"De keizer die een schande was." Perceptie van het amoureus leven van keizers Caligula en Heliogabalus

Saskia Bollen
“De keizer die een schande was.”Seksschandalen van Romeinse keizersHet intieme leven van machtige, publieke figuren spreekt steeds tot de verbeelding, denk maar aan Berlusconi’s ‘bunga bunga-feestjes’, de kamermeidaffaire van DSK, de tumultueuze relatie van prins Charles en Lady Di, enzovoort. In de oudheid was dit niet anders, het volk speculeerde druk over het seksuele doen en laten van hun keizers. Kranten, televisie en andere media bestonden weliswaar nog niet, maar de wildste geruchten bereikten vlot zelfs de verste uithoeken van het Romeinse Imperium.

"De keizer die een schande was." Perceptie van het amoureus leven van keizers Caligula en Heliogabalus

“De keizer die een schande was.”Seksschandalen van Romeinse keizers

Het intieme leven van machtige, publieke figuren spreekt steeds tot de verbeelding, denk maar aan Berlusconi’s ‘bunga bunga-feestjes’, de kamermeidaffaire van DSK, de tumultueuze relatie van prins Charles en Lady Di, enzovoort. In de oudheid was dit niet anders, het volk speculeerde druk over het seksuele doen en laten van hun keizers. Kranten, televisie en andere media bestonden weliswaar nog niet, maar de wildste geruchten bereikten vlot zelfs de verste uithoeken van het Romeinse Imperium. Enkele antieke schrijvers hebben deze roddels en hun eigen fantasieën opgetekend in een keizersbiografie. Het seksuele gedrag van de Romeinse keizers Caligula en Heliogabalus en de gangbare visie op seksualiteit vormen het onderwerp van mijn masterthesis.

“De keizer die een schande was.” Dit harde oordeel velde antieke auteur Herodianus over Heliogabalus, vandaag voor het grote publiek volstrekt onbekend, maar in de ogen van de Romeinen één van de meest perverse keizers. Een gelijkaardig verdict viel te beurt aan de ‘krankzinnige’ Caligula. “Hij spaarde noch zijn eigen kuisheid, noch die van anderen”, aldus biograaf Suetonius.

Overspel als norm

Een keizer bleef best langdurig getrouwd en monogaam om te vermijden dat hij werd beschuldigd van afwijkend gedrag. ‘Tot de dood ons scheidt’ was het geldende huwelijksideaal. Maar Caligula en Heliogabalus huwden, scheidden en hertrouwden dat het een lieve lust was: beiden stapten maar liefst vier keer in het huwelijksbootje in ongeveer evenveel jaar. Een echtscheiding was nochtans toegestaan, althans op initiatief van de man, mits grondige reden. Je vrouw gewoon beu zijn, zoals in het geval van Caligula’s derde huwelijk, was echter onaanvaardbaar. Volgens de geruchtenmolen had Caligula zelfs intiem contact met zijn eigen zussen. Het plegen van incest was echter een zwaar taboe in de Romeinse samenleving en ten strengste verboden.Zowel Caligula als Heliogabalus waren notoire overspelige echtgenoten. Caligula zou met zowat half vrouwelijk Rome het bed gedeeld hebben, terwijl Heliogabalus echtbreuk pleegde met vrouwen én mannen. De vele buitenechtelijke relaties van de heersers waren echter helemaal geen schandaal, overspel was normaal en algemeen aanvaard. Weliswaar gold dit enkel voor mannen, ontrouw door echtgenotes was volstrekt onacceptabel. Het maakte voor de Romeinen trouwens geen verschil of mannen (overspelige) seks hadden met vrouwen of met mannen. Uit mijn onderzoek is dan ook gebleken dat beide keizers door de antieke auteurs niet bekritiseerd werden op het plegen van overspel, wel op de frequentie ervan. Veelvuldig overspel strookte immers niet met het Romeinse ideaal van matigheid. Overspel met een getrouwde vrouw werd eveneens afgekeurd. Volgens de bronnen nam Caligula tijdens zijn banketten regelmatig een gaste mee naar zijn slaapkamer om na de daad voor de hele zaal te vertellen of de vrouw goed in bed was of niet. Dit alles in het bijzijn van haar echtgenoot.

Keizer speelt prostituee

Caligula en Heliogabalus vertoefden geregeld in het gezelschap van zowel vrouwelijke als mannelijke prostituees. Uit mijn analyse bleek dat de bevolking een ambigue houding aannam tegenover prostitutie. Enerzijds hadden ze een afkeer van die ‘vuile hoerenkoten’, maar anderzijds was bordeelbezoek toegestaan. Dus overtraden Caligula en Heliogabalus geen morele regels. Maar ze richtten ook een eigen bordeel op, dit zelfs in het keizerlijke paleis. Daardoor behoorden de heersers tot de categorie van bordeeleigenaars, en die hadden een zeer slecht imago. Caligula dwong aristocratische vrouwen en kinderen zich te prostitueren in zijn bordeel, wat niet in goede aarde viel bij het volk. Maar Heliogabalus zorgde voor een nog grotere schokgolf, want hij prostitueerde zichzelf. Zowel in zijn paleisbordeel als in prostitutiehuizen in Rome verdreef hij soms de hoeren om hun plaats in te nemen.

‘Homoseksuele’ keizers

Caligula en Heliogabalus hadden meermaals seks met mannen. Wij zouden hier de term ‘homoseksueel’ op plakken, maar in de oudheid kende men dit woord noch het concept erachter. Meer nog, het geslacht van de seksuele partner was van geen enkel belang, wel de rol die iemand speelde tijdens de geslachtsgemeenschap. Hierbij werd het onderscheid gemaakt tussen actief en passief, oftewel de penetrerende rol, bedoeld voor mannen, en de ontvangende rol voor vrouwen. Het was dan ook heel normaal voor een Romeinse man om het bed te delen met vrouwen én mannen, tenminste, zolang hij de actieve rol op zich nam. En hier wringt het schoentje, want Caligula en Heliogabalus werden meermaals beschuldigd van passiviteit. Bovendien werden passieve mannen niet als ‘echte venten’ beschouwd, maar als verwijfd. In de biografieën van Heliogabalus wordt veel aandacht besteed aan diens vele man-manrelaties. Hij had zelfs speciale verkenners aangesteld die in Rome op zoek moesten naar nieuwe mannelijke partners, bij voorkeur groot geschapen. Passief gedrag was aanstootgevend en moreel onaanvaardbaar, en de auteurs laten hun afgrijzen dan ook duidelijk blijken. Heliogabalus ging nog een stap verder door zelfs te trouwen met een man. In dit huwelijk wordt de keizer door de biografen expliciet als vrouw aangeduid: hij was de bruid, de koningin en zou zelf liefst met “dame” aangesproken worden. Het ‘homohuwelijk’ op zich was niet zozeer het grote probleem in de publieke opinie, wel het feit dat één van de twee heren de vrouw in de relatie speelde. Daarenboven droegen Caligula en Heliogabalus soms vrouwenkleren en make-up, en zou Heliogabalus zelfs een geslachtsoperatie overwogen hebben. Dit alles paste niet in de sterk masculiene Romeinse maatschappij.

Rare jongens, die Romeinen

Stelden de Romeinse keizers daadwerkelijk schandelijke seksuele daden? Deze vraag zal nooit een betrouwbaar antwoord kennen. Daarom onderzocht ik de manier waarop de twee keizers werden geportretteerd. Heliogabalus werd door de heersende vooroordelen gezien als een decadente, verwijfde en perverse oosterling, alleen al omdat hij van Syrische origine was. Verder vielen Caligula en Heliogabalus volgens de literaire modellen in de categorieën ‘slechte keizer’ en ‘tiran’. Daardoor werden typisch geachte tirannieke eigenschappen aan hen toegeschreven, zelfs zonder enige bewijsgrond. Dit leverde hen heel wat imagoschade op, niet alleen in de oudheid, maar ook nog tot op de dag van vandaag. Bij het lezen van de vele seksverhalen over Caligula en Heliogabalus is één gedachte nooit veraf: rare jongens, die Romeinen.

Bibliografie

Bibliografie

Bronnen

Cassius Dio, Historiae Romanae: LVI-LX, ed. trad. E. Cary (The Loeb Classical Library), VII, Londen-Cambridge (Mass.), 1961².

Cassius Dio, Historiae Romanae: LXXI-LXXX, ed. trad. E. Cary (The Loeb Classical Library), IX, Londen-Cambridge (Mass.), 1961².

Eutropius, Breviarium ab Urbe Condita, ed. trad. J. Hellegouarc’h, Parijs, 1999.

Flavius Josephus, Antiquitates Judaicae: XVIII-XX, ed. trad. L.H. Feldman (The Loeb Classical Library), IX, Londen-Cambridge (Mass.), 1965.

Herodianus, Ab Excessu Divi Marci: I-IV, ed. trad. C.R. Whittaker (The Loeb Classical Library), I, Londen-Cambridge (Mass.), 1969.

Herodianus, Ab Excessu Divi Marci: V-VIII, ed. trad. C.R. Whittaker (The Loeb Classical Library), II, Londen-Cambridge (Mass.), 1970.

Iohannes Zonaras, Epitome Historiarum, ed. L. Dindorf (red.) (Bibliotheca scriptorum Graecorum et Romanorum Teuberniana), III, Leipzig, 1870.

Juvenalis, Saturae, ed. trad. S.M. Braund (The Loeb Classical Library), Londen-Cambridge (Mass.), 2004.

Martialis, Epigrammata: I-V, ed. trad. D.R. Shackleton Bailey (The Loeb Classical Library), I, Londen-Cambridge (Mass.), 1993.

Martialis, Epigrammata: VI-X, ed. trad. D.R. Shackleton Bailey (The Loeb Classical Library), II, Londen-Cambridge (Mass.), 1993.

Martialis, Epigrammata: XI-XIV, ed. trad. D.R. Shackleton Bailey (The Loeb Classical Library), III, Londen-Cambridge (Mass.), 1993.

Philo Alexandrinus, Legatio ad Gaium, ed. trad. F.H. Colson (The Loeb Classical Library), X, Londen-Cambridge (Mass.), 1962.

Scripores Historiae Augustae, Historia Augusta, ed. trad. D. Magie (The Loeb Classical Library), II, Londen-Cambridge (Mass.), 1980².

Seneca Minor, Ad Lucilium Epistulae Morales, ed. trad. R.M. Gummere (The Loeb Classical Library), II, Londen-Cambridge (Mass.), 1962².

Seneca Minor, De  Beneficiis, ed. trad. J.W. Basore (The Loeb Classical Library), III, Londen-Cambridge (Mass.), 1975².

Seneca Minor, De  Constantia, ed. trad. J.W. Basore (The Loeb Classical Library), I, Londen-Cambridge (Mass.), 1970².

Sextus Aurelius Victor, Liber de Caesaribus, ed. trad. P. Dufraigne (Collection des universités de France), Parijs, 1975.

Suetonius, De Vita Caesarum: I-IV, ed. trad. J.C. Rolfe (The Loeb Classical Library), I, Londen-Cambridge (Mass.), 20014.

Suetonius, De Vita Caesarum: V-VIII, ed. trad. J.C. Rolfe (The Loeb Classical Library), II, Londen-Cambridge (Mass.), 1979².

Tacitus, Annales: IV-VI. XI-XII, ed. trad. J. Jackson en C.H. Moore (The Loeb Classical Library), IV, Londen-Cambridge (Mass.), 1970².

Tacitus, Annales: XIII-XVI, ed. trad. J. Jackson en C.H. Moore (The Loeb Classical Library), V, Londen-Cambridge (Mass.), 1981².

 

Moderne studies

Alfödy, G., ‘Zwei Schimpfnamen des Kaisers Elagabal: Tiberninus und Tractatitius, J. Straub (red.), Bonner Historia-Augusta-Colloquium 1972-1974 (Antiquitas Reihe 4: Beiträge zur Historia-Augusta-Forschung), Bonn, 1976, 11-21.

Baldwin, B., Suetonius, Amsterdam, 1983.

Balsdon, J.P.V.D., Roman Women. Their History and Habits, Londen, 19724.

Balsdon, J.P.V.D., The Emperor Gaius (Caligula), Westport (Conn.), 1977².

Basore, J.W., Moral Essays. Seneca (The Loeb Classical Library), I, Londen-Cambridge (Mass.), 1970².

Basore, J.W., Moral Essays. Seneca (The Loeb Classical Library), III, Londen-Cambridge (Mass.), 1975².

Beard, M., ‘The Sexual Status of Vestal Virgins’, Journal of Roman Studies, 70 (1980), 12-27.

Bird, H.W., Sextus Aurelius Victor: a Historiographical Study (ARCA: Classical and Medieval Texts, Papers and Monographs), Liverpool, 1984.

Boswell, J., Same-Sex Unions in Premodern Europe, New York, 1994.

Bradley, K.R., ‘Ideals of Marriage in Suetonius’ Caesares’, Rivista storica dell’Antichità, 15 (1985), 77-95.

Braund, S.M., Juvenal and Persius (The Loeb Classical Library), Londen-Cambridge (Mass.), 2004.

Cantarella, E., Selon la nature, l’usage et la loi. La bisexualité dans le monde antique, Parijs, 1991².

Cizek, E., Structures et idéologie dans “Les vies des douze césars” de Suétone, Parijs-Boekarest, 1977.

Cox, P., Biography in Late Antiquity: a Quest for the Holy Man (The Transformation of the Classical Heritage), Berkeley, 1983.

De Bakker, J., Het beeld van keizer Gaius bij Cassius Dio: bijdrage tot de studie van Cassius Dio als historicus, Ongepubliceerde licentiaatsverhandeling, Katholieke Universiteit Leuven, departement oude geschiedenis, XIV, 1978.

De Blois, L., ‘Emperor and Empire in the Works of Greek-speaking Authors of the Third Century AD, Aufstieg und Niedergang der römischen Welt, II.34.4, 1998, 3391-3443.

De Blois, L., ‘The Perception of Roman Imperial Authority in Herodian’s Work’, L. De Blois e.a. (red.), The Representation and Perception of Roman Imperial Power (Impact of Empire (Roman Empire)), Amsterdam, 2003, 148-156.

Dessau, H., ‘Über Zeit und Persönlichkeit der Scriptores Historiae Augustae’, Hermes, 24 (1889), 337-392.

Dufraigne, P., Livre des Césars (Collection des universités de France), Parijs, 1975.

Dunkle, J.R., ‘The Rhetorical Tyrant in Roman Historiography: Sallust, Livy and Tacitus’, The Classical World, 65 (1971), 12-20.

Edwards, C., ‘Unspeakable Professions: Public Performance and Prostitution in Ancient Rome’, J.P. Hallett en M.B. Skinner (red.), Roman Sexualities, Princeton, 1997, 66-95.

Edwards, C., The Politics of Immorality in Ancient Rome, Cambridge, 1993.

Eyben, E., Laes, C. en Van Houdt, T., Amor-Roma. Liefde en erotiek in Rome, Leuven, 2003.

Faraone, C.A. en McClure, L.K. (red.), Prostitutes and Courtesans in the Ancient World (Wisconsin Studies in Classics), Madison, 2006.

Flach, D., ‘Dios Platz in der kaiserzeitlichen Geschichtsschreibung’, Antike und Abendland, 18 (1973), 130-143.

Foucault, M., Histoire de la sexualité (Bibliothèque des histoires), 3 dln., Parijs, 1976-1984.

Francese, C., Ancient Rome in So Many Words, New York, 2007.

Gardner, J.F., ‘Sexing a Roman: Imperfect Men in Roman Law’, L. Foxhall en J. Salmon (red.), When Men were Men: Masculinity, Power, and Identity in Classical Antiquity (Leicester-Nottingham Studies in Ancient Society), Londen, 1998, 136-152.

Haegemans, K., Imperial Authority and Dissent: the Roman Empire in AD 235-238 (Studia Hellenistica), Leuven, 2010.

Harries, J., ‘The Cube and the Square: Masculinity and Male Social Roles in Roman Boiotia’, L. Foxhall en J. Salmon (red.), When Men were Men: Masculinity, Power, and Identity in Classical Antiquity (Leicester-Nottingham Studies in Ancient Society), Londen, 1998, 184-194.

Hurley, D.W., An Historical and Historiographical Commentary on Suetonius' Life of Caligula (American Classical Studies), Atlanta, 1993.

Hurley, D.W., Suetonius. The Caesars, Indianapolis, 2010.

Icks, M., ‘De valse Antoninus: beeld en werkelijkheid van Heliogabalus in de oudheid’, Kleio: tijdschrift voor oude talen en antieke cultuur, 36 (2007), 176-188.

Icks, M., ‘Heliogabalus, het monster uit het oosten’, Hermeneus, 77 (2005), 25-35.

Icks, M., The Crimes of Elagabalus: the Life and Legacy of Rome’s Decadent Boy Emperor, Londen-New York, 2013².

Kiefer, O., Sexual Life in Ancient Rome, New York, 1975².

Krenkel, W.A., ‘Männliche Prostitution in der Antike’, Das Altertum, 24 (1978), 49-55.

Lennon, J.J., Pollution and Religion in Ancient Rome, New York, 2014.

Mader, G., ‘History as Carnival, or Method and Madness in the Vita Heliogabali’, Classical Antiquity, 24 (2005), 131-172.

Magie, D., The Scriptores Historiae Augustae (The Loeb Classical Library), II, Londen-Cambridge (Mass.), 1980².

McGinn, T.A.J., Prostitution, Sexuality and the Law in Ancient Rome, New York, 2003².

McGinn, T.A.J., The Economy of Prostitution in the Roman World: a Study of Social History and the Brothel, Ann Arbor, 2004.

Meise, E., Untersuchungen zur Geschichte der julisch-claudischen Dynastie (Vestigia: Beiträge zur alten Geschichte), München, 1969.

Millar, F., A Study of Cassius Dio, Oxford, 1964.

Parker, H.N., ‘The Teratogenic Grid’, J.P. Hallett en M.B. Skinner (red.), Roman Sexualities, Princeton, 1997, 47-65.

Parker, H.N., ‘Why Were the Vestals Virgins? Or the Chastity of Women and the Safety of the Roman State’, B. MacLachlan en J. Fletcher (red.), Virginity Revisited: Configurations of the Unpossessed Body (Phoenix Supplementary Volume. Studies in Gender), Toronto, 2007, 66-99.

Pflaum, H., ‘Les amours des empereurs dans l’Histoire Auguste’, J. Straub (red.), Bonner Historia-Augusta-Colloquium 1975-1976 (Antiquitas Reihe 4: Beiträge zur Historia-Augusta-Forschung), Bonn, 1978, 157-166.

Raepsaet-Charlier, M., ‘Ordre sénatorielle et divorce sous l’Haut Empire: un chapitre de l’histoire des mentalités’, Acta Classica Universitatis Scientiarum Debreceniensis, 17-18 (1981-1982), 161-173.

Rawson, B., ‘Roman Concubinage and Other de facto Marriages’, Transactions and Proceedings of the American Philological Association, 104 (1974), 279-305.

Richlin, A., ‘Not before Homosexuality: the Materiality of the Cinaedus and the Roman Law against Love between Men’, Journal of the History of Sexuality, 3 (1993), 523-573.

Rolfe, J.C., Suetonius (The Loeb Classical Library), I, Londen-Cambridge (Mass.), 20014.

Roques, D., Hérodien. Histoire des empereurs Romain. De Marc-Aurèle à Gordien III (180 ap. J.-C. – 238 ap. J.-C.) (La roue à livres), Parijs, 1990.

Scheithauer, A., ‘Die Regierungszeit des Kaisers Elagabal in der Darstellung von Cassius Dio und Herodian’, Hermes, 118 (1990), 335-356.

Scheithauer, A., Kaiserbild und literarisches Programm. Untersuchungen zur Tendenz der Historia Augusta, Frankfurt, 1987.

Skinner, M.B., ‘Introduction’, J.P. Hallett en M.B. Skinner (red.), Roman Sexualities, Princeton, 1997, 1-20.

Skinner, M.B., Sexuality in Greek and Roman Culture, Oxford, 2005.

Sommer, M., ‘Elagabal – Wege zur Konstruktion eines “slechten” Kaisers’, Scripta Classica Israelica. Yearbook of the Israel Society for the Promotion of Classical Studies, 23 (2004), 95-110.

Spisak, A.L., Martial: a Social Guide, London, 2007.

Steidle, W., Sueton und die Antike Biographie (Zetemata), München, 1963².

Treggiari, S., Roman Marriage: Iusti Coniuges from the Time of Cicero to the Time of Ulpian, Oxford, 1991.

Veyne, P., ‘Homosexuality in Ancient Rome’, P. Ariès en A. Béjin (red.), Western Sexuality: Practise and Precept in Past and Present Times, Oxford, 1985, 26-35.

Veyne, P., ‘La famille et l’amour sous le Haut-Empire romain’, Annales, 33 (1978), 35-63.

Von Haehling, R., ‘Ignem perpetuum extinguere voluit: Heliogabal und der Vestakult in der Historia Augusta’, G. Bonamente en H. Brandt (red.), Historiae Augustae Colloquium Bambergense (Historia Augustae Colloquia. N.S.), Bari, 2007, 231-243.

Walters, J., ‘Invading the Roman Body: Manliness and Impenetrability in Roman Thought’, J.P. Hallett en M.B. Skinner (red.), Roman Sexualities, Princeton, 1997, 29-43.

Wardle, D., Suetonius’ Life of Caligula: a Commentary (Collection Latomus), Brussel, 1994.

Watson, L. en Watson, P. (red.), Martial. Selected Epigrams (Cambridge Greek and Latin Classics), Cambridge, 2003.

Whittaker, C.R., Herodian (The Loeb Classical Library), II, Londen-Cambridge (Mass.), 1970.

Williams, C.A., Roman Homosexuality: Ideologies of Masculinity in Classical Antiquity (Ideologies of Desire), New York, 1999.

Willrich, H., ‘Caligula’, Klio, 3 (1903), 85-118 en 288-317 en 397-470.

Zimmerman, M., Kaiser und Ereignis: Studien zum Geschichtswerk Herodians (Vestigia: Beiträge zur alten Geschichte), München, 1999.

Zinsli, S.C., ‘Gute Kaiser, schlechte Kaiser: die eusebische Vita Constantini als Refereztext für die Vita Heliogabali’, Wiener Studien, 118 (2005), 117-138.

Universiteit of Hogeschool
Geschiedenis van de oudheid
Publicatiejaar
2014
Kernwoorden
Deel deze scriptie