 32 (Jeruzalem 1999) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Shavit, A., Gezer. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 82 (Jeruzalem 2013) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Sion, O., Kalia. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 109.5 (Jeruzalem 2013a) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Sion, O., Wadi Qelt. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 109.4 (Jeruzalem 2013b) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Solimany, G., Weiss, D. en Zissu, B., Nes Harim. Israel antiquities authority, Archaeological survey of Israel 104 (Jeruzalem 2004) op http://www.antiquities.org.il/survey/new/default_en.aspx.

Zertal, A., ‘The Mount Manasseh (Northern Samarian hills) survey’; in: E. Stern ed., The new encyclopedia of archaeological excavations in the Holy Land I (New York 1993), 1311-1312.

D. Secundaire literatuur

Abel, F.-M., Géographie de la Palestine I (Parijs 1933).

Adams, C.E.P., ‘Feeding the wolf: logistics and the Roman army’; Journal of Roman archaeology 14 (2001), 465-472.

Alon, G., The Jews in their land in the Talmudic age (70-640 C.E.) (Cambridge en Londen, 2de uitgave 1989).

Applebaum, S., ‘Economic life in Palestine’; in: S. Safrai en M. Stern ed., The Jewish people in the first century II (Assen 1976), 631-700.

Applebaum, S., ‘The settlement pattern of western Samaria from Hellenistic to Byzantine times: a historical commentary’; in: Dar, S., Landscape and pattern: An archaeological survey of Samaria 800 B.C.E.- 636 C.E. BAR International Series 308 (Oxford 1986), 255-269.

Applebaum, S., ‘The Roman colony of Ptolemais-Akko’; in: G. Fuks, A. Kasher en U. Rappaport ed., Greece and Rome in Eretz-Israel: collected essays (Jeruzalem 1990), 135-140.

Aviam, M., Gal, Z. en Ronen, A., ‘Galilee’; in: E. Stern ed., The new encyclopedia of archaeological excavations in the Holy Land II (New York 1993), 449-458.

Aviam, M. en Richardson, P., ‘Josephus’ Galilee in archaeological perspective’; in: Mason, S., Life of Josephus. Flavius Josephus: translation and commentary 9 (Leiden 2001), 177-201.

Avi-Yonah, M., ‘The development of the Roman road system in Palestine’; Israel Exploration Journal 1 (1950-1951), 54-60.

Avi-Yonah, M., ‘Palaestina’; in: G. Wissowa e.a. ed., Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft s.13 (Stuttgart 1973), 321-454.

Avi-Yonah, M., Gazetteer of Roman Palestine. Qedem 5 (Jeruzalem 1976).

Baker, A.R.H., Geography and history: bridging the divide. Cambridge studies in historical geography 36 (Cambridge 2003).

Barker, G., ‘Approaches to archaeological survey’; in: G. Barker en J. Lloyd ed., Roman landscapes: archaeological survey in the Mediterranean region. Archaeological monographs of the British School at Rome 2 (Londen 1991), 1- 9.

Ben-David, A., Talmudische Ökonomie: die Wirtschaft des jüdaischen Palästina zur Zeit der Mischna und des Talmud I (Hildesheim en New York 1974).

Bilde, P., Flavius Josephus between Jerusalem and Rome: his life, his works and their importance. Journal for the study of the Pseudepigrapha supplement series 2 (Sheffield 1988).

Birger, G., ‘The names and boundaries of Eretz-Israel (Palestine) as reflections of stages in its history’; in: R. Kark ed., The land that became Israel: studies in historical geography (Jeruzalem 1989), 1-22.

Blades, M. en Spencer, C., ‘Pattern and process: a review essay on the relationship between behavioural geography and environmental psychology’; Progress in human geography 10 (1986), 230-248.

Boone, M., Historici en hun métier: een inleiding tot de historische kritiek (Gent, 3de herziene uitgave 2011).

Borowski, O., Agriculture in iron age Israel (Winona Lake 1987).

Braund, D., ‘River frontiers in the environmental psychology of the Roman world’; in: D.L. Kennedy ed., The Roman army in the east. Journal of Roman archaeology supplementary series 18 (Ann Arbor 1996), 43-47.

Butcher, K., Roman Syria and the Near East (Londen 2003).

Byatt, A., ‘Josephus and population numbers in first century Palestine’; Palestine Exploration Quarterly 105 (1973), 51-60.

Cary, M., The geographic background of Greek and Roman history (Oxford 1967).

Chevallier, R., Les voies romaines (Parijs 1972).

Cohen, S.J.D., Josephus in Galilee and Rome: his vita and development as a historian. Columbia studies in the classical tradition 8 (Leiden 1979).

Cotton, H., ‘The date of the fall of Masada: the evidence of the Masada papyri’; Zeitschrift für Papyrologie und Epigrafik 78 (1989), 157-162.

Dar, S., Landscape and pattern: An archaeological survey of Samaria 800 B.C.E.- 636 C.E. BAR International Series 308 (Oxford 1986).

Dar, S., ‘The survey of western Samaria’; in: E. Stern ed., The new encyclopedia of archaeological excavations in the Holy Land IV (New York 1993), 1314-1316.

Davies, R.W., ‘The supply of animals to the Roman army and the remount system’, Latomus 28 (1969), 429-459.

Davies, R.W., Service in the Roman army (Edinburgh 1989).

De Geus, C.H.J., Towns in ancient Israel and in the southern Levant. Palaestina Antiqua 10 (Leuven 2003).

den Hollander, W., Josephus, the emperors, and the city of Rome: from hostage to historian. Ancient Judaism and early Christianity 86 (Boston en Leiden 2014).

Dorsey, D.A., ‘Roads’; in: E.M. Meyers ed., The Oxford encyclopedia of archaeology in the Near East IV (New York en Oxford 1997), 431-434.

Dorsey, D.A., The roads and highways of ancient Israel (Baltimore en Londen 1991).

Edmondson, J., ‘Introduction: Flavius Josephus and Flavian Rome’; in: J. Edmondson, S. Mason en J. Rives ed., Flavius Josephus and Flavian Rome (Oxford 2005), 1-33.

Edwards, D., ‘The socio-economic and cultural ethos of the Lower Galilee in the first century: implications for the nascent Jesus moment’; in: L.I. Levine ed., The Galilee in late Antiquity (New York 1992), 53-73.

El-Khouri, L., Roman settlements in the region of Northwest Jordan: archaeological studies (Land-use and landscape development). Alter Orient und Altes Testament 353 (Münster 2009).

Engels, D., Alexander the Great and the logistics of the Macedonian army (Berkeley, Londen en Los Angeles 1978).

Engels, D., ‘Logistics: sinews of war’; in: B. Campbell en L.A. Tritle ed., The Oxford handbook of ancient warfare in the classical world (Oxford 2013), 351-368.

Erdkamp, P.P.M., Hunger and the sword: warfare and food supply in Roman Republican wars (264-30 BC) (Amsterdam 1998).

Erdkamp, P.P.M., ‘Legers in beweging: troepenverplaatsing over land en zee in het Romeinse keizerrijk’; Hermeneus 73 (2001), 136-145.

P.P.M. Erdkamp ed., The Roman army and the economy (Amsterdam 2002), 375-397.

P.P.M. Erdkamp ed., A companion to the Roman army (Malden en Oxford 2007), 323-338.

Erdkamp, P.P.M., ‘Manpower and food supply in the first and second Punic Wars’; in: D. Hoyos ed., A companion to the Punic Wars (Chichester 2011), 66-76.

Faust, A. en Safrai, Z., ‘Salvage excavations as a source for reconstructing settlement history in ancient Israel’; Palestine exploration quarterly 137 (2005), 139-158.

Feeley-Harnik, G., The Lord’s table: the meaning of food in early Judaism and Christianity (Londen en Washington 1994).

Feldman, L.H., ‘Josephus (CE 37-c. 100)’; in: W.D. Davies, W. Horbury en J.Sturby ed., The Cambridge history of Judaism III (Cambridge 1999), 901-921.

Foerster, G., Mazar, A. en Tzori, N., ‘Beth-Shean’; in: E. Stern ed., The new encyclopedia of archaeological excavations in the Holy Land I (New York 1993), 214-235.

Foxhall, L., ‘Farming and fighting in ancient Greece’; in: J. Rich en G. Shipley ed., War and society in the Greek world. Leicester-Nottingham studies in ancient society 4 (Londen en New York 1993), 134-145.

Freyne, S., Galilee from Alexander the Great to Hadrian 323 BCE to 135 CE: a study of second temple Judaism. University of Notre Dame center for the study of Judaism and christianity in antiquity 5 (Notre Dame 1980).

Frumkin, A., ‘The hydrogeology of Israel and the problem of water supply in antiquity’; in: D. Amit, Y. Hirschfeld en J. Patrich ed., The aqueducts of Israel. Journal of Roman archaeology supplementary series 46 (Portsmouth 2002), 21- 24.

Gabba, E., ‘The social, economic and political history of Palestine 63 BCE - CE 70’; in: W.D. Davies, W. Horbury en J. Sturby ed., The Cambridge history of Judaism III (Cambridge 1999), 94-167.

Gallant, T., ‘Crisis and response: risk buffering behaviour in Hellenistic Greek Communities’; Journal of interdisciplinary history 19 (1989), 393-413.

Gambash, G., ‘Caesarea Maritima and the grand strategy of the Roman Empire’, Skyllis 13 (2013), 53-58.

Garnsey, P., Food and society in classical antiquity. Key themes in ancient history 8 (Cambridge en New York 1999).

Gichon, M., ‘Cestius Gallus’ s campaign in Judaea’; Palestine Exploration Quarterly 113 (1981), 39-62.

Gichon, M., ‘The siege of Masada’; in: Y. Le Bohec en C. Wolff ed., Les légions de Rome sous le Haut-Empire II. Collection du Centre d’ études romaines et gallo- romaines 20 (Lyon en Parijs 2000), 541-554.

Golomb, B. en Kedar, Y., ‘Ancient agriculture in the Galilee mountains’; Israel Exploration Journal 21 (1971), 136-140.

Goldsworthy, A.K., The Roman army at war 100 BC – AD 200 (Oxford 1996). Goodman, M., The ruling class of Judaea: the origins of the Jewish Revolt against Rome AD 66-70 (Cambridge, 2de uitgave 1989).

Goodman, M., State and society in Roman Galilee, AD 132-212 (Londen, 2de uitgave 2000).

Goodman, M., Rome and Jerusalem: the clash of ancient civilizations (Londen 2007). Grant, M., The ancient historians (Londen 1970).

Gutmann, M.P., War and rural life in the early modern Low Countries (Princeton 1980).

Hachlili, R., Ancient Jewish art and archaeology in the land of Israel. Handbuch der Orientalistik 4 (Leiden 1988).

Haldon, J. e.a., ‘Marching across Anatolia: medieval logistics and modeling the Mantzikert campaign’; Dumbarton Oaks papers 65&66 (2011-2012), 209-235.

Hamel, G., Poverty and charity in Roman Palestine, first three centuries CE. University of California publications: Near Eastern studies 23 (Berkeley, Los Angeles en Oxford 1990).

Hammond, N.G.L., ‘Review of Alexander the Great and the logistics of the Macedonian army’; Journal of Hellenistic studies 100 (1980), 256-257.

Hanson, W.S., ‘The organization of Roman military timber-supply’; Britannia 9 (1978), 293-305.

Hanson, V.D., Warfare and agriculture in classical Greece (Berkeley, 2de herziene uitgave 1998).

Hayes, J.H. en Miller, J.M., A history of ancient Israel and Judah (Philadelphia 1986).

Hezser, C., Jewish travel in antiquity. Texts and studies in ancient Judaism 144 (Tübingen 2011).

Hopkins, I.W.J., ‘The city region in Roman Palestine’; Palestine exploration quarterly 112 (1980), 19-32.

Horowitz, A., ‘Preliminary palynological indications as to the climate of Israel during the last 6000 years’; Paléorient 2 (1974), 407-417.

Hyland, A., Equus: the horse in the Roman world (Londen 1990).

Isaac, B.H., ‘Judaea after AD 70’; Journal of Jewish studies 35 (1984), 44-50.

Isaac, B.H., The limits of empire: the Roman army in the East (Oxford, 2de herziene uitgave 1992).

Isaac, B.H., ‘Infrastructure’; in: C. Hezser ed., The Oxford handbook of Jewish daily life in Roman Palestine (New York 2010), 145-164.

Isaac, B.H. en Roll, I., ‘A milestone of AD 69 from Judaea: the elder Trajan and Vespasian’; Journal of Roman studies 66 (1976), 15-19.

Isaac, B.H. en Roll, I., Roman roads in Judaea 1: the Legio-Scythopolis road. BAR International series 141 (Oxford 1982).

Issar, A.S. en Yakir, D., ‘Isotopes from wood buried in the Roman siege ramp of Masada’; Biblical Archaeologist 60 (1997), 101-106.

Issar, A.S. en Zohar, M., Climate change: environment and history of the Near East (Jeruzalem, 2de uitgave 2007).

Jones, B.W., The emperor Titus (Londen, New York en Sydney 1984).

Jonquière, T., Flavius Josephus: Joodse geschiedschrijver in het Romeinse Rijk (Amsterdam 2009).

Kautz, J.R., ‘Archaeological surveys’; in: J.F. Drinkard, G.L. Mattingly en J. Maxwell Miller ed., Benchmarks in time and culture: essays in honor of Joseph A. Callaway (Atlanta 1988), 209-222.

Kehne, P., ‘Zur Logistik des römischen Heeres von der mittleren Republik bis zum Ende der hohen Kaiserzeit (241 v.Chr.- 235 n. Chr.): Forschungen und Tendenzen’; Militärgeschichtliche Zeitschrift 63 (2004), 115-152.

Kehne, P., ‘War- and peacetime logistics: supplying imperial armies in East and West’; in: P.P.M. Erdkamp ed., A companion to the Roman army (Malden en Oxford 2007), 323-338.

Kennedy, D., Gerasa and the Decapolis: a ‘virtual island’ in Northwest Jordan (Londen 2007).

Kenyon, K.M. e.a., ‘Jericho’; in: E. Stern ed., The new encyclopedia of archaeological excavations in the Holy Land II (New York 1993), 674-697.

Keppie, L., The making of the Roman army (Londen 1984).

Killebrew, A.E., ‘Village and countryside’; in: C. Hezser ed., The Oxford handbook of Jewish daily life in Roman Palestine (New York 2010), 189-209.

Kissel, Th., Untersuchungen zur Logistik des römischen Heeres in den Provinzen des griechischen Ostens (27 v. Chr. – 235 n. Chr.). Pharos 6 (Sankt Katharinen 1995).

Kloner, A., ‘Stepped roads in Roman Palestine’; Aram 8 (1996), 111-137.

Kolb, A., ‘Army and transport’; in: P.P.M. Erdkamp ed., The Roman army and the economy (Amsterdam 2002), 161-166.

Kraemer, D., ‘Food, eating, and meals’; in: C. Hezser ed., The Oxford handbook of Jewish daily life in Roman Palestine (New York 2010), 403-419.

Kreiszig, H., Die socialen Zusammenhänge des judaïschen Krieges: Klassen und Klassenkampf im Palästina des 1. Jahrhunderts v.u.Z. (Berlijn 1970).

Kromayer, J. en Veith, G., Heerwesen und Kriegführung der Griechen und Römer (München 1928).

Labisch, A., Frumentum commeatusque: die Nahrungsmittelversorgung der Heere Caesars (Meisenheim am Glan 1975).

Lee, J.W.I., A Greek army on the march: soldiers and survival in Xenophon’s Anabasis (Cambridge 2007).

Leibner, U., Settlement and history in Hellenistic, Roman, and Byzantine Galilee. Texts and studies in ancient Judaism 127 (Tübingen 2009).

Levick, B., Vespasian (Londen en New York 1999).

Levine, L.I., Caesarea under Roman rule (Leiden 1975).

Lev-Yadun, S., Liphschitz, N. en Waisel, Y., ‘Dendroarchaeological investigations in Israel (Masada)’; Israel exploration journal 31 (1981), 230-234.

Lynn, J.A., ‘The history of logistics and supplying war’; in: J.A. Lynn ed., Feeding Mars: logistics in western warfare from the Middle Ages to the present (Boulder en Oxford 1993), 9-27.

MacDonald, N., What did the ancient Israelites eat? : diet in Biblical times (Cambridge en Grand Rapids 2008).

Mason, S., Flavius Josephus on the Pharisees: a composition-critical study. Studia post-biblica 39 (Kopenhagen e.a. 1991).

Mason, S., ‘Of audience and meaning: reading Josephus’ Bellum Judaicum in the context of a Flavian audience’; in: G. Lembi en J. Sievers ed., Jospehus and Jewish history in Flavian Rome and beyond. Supplements to the journal for the study of Judaism 104 (Boston en Leiden 2007), 71-100.

Mattern, S.P., Rome and the enemy: imperial strategy in the Principate (Berkeley, Londen en Los Angeles 1999).

McCormick e.a., ‘Climate change during and after the Roman Empire: reconstructing the past from scientific and historical evidence’; Journal of interdisciplinary history 43 (2012), 169-220.

McCown, C.C., ‘The density of population in ancient Palestine’; Journal of biblical literature 66 (1947), 425-436.

Meijer, F. en Wes, M., De Joodse Oorlog en uit mijn leven (Amsterdam 2010).

Meyers, E. M., ‘Sepphoris: city of peace’; in: A.M. Berlin en J.A. Overman ed., The First Jewish Revolt: archaeology, history and ideology (Londen 2002), 110- 120.

Migowski, C. e.a., ‘Holocene climate variability and cultural evolution in the Near East from the Dead Sea sedimentary record’; Quaternary Research 66 (2006), 421–431.

Millar, F., The Roman Near East 31 BC–AD 337 (Cambridge 1993).

Muir, R., Approaches to landscape (Basingstoke en Londen 1999).

Naval Intelligence Division, Palestine and Transjordan. Geographical Handbook series 514 (Oxford 1943).

Negenman, J., Een geografie van Palestina. Palaestina Antiqua 2 (Kampen 1982).

Netzer, E., The architecture of Herod, the great builder (Tübingen 2006).

Nicolet, C., L’inventaire du monde: géographie et politique aux origins de l’Empire romain (Parijs 1988).

Nicols, J., Vespasian and the partes Flavianae. Historia Einzelschriften 28 (Wiesbaden 1978).

Ober, J., Fortress Attica: defense of the Athenian land frontier 404-322 B.C. (Leiden 1985).

Ools, F., De gewone bevolking tijdens de Joodse opstand van 66: ongewenst verzet of gewilde nederlaag? (Onuitgegeven Masterpaper Vrije Universiteit Brussel, Brussel 2011).

Osborne, R., Classical landscape with figures: the ancient Greek city and its countryside (Londen 1987).

Pastor, J., Land and economy in ancient Palestine (Londen en New York 1997).

Patrich, J., Studies in the archaeology and history of Caesarea Maritima: caput Judaeae, metropolis Palaestinae. Ancient Judaism and Early Christianity 77 (Boston en Leiden 2011).

Price, J.J., Jerusalem under siege: the collapse of the Jewish state 66-70 AD. Brill’s series in Jewish studies 3 (Keulen, Leiden en New York 1992).

Raban, A., The harbours of Caesarea Maritima. BAR International series 491(Oxford 1989).

Rainey, A.F., ‘Toponymic problems (cont.)’; Tel Aviv 8 (1981), 146-151.

Rajak, T., Josephus: the historian and his society (Londen, 2de uitgave 2002).

Rankov, B., ‘Do rivers make good frontiers?’; in: Z. Visy ed., Limes XIX: proceedings of the XIXth international congress on Roman frontier studies (Pecs 2005), 175-181.

Rappaport, U., ‘Josephus’ personality and the credibility of his narrative’; in: Z. Rodgers ed., Making history: Josephus and historical method. Supplements to the journal for the study of Judaism 110 (Leiden 2007), 68-81.

Richmond, I.A., ‘Roman siege--works of Masada’; Journal of Roman studies 52 (1962), 142-155.

Roll, I., ‘Roman roads’; in: L. Di Segni, J. Green en Y. Tsafrir ed., Tabula Imperii Romani: Judaea-Palestina. Publications of the Israel academy of sciences and humanities (Jeruzalem 1994), 21-22.

Rosenblum, J.D., Food and identity in early rabbinic Judaism (New York 2010).

Roth, J.P., The Logistics of the Roman Army in the Jewish War (Onuitgegeven doctoraatsverhandeling Columbia University, New York 1991) op http://pace.mcmaster.ca/york/york/index.html.

Roth, J.P., ‘The length of the siege of Masada’; Scripta Classica Israelica 14 (1995), 87-110.

Roth, J.P., The logistics of the Roman army at war (264 BC- AD 235) (Boston, Keulen en Leiden 1999).

Roth, J.P., ‘Logistics and the legion’; in: Y. Le Bohec en C. Wolff ed., Les légions de Rome sous le Haut-Empire II. Collection du Centre d’ études romaines et gallo- romaines 20 (Lyon en Parijs 2000), 707-710.

Roth, J.P., ‘The army and the economy in Judaea and Palestine’; in: P.P.M. Erdkamp ed., The Roman army and the economy (Amsterdam 2002), 375-397.

Rubin, R., ‘Urbanisation, settlement and agriculture in the Negev desert: the impact of the Roman-Byzantine empire on the frontier’; Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins 112 (1996), 49-60.

Ruge, F., ‘Logistik’; in: C. Andresen ed., Lexikon der Alten Welt (Stuttgart 1965), 1762-1763.

Safrai, Z., The economy of Roman Palestine (Londen en New York 1994).

Safrai, Z., ‘Agriculture and farming’; in: C. Hezser ed., The Oxford handbook of Jewish daily life in Roman Palestine (New York 2010), 246-263.

Santosuosso, A., Storming the heavens: soldiers, emperors, and civilians in the Roman Empire (Oxford 2001).

Schürer, E., Geschichte des jüdischen Volke im Zeitalter Jesu Christi (Leipzig 1886).

Schürer, E. en Vermes, G., The history of the Jewish people in the age of Jesus Christ 175 B.C. – A.D. 135 (Edingburgh 1973).

Semple, E.C., The geography of the Mediterranean region: its relation to ancient history (New York 1971; herdruk van de uitgave van 1931).

Shahar, Y., Josephus Geographicus: the classical context of geography in Josephus. Texts and studies in ancient Judaism 98 (Türbingen 2004).

Shean, J.F., ‘Hannibal’s mules: the logistical limitations of Hannibal’s army and the battle of Cannae, 216 BC’; Historia 45 (1996), 159-187.

Sherk, R.K., ‘Roman geographical exploration and military maps’; in: W. Haase en H. Temporini ed., Aufstieg und Niedergang der römischen Welt II.1 (Berlijn 1974), 534-562.

Shroder, J.F., ‘Geomorphologie des Gebietes um den See Gennesaret’; in: J. Zangenberg e.a. ed., Leben am See Gennesaret: kulturgeschichtliche Entdeckungen in einer biblischen Region (Mainz am Rhein 2003), 5-7.

Smallwood, E.M., The Jews under Roman rule: from Pompey to Diocletian. Studies in Judaism in late antiquity 20 (Leiden 1976).

Smelik, K.A.D., Herleefde tijd: een Joodse geschiedenis (Den Haag en Leuven, 2de herziene uitgave 2011).

Smith, M., ‘The troublemakers’; in: W.D. Davies, W. Horbury en J. Sturby ed., The Cambridge history of Judaism III (Cambridge 1999), 501-568.

Sorek, S., The Jews against Rome (Londen en New York 2008).

Speidel, M.A., Heer und Herrschaft im römischen Reich der hohen Kaizerzeit (Stuttgart 2009).

Talbert, R.J.A. ed., Barrington atlas of the Greek and Roman World (Oxford en Princeton 2000).

Thackeray, H., The Jewish War. 2vol. Loeb Classical Library (Londen 1967). Turkowski, L., ‘Peasant agriculture in the Judaean hills’; Palestine exploration quarterly 101 (1969), 21-33.

van Daele, B., Het Romeinse leger (Leuven; 3de uitgave 2006).

Vandenberghe, M., De oorzaken van de Joodse opstand (66 tot 70 n. Chr.) een socio- antropologische studie (Onuitgegeven masterpaper Universiteit Gent, Gent 2011).

Vallat, J.P., ‘Survey archaeology and rural history: a difficult but productive relationship’; in: G. Barker en J. Lloyd ed., Roman landscapes: archaeological survey in the Mediterranean region. Archaeological monographs of the British School at Rome 2 (Londen 1991), 10-17.

Webster, G., The Roman imperial army of the first and second centuries AD (Londen 1969).

Weingarten, S., ‘Food in Roman Palestine: ancient sources and modern research’; Food and history 5 (2007), 41-67.

White, K.D., Greek and Roman technology (Londen 1984).

Williams, G., ‘Palestine’; in: W. Smith ed., A dictionary of Greek and Roman geography (Andover 2006), 516-534. 

 

Universiteit of Hogeschool
Master of Arts in de geschiedenis
Publicatiejaar
2015
Kernwoorden
Deel deze scriptie