Lichamelijk Kijken

Luce Moelans
De Kunst van het meningsverschil“Het lijkt mij wel duidelijk dat er op Cultuur nog serieus bespaard kan worden.

Lichamelijk Kijken

De Kunst van het meningsverschil

“Het lijkt mij wel duidelijk dat er op Cultuur nog serieus bespaard kan worden. Wat is er nu belangrijker: de wachtlijsten in de gehandicaptensector of een theatervoorstelling waarin men in hun bloot gat op een podium staat te dansen?” Eén van de vele facebook-comments op een artikel uit Knack, getiteld ‘De desinteresse van politici voor Cultuur baart ons zorgen' (24/07/2014).

Tijdens de verkiezingscampagne eerder dit jaar werd opvallend weinig aandacht besteed aan politieke voorstellen omtrent het culturele beleid van de toekomst — acties als ‘Ik kies voor Kunst’ buiten beschouwing gelaten. In tijden van crisis en besparingen is dit één van de sectoren waarin traditioneel als eerste bespaard wordt, ondanks luid protest vanuit het werkveld zelf. Is het ook niet meer dan normaal dat we voorrang geven aan bijvoorbeeld gezondheidszorg en onderwijs? Vanuit de kunstwereld moeten we immers geen remedie voor kanker of een oplossing voor de klimaatverandering verwachten.

Sterker nog: waarom belastinggeld besteden aan een domein dat enkel begrepen wordt door een select clubje insiders? Hoe vaak al vond u een bepaald artistiek werk goed/interessant/mooi, om vervolgens te ontdekken dat het volledig afgekraakt wordt in een recensie — of omgekeerd? Dit versterkt de visie dat “gewone mensen” (wat dat ook moge betekenen) niet kunnen begrijpen wat kunst uitdrukt, of dat hun mening in ieder geval niet meetelt.

Met de scriptie Lichamelijk Kijken heb ik hiertegenover willen stellen dat de betekenis van culturele producten precies ligt in de visie van de individuele toeschouwer. Kunst is wat u erin ziet,  it’s all in the eye of the beholder. De Franse filosoof Jacques Rancière verklaart namelijk dat kijken nooit een passieve bezigheid is. Geconfronteerd met een kunstwerk ondergaan we niet alleen, onze ervaring wordt steeds meteen aangevuld met persoonlijke associaties en herinneringen. Op die manier vertelt elke artistieke uiting ons iets over onszelf, over ons eigen in-de-wereld-staan.

In het onderzoek wordt dit verhelderd aan de hand van werken van twee Belgische kunstenaars, namelijk Chantal Akerman en Kris Verdonck. In de gekozen voorbeelden neemt het (bewegende) lichaam steeds een centrale positie in als drager van betekenis, wat eveneens gevolgen heeft voor de kijkervaring van de individuele toeschouwer. Ons lichaam is immers dat wat het dichtst bij ons staat: het is de eerste en belangrijkste manier om aan de buitenwereld te tonen wie we zijn en waar we voor staan, zowel bewust als onbewust. Onze kledingkeuzes, piercings en tatoeages, gezichtsuitdrukkingen of karakteristieke bewegingen,… zijn allen uitingen van onze identiteit.

Wat blijkt? Bij het zien van een ‘echt’ lichaam (live aanwezig of weergegeven door middel van film/video) in de context van een kunstwerk weet de kijker niet meer zonder twijfel wat realiteit, of wat deel van het spektakel is. Is de performer alleen maar een rol aan het spelen? Of sijpelen onbedoeld aspecten van zijn/haar eigen identiteit binnen in de vertolking?  Deze onzekerheid over de authenticiteit van mensen ervaren we soms in confrontatie met andere domeinen van de maatschappij, zoals politiek, marketing of de bedrijfscultuur.  Ook het beeld dat we van onszelf de wereld insturen, bijvoorbeeld via sociale media, kan een gelijkaardige respons uitlokken. Zelfs als we volledige controle denken te behouden over dat wat we willen tonen, zullen de interpretaties van onze persoonlijkheid zeer uiteenlopend blijken.

Dus wat is dan uiteindelijk het maatschappelijke nut van al die artistieke uitingen? We bevinden ons in een samenleving waarin de verschillen tussen mensen en contrasterende (levens)visies alleen nog lijken te leiden tot (burger)oorlogen  — de Palestijnse kwestie, Oekraïne — of tot politieke impasses, met België als overduidelijk voorbeeld. Kunst en/of Cultuur zijn zowat de laatste domeinen waarin we geen consensus moeten (willen) bereiken. Wat culturele producten in de meest uiteenlopende vormen ons kunnen leren, is dat alle mensen de wereld op hun eigen manier zien en beleven. In plaats van deze onderlinge verschillen op voorhand als problematisch af te schrijven, kunnen we ze misschien zien als een potentiële verrijking. Tenslotte is de mogelijkheid om het oneens te zijn met elkaar hét basisprincipe waarop het democratische ideaal gestoeld is. Of dat toch wil zijn.

Bibliografie

Bibliografie

 

  1. Over Chantal Akerman       

‘Contour’, http://www.contour2005.be/UK/ca.htm, laatste toegang 06/05/0/2014.

Foster, Gwendolyn Audrey (ed.), Identity and Memory. The Films of Chantal Akerman. 2de uitg., Carbondale/Edwardsville: Southern Illinois University Press, 2003.

Margulies, Ivone, Nothing Happens. Chantal Akerman’s Hyperrealist Everyday. Durham/Londen: Duke University Press, 1996.

Martin, Angela (ed.), ‘Chantal Akerman's Films: A Dossier’, Feminist Review, 3,1 (1979): 24-47.

Mathijs, Ernest (ed.), The Cinema of the Low Countries. London: Wallflower, 2004.

Roelstraete, Dieter en Anders Kreuger (eds.), Chantal Akerman. Too Far, Too Close, tent.cat. Antwerpen: M HKA, Ludion, 2012.

 

  1. Over Kris Verdonck
  1. Werken/artikels:

Hillaert, Wouter, ‘Verdonck en Verdonck: Half Cyborg, Half Assembleur’, Muziek & Woord, 34, 404 (2008): 21-22.

Hillaert, Wouter, ‘De machine de mens. De visionaire kunsten van Kris Verdonck’, Ons Erfdeel, 53, 1 (2010): 134-136.

Laermans, Rudi, ‘‘Dance in General’ or Choreographing the Public, Making Assemblages’, Performance Research: A Journal of the Performing Arts, 13, 1 (2008): 7-14.

Laermans, Rudi, ‘Impure Gestures Towards ‘Choreography in General’: Re/Presenting Flemish Contemporary Dance, 1982–2010’, Contemporary Theatre Review, 20, 4 (2010): 405-415.

Rodeyns, Julie, ‘Samenleven in tien beelden’, <H>ART, 4, 72 (2010): 35.

Van Baarle, Kristof, ‘The Human Thing: De positie van het object in het oeuvre van Kris Verdonck’, Documenta: Tijdschrift voor theater, 31, 1 (2013): 31-50.

Van Beek, Jozefien, ‘Objecten zijn perfecte tragische helden. Interview met kunstenaar en regisseur Kris Verdonck’, Transdigital Cookbook, 1, 1 (2010): 27-39.

Van den Broek, Moos, ‘Kris Verdonck zoekt de confrontatie tussen mens en machine’, TM: Tijdschrift over Theater, Muziek en Dans, 12, 6 (2008): 130-132.

van Kerkhoven, Marianne en Anoek Nuyens, Listen to the Bloody Machine. Creating Kris Verdonck’s END. Utrecht/Amsterdam: Utrecht School of the Arts en International Theatre & Film Books Publishers, 2012.

 

  1. Digitale bronnen:

‘A Two Dogs Company’, www.atwodogscompany.org, laatste toegang 03/05/2014.

‘Interview met Wijdebrand Schaap voor Cultureel Persbureau’, http://www.youtube.com/watch?v=63My515tk90, laatste toegang 09/05/2014.

K, a Society’, http://www.youtube.com/watch?v=63My515tk90, laatste toegang 03/05/2014.

Patent Human Energy. Kris Verdonck’, http://www.margaritaproduction.be/project/patent-human-energy, laatste toegang 03/05/2014.

 

  1. Algemene insteek

Ferrando, Francesca, ‘Posthumanism, Transhumanism, Antihumanism, Metahumanism, and New Materialisms: Differences and Relations’, Existenz, 8, 2 (2013): 26-32.

Fischer-Lichte, Erika, The Transformative Power of Performance. A new aesthetics. Vert. uit Duits door Saskya Iris Jain, London/New York: Routledge, 2008.

Freud, Sigmund, ‘The Uncanny (1919)’, http://web.mit.edu/allanmc/www/freud1.pdf, laatste toegang 03/05/2014.

Goldberg, RoseLee, Performance Art. From Futurism to the Present, World of Art. 3de verb. uitg., Londen: Thames & Hudson, 2011.

Houtman, Dick, Stef Aupers en Willem de Koster, Paradoxes of Individualization: Social Control and Social Conflict in Contemporary Modernity. Farnham/Burlington: Ashgate, 2011.

Jentsch, Ernst, ‘On the Psychology of the Uncanny (1906)’, http://art3idea.psu.edu/locus/Jentsch_uncanny.pdf, laatste toegang 03/05/2014.

Lee, Carol, Ballet in Western Culture. A History of Its Origins and Evolution. New York/Londen: Routledge, 2002.

Mori, Masahiro (vert. uit Japans door K. MacDorman en N. Kageki), ‘The Uncanny Valley’, IEEE Robotics & Automation Magazine, 19, 2 (2012): 98-100.

Rancière, Jacques, Le Maître ignorant. Cinq leçons sur l’émancipation intellectuelle. Parijs: Fayard, 1987.

Rancière, Jacques, Le spectateur émancipé. Parijs: La Fabrique éditions, 2008. 

Rancière, Jacques, The Emancipated Spectator. Vert. uit Frans door Gregory Elliott, 2de uitg., Londen/New York: Verso, 2011.

Van den Dries, Luk, Maaike Bleeker e.a. (eds.), Bodycheck: Relocating the Body in Contemporary Performing Art, Critical Studies, 17. Amsterdam, New York: Rodopi, 2002.

Vergine, Lea, Body art and Performance. The Body as Language. Milaan: Skira Editore, 2000.

Zijderveld, Anton C., The Abstract Society. A Cultural Analysis of Our Time. Garden City: Doubleday, 1970.

 

Universiteit of Hogeschool
Kunstwetenschappen
Publicatiejaar
2014
Kernwoorden
Share this on: