Preemptive self-defense: een moeilijk evenwicht tussen macht en recht in interstatelijke conflicten

Karel Devloo
Wanneer een Amerikaanse president een inauguratiespeech geeft, luistert de hele wereld mee. En de boodschap die Obama op 20 januari 2009 de wereld instuurde, stemde de internationale gemeenschap hoopvol: “Power alone cannot protect us, nor does it entitle us to do as we please”. De Verenigde Staten zou zich schikken naar het internationaal recht en geen oorlogen meer starten waarvan de juridische basis te betwijfelen valt. Helaas.

Preemptive self-defense: een moeilijk evenwicht tussen macht en recht in interstatelijke conflicten

Wanneer een Amerikaanse president een inauguratiespeech geeft, luistert de hele wereld mee. En de boodschap die Obama op 20 januari 2009 de wereld instuurde, stemde de internationale gemeenschap hoopvol: “Power alone cannot protect us, nor does it entitle us to do as we please”. De Verenigde Staten zou zich schikken naar het internationaal recht en geen oorlogen meer starten waarvan de juridische basis te betwijfelen valt. Helaas. Het Amerikaanse defensiebeleid mag de afgelopen jaren dan wel serieus van stijl en retoriek veranderd zijn, de inhoud ervan is de laatste decennia in grote lijnen onveranderd gebleven. De ruime Amerikaanse interpretatie van de internationale regels inzake het gebruik van geweld zorgen immers voor veel militaire manoeuvreerruimte. De doctrine die deze brede interpretatie al deze jaren vorm gaf, heet “the right of preemptive self-defense”.

De doctrine van preemptive self-defense gaat ervan uit dat staat A geweld mag gebruiken tegen staat B, wanneer er duidelijke bewijzen zijn dat staat B in de zeer nabije toekomst staat A zal aanvallen. Deze redenering lijkt niet overeen te stemmen met de bewoordingen van artikel 51 van het Handvest van de Verenigde Naties (hierna VNH): “Nothing in this present Charter shall impair the inherent right of individual or collective self-defence if an armed attack occurs”. Het onderzoeksopzet van mijn thesis was bijgevolg drieledig. Is deze doctrine conform het internationaal recht, zou deze doctrine op een huidig internationaal conflict toegepast kunnen worden en wat vertelt deze doctrine ons over de slagkracht van het internationaal recht.

De voorstanders van deze doctrine proberen de wettigheid ervan in hoofdzaak op twee manieren aan te tonen. De eerste methode hanteert een brede interpretatie van artikel 51 VNH. Zo zou het woord ‘inherent’ moeten aantonen dat iedere afzonderlijke soevereine staat zelf de limieten van het recht op zelfverdediging kan bepalen. Daarenboven omzeilt men de inhoud van artikel 51 VNH door te stellen dat er eigenlijk al sprake is van een aanval op het moment dat de militaire voorbereidingen van de agressieve staat “a point of no return” bereikt hebben. Hoewel deze redenering op redelijk wat bijval kan rekenen in de academische wereld, wijst de meerderheidsvisie deze ruime interpretatie van artikel 51 VNH af.

De tweede redenering baseert zich niet op artikel 51 VNH, maar op een andere bron van recht, namelijk de gewoonte. Immers, een gebruik of een opvatting kan recht worden, wanneer een overgrote meerderheid van staten consequent een bepaald gedrag vertonen waarvan ze menen dat het wettig is. Hierdoor is het mogelijk dat juridische opvattingen evolueren doorheen de tijd en kan het zijn dat de gewoonte anno 2013 verschilt van het verdragsrecht anno 1945. Bijgevolg moet er aangetoond worden dat er zich reeds verschillende incidenten hebben voorgedaan waarbij staten hun eenzijdige militaire actie, al dan niet expliciet, op deze doctrine baseerden zonder dat ze teruggefloten werden door de internationale statengemeenschap. De bekendste voorbeelden hierbij zijn de Cubaanse rakettencrisis van 1962, de zesdaagse oorlog tussen Israël en z’n Arabische buren van 1967 en de Amerikaanse oorlog in Irak van 2003. Hoewel de juridische logica achter deze redenering volgens mij klopt, wegen de aangevoerde voorbeelden te licht om te kunnen spreken van een aanvaarding van de doctrine op basis van gewoonte.

Ondanks het feit dat sommige staten en rechtsgeleerden dus rotsvast in deze doctrine geloven, kwam ik tot het besluit dat het tot op heden geen deel uitmaakt van het internationaal recht. Bijgevolg ging ik op zoek naar een potentieel hedendaags internationaal conflict dat het ideale gewoonterechtelijk bewijs zou kunnen vormen voor de aanvaarding van preemptive self-defense. Volgens mij zijn de spanningen rond het vermeende Iraanse kernwapenprogramma daarbij het voor de hand liggende voorbeeld. Het is niet ondenkbaar dat een westerse “aanval uit verdediging” op Iran de goedkeuring krijgt van de internationale statengemeenschap, áls men het onomstotelijke bewijs levert dat Iran heel erg dicht is bij het bemachtigen van nucleaire wapens. De gevolgen van een nucleaire aanval zijn immers zo groot, dat het verstaanbaar is dat bepaalde staten geen risico’s willen nemen. De dreiging moet uitgeschakeld worden voor het te laat is. De huidige ontwikkelingsfase van het vermeende Iraanse kernwapenprogramma zorgt er echter voor dat een westerse inval op dit moment niet alleen bijzonder onwenselijk, maar ook compleet onwettig zou zijn.

Het internationaal recht inzake het gebruik van geweld is inderdaad beknopt en stringent. Het is niet toevallig dat net militair machtige staten zoals de Verenigde Staten van Amerika en Israël het bijzonder moeilijk hebben met het restrictieve karakter van artikel 51 VNH. Deze staten staan immers onder constante dreiging om aangevallen te worden. Daarenboven beschikken deze staten over uitgebreide militaire inlichtingsdiensten, waardoor ze, in tegenstelling tot kleinere staten, de mogelijkheid hebben om gewapende aanvallen te voorkomen door vroeg in te grijpen. Men zou hierdoor kunnen verwachten dat de appreciatie voor het internationaal recht omgekeerd evenredig is met de militaire sterkte van een staat. Aan de ene kant tonen de discussies rond preemptive self-defense volgens mij aan dat het VN-systeem niet altijd realistisch en performant is. Wanneer het recht geen reflectie is van de politieke realiteit en de belangen van afzonderlijke staten, zal de legitimiteit ervan steeds onder druk komen te staan. Aan de andere kant is dit misschien net een goede zaak, aangezien deze regels er net gekomen zijn omdat er voordien te weinig remmen stonden op de militaire aspiraties van individuele staten. Één iets is echter duidelijk. Het laatste woord over preemptive self-defense is nog lang niet gezegd. 

Bibliografie

I. Wetgeving (per onderdeel chronologisch geordend)

         I.A. Verdragen

Verdrag betreffende het respecteren van de beperkingen inzake het aanwenden van geweld voor het terugvorderen van contractuele schulden van 18 oktober 1907 (inwerkingtreding 26 januari 1910) [Drago-Porter Convention].

Oprichtingsakte van de Volkenbond van 28 juni 1919 (inwerkingtreding 10 januari 1920) [League of Nations].

Het protocol van Genève betreffende de vredevolle afhandeling van internationale conflicten van 2 oktober 1924 (niet in werking getreden).

Het wederzijds bijstandsverdrag tussen Duitsland, België, Frankrijk, Groot-Brittannië en Italië van 16 oktober 1925 (inwerkingtreding 14 september 1926), 54 L.N.T.S. 289 [Locarno pact].

Verdrag tussen de Verenigde Staten van Amerika en andere machten inzake de afwijziging van oorlog als een nationaal beleidsinstrument van 27 augustus 1928 (inwerkingtreding 24 juli 1929), 94 L.N.T.S. 57 [Kellogg-Briand pact / Pact of Paris].

Verenigde Naties, Handvest van de Verenigde Naties van 26 juni 1945 (inwerkingtreding 24 oktober 1945), 1 U.N.T.S. XVI [UN Charter].

Handvest van het Internationaal Militair Tribunaal van 8 augustus 1945 (inwerkingtreding 8 augustus 1945), 82 U.N.T.S. 279 [London / Nuremberg Charter].

Verenigde Naties, Statuut van het Internationaal Gerechtshof van 26 juni 1945 (inwerkingtreding 24 oktober 1945), 33 U.N.T.S. 993.

Wederzijds inter-Amerikaans bijstandsverdrag van 2 september 1947 (inwerkingtreding 3 december 1948), 21 U.N.T.S. 92 [Rio treaty].

Noord-Atlantische Verdragsorganisatie, Handvest van de Noord-Atlantische Verdrags- organisatie van 4 april 1949, 34 U.N.T.S. 243 (inwerkingtreding 24 augustus 1949).

De Conventies van Genève van 12 augustus 1949 (inwerkingtreding 21 oktober 1950), 75 U.N.T.S. 31.

Statuut van het Internationaal Atoomenergieagentschap van 23 oktober 1956 (inwerkingtreding 29 juli 1957) 276 U.N.T.S. 3.

Verdrag over de territoriale zee en de aansluitende zone van 29 april 1958 (inwerkingtreding 10 september 1964) 516 U.N.T.S. 205 [Eerste Geneevse verdrag of VTZ].

Verdrag betreffende de non-proliferatie van nucleaire wapens van 1 juli 1968 (inwerkingtreding 5 maart 1970), 729 U.N.T.S. 161 [NPT].

Verdrag tussen Iran en het IAEA voor de aanname van safeguards in uitvoering van het non-proliferatieverdrag van 19 juni 1973 (inwerkingtreding 15 mei 1974), INFCIRC/214.

Verenigde Naties, Weens Verdrag inzake het verdragenrecht van 23 mei 1969 (inwerkingtreding 27 januari 1980), 1155 U.N.T.S. 331 [VCLT].

Verenigde Naties, Verdrag van de Verenigde Naties inzake het zeerecht van 10 december 1982 (inwerkingtreding 16 november 1994), 1833 U.N.T.S. 396 [UNCLOS].

Verenigde Naties, Kernstopverdrag (Comprehensive Nuclear Test Ban Treaty) van 10 september 1996 (nog niet in werking getreden), U.N. Doc. A/50/1027 (1996) [CTBT].

Verenigde Naties, Statuut van het Internationaal Strafhof van 17 juli 1998 (inwerkingtreding 1 juli 2002), 2187 U.N.T.S. 90 [Het statuut van Rome].

Verenigde Naties, Verdrag inzake wapenhandel van 2 april 2013 (nog niet in werking getreden), U.N. Doc. A/RES/67/234.

         I.B. Resoluties van de Algemene Vergadering en de Veiligheidsraad

Resolutie 377 van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (3 november 1950), U.N. Doc. A/RES/377 (1970) [Uniting for peace resolution].

Resolutie 2625 van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (24 oktober 1970), U.N. Doc. A/RES/2625 (1970) [Declaration on Friendly Relations].

Resolutie 2734 van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (16 december 1970), U.N.  Doc. A/RES/2734 (1970).

Resolutie 2936 van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (29 november 1972), U.N.  Doc. A/RES/2936 (1972).

Resolutie 3314 van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (14 december 1974), U.N.  Doc. A/RES/3314 (1974) [Definition of Aggression].

Resolutie 36/27 van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (13 november 1981), U.N.  Doc. A/RES/36/27 (1981).

Resolutie 41/38 van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (18 november 1986), U.N.  Doc. A/RES/41/38 (1986).

Resolutie 42/22 van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (18 november 1987), U.N.  Doc. A/RES/42/22 (1987) [Declaration threat of force].

Resolutie 44/240 van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (29 december 1989), U.N.  Doc. A/RES/44/240 (1989).

Resolutie 60/1 van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (25 oktober 2005), U.N.  Doc. A/RES/60/1 (1998) [world summit outcome].

Resolutie 95 van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (1 september 1951), U.N. Doc. S/RES/95 (1951).

Resolutie 188 van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (8 april 1964), U.N. Doc. S/RES/188 (1964).

Resolutie 487 van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (19 juni 1981), U.N. Doc. S/RES/502 (1981).

Resolutie 502 van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (3 april 1982), U.N. Doc. S/RES/502 (1982).

Resolutie 678 van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (29 November 1990), U.N. Doc. S/RES/678 (1990).

Resolutie 1368 van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (12 september 2001), U.N. Doc. S/RES/1368 (2001).

Resolutie 1371 van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (28 september 2001), U.N. Doc. S/RES/1371 (2001).

Resolutie 1378 van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (14 november 2001), U.N. Doc. S/RES/1378 (2001).

Resolutie 1441 van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (8 november 2002), U.N. Doc. S/RES/1441 (2002).

Resolutie 1696 van de VN Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (31 juli 2006) U.N. Doc. S/Res/1696 (2006).

Resolutie 1737 van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (11 augustus 2006), U.N. Doc. S/RES/1701 (2006).

Resolutie 1747 van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (24 maart 2007), U.N. Doc. S/RES/ 1747 (2007).

Resolutie 1803 van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (3 maart 2008), U.N. Doc. S/RES/1803 (2008).

Resolutie 1835 van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (27 september 2008), U.N. Doc. S/RES/1835 (2008).

Resolutie 1929 van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (9 juni 2010), U.N. Doc. S/RES/1929 (2010).

Resolutie 1984 van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (9 juni 2011), U.N. Doc. S/RES/1984 (2011).

Resolutie 2049 van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (7 juni 2012), U.N. Doc. S/RES/2049 (2012).

Resolutie 2094 van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (7 maart 2013), U.N. Doc. S/RES/2094 (2013).

I.C. Andere documenten van de Verenigde Naties

Inter-Departmental Committee on Charter Repertory, United Nations Repertory of Practice (1945-1954), untreaty.un.org/cod/repertory/art51/english/rep_supp2_vol2art51e.pdf#

pagemode=none (laatst geraadpleegd op 6 januari 2013).

Veiligheidsraad van de Verenigde Naties, Verbatim Record of the proceedings in the Security Council (26 juli 1951), U.N. Doc. S/PV.549 (1951), daccess-dds-ny.un.org/doc/ UNDOC/GEN/N51/916/98/PDF/N5191698.pdf?OpenElement (laatst geraadpleegd op 20 april 2013).

Veiligheidsraad van de Verenigde Naties, Verbatim Record of the proceedings in the Security Council (1 augustus 1951), U.N. Doc. S/PV.550 (1951), daccess-dds-ny.un.org/doc/UN DOC/GEN/N51/917/00/PDF/N5191700.pdf?OpenElement (laatst geraadpleegd op 20 april 2013).

Veiligheidsraad van de Verenigde Naties, Verbatim Record of the proceedings in the Security Council (16 augustus 1951), U.N. Doc. S/PV.552 (1951), daccess-dds-ny.un.org/doc/UN DOC/GEN/N51/917/01/PDF/N5191701.pdf?OpenElement (laatst geraadpleegd op 20 april 2013).

Algemene Vergadering van de Verenigde Naties,  Report of the 1956 Special Committee on the Question of Defining Aggression (8 oktober - 9 november 1956), U.N. Doc. A/C.1/608 (1956), daccessddsny.un.org/doc/UNDOC/GEN/NL5/703/73/ PDF/NL570373.pdf?OpenElement (laatst geraadpleegd op 21 april 2013).

Brief van 22 oktober 1962 van de Permanente Vertegenwoordiger van de Verenigde Staten van Amerika bij de Verenigde Naties aan de Secretaris-Generaal van de VN Veiligheidsraad, U.N. Doc. S/5181 (1962), www.un.org/ga/search/view_doc.asp? symbol=S%2F5181&Submit=Search&Lang=E (laatst geraadpleegd op 16 april 2013).

Veiligheidsraad van de Verenigde Naties, Verbatim Record of the proceedings in the Security Council (2 april 1964), U.N. Doc. S/PV.1106 (1964), daccess­­­-ddsny.un.org /doc/UNDOC/GEN/N65/269/97/PDF/N6526997.pdf?OpenElement (laatst geraadpleegd op 24 april 2013).

Veiligheidsraad van de Verenigde Naties, Verbatim Record of the proceedings in the Security Council (6 juni 1967), U.N. Doc. S/PV.1348 (1967), daccess-ddsny.un.org/doc/ UNDOC/GEN/NL6/700/01/PDF/NL670001.pdf?OpenElement (laatst geraadpleegd op 18 april 2013).

Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, Verbatim Record of the proceedings in the General Assembly (19 juni 1967), U.N. Doc. A/PV.1526 (1967), www.un.org /ga/search/view_doc.asp?symbol=A%2FPV.1526&Submit=Search&Lang=E (laatst geraadpleegd op 19 april 2013).

Verenigde Naties, United Nations Yearbook 1967, pp. 195-196, unyearbook.un.org/un yearbook.html?name =1967index.html (laatst geraadpleegd op 20 april 2013) [Outbreak of Hostilities on 5 June 1967 and considerations by the Security Council].

Veiligheidsraad van de Verenigde Naties, Verbatim Record of the proceedings in the Security Council (31 maart 1976), U.N. Doc. S/PV.1906 (1976), daccess-ddsny.un.org/doc/ UNDOC/GEN/NL7/600/84/PDF/NL760084.pdf?OpenElement (laatst geraadpleegd op 24 april 2013).

Verenigde Naties, United Nations Yearbook 1978, pp. 169-173, unyearbook.un.org/unyear book.html?name=1978index.html (laatst geraadpleegd op 12 april 2013) [non-use of force in international relations].

Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, Informe de la Comisión de Derecho Internacional sobre la labor realizada en su 32° period de sesiones  (5 mei- 25 juli 1980), U.N. Doc. A/35/10 (1980), daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N 80/223/21/PDF/ N802 2321.pdf?OpenElement (laatst geraadpleegd op 23 maart 2013) [Spaanse versie].

Brief van 26 september 1980 van de President van Irak aan de Secretaris-Generaal van de Veiligheidsraad, U.N. Doc. S/14199 (1980), daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC /GEN/N80/228/38/PDF/N8022838.pdf?OpenElement (laatst geraadpleegd op 23 maart 2013).

Brief van 8 juni 1981 van de Permanente Vertegenwoordiger van Israël bij de Verenigde Naties aan de Secretaris-Generaal van de Veiligheidsraad, U.N. Doc. S/14510 (1981), www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S%2F14510&Submit=Search&Lang=E (laatst geraadpleegd op 20 april 2013).

Veiligheidsraad van de Verenigde Naties, Verbatim Record of the proceedings in the Security Council (12 juni 1981), U.N. Doc. S/PV.2280 (1981), daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/NL8/100/21/PDF/NL810021.pdf?OpenElement (laatst geraadpleegd op 20 april 2013).

Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, Verbatim Record of the proceedings in the General Assembly  (11 november 1981), U.N. Doc. A/36/PV.53 (1981), daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/NL8/600/62/PDF/NL860062.pdf?OpenElement (laatst geraadpleegd op 20 april 2013).

Veiligheidsraad van de Verenigde Naties, Verbatim Record of the proceedings in the Security Council (31 maart 1986), U.N. Doc. S/PV.2671 (1986), daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/PRO/N86/604/95/PDF/N8660495.pdf?OpenElement (laatst geraadpleegd op 4 maart 2013).

Brief van 12 april 1986 van de Permanente Vertegenwoordiger van Libische Arabische Jamahiriya bij de Verenigde Naties aan de Secretaris-Generaal van de Veiligheidsraad, U.N. Doc. S/17983 (1986), www.un.org/ga/search/view_doc.asp?s ymbol=S%2F14510&Submit=Search&Lang=E (laatst geraadpleegd op 20 april 2013).

Veiligheidsraad van de Verenigde Naties, Verbatim Record of the proceedings in the Security Council (13 juni 1986), U.N. Doc. S/PV.2690 (1986), daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/PRO/N86/606/88/PDF/N8660688.pdf?OpenElement (laatst geraadpleegd op 12 maart 2013).

Veiligheidsraad van de Verenigde Naties, Verbatim Record of the proceedings in the Security Council (14 juli 1988), U.N. Doc. S/PV.2818 (1988), daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/PRO/N88/607/77/PDF/N8860777.pdf?OpenElement (laatst geraadpleegd op 8 mei 2013).

Brief van 20 augustus 1998 van de Permanente vertegenwoordiger van de Verenigde Staten van Amerika bij de Verenigde Naties aan de Secretaris-Generaal van de Veiligheidsraad, U.N. Doc. S/1998/780 (1998), www.un.org/ga/search/view_doc.asp? symbol=S%2F1998%2F780&Submit=Search&Lang=E (laatst geraadpleegd op 22 april 2013).

Brief van 8 februari 1999 van de Secretaris-Generaal van de Veiligheidsraad aan de voorzitter van de Veiligheidsraad, U.N. Doc. S/1999/127 (2001), daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N99/033/84/IMG/N9903384.pdf?OpenElement (laatst geraadpleegd op 10 mei 2013).

Brief van 7 oktober 2001 van de Permanente vertegenwoordiger van de Verenigde Staten van Amerika bij de Verenigde Naties aan de Secretaris-Generaal van de Veiligheidsraad, U.N. Doc. S/2001/946 (2001), www.un.org/ga/search/view_doc.asp? symbol=S% 2F2001%2F946&Submit=Search&Lang=E (laatst geraadpleegd op 22 april 2013).

Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, Verbatim Record of the proceedings in the General Assembly  (12 november 2001), U.N. Doc. A/57/PV.2 (2001), daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/NL8/600/62/PDF/NL860062.pdf?OpenElement (laatst geraadpleegd op 26 maart 2013).

Veiligheidsraad van de Verenigde Naties, Verbatim Record of the proceedings in the Security Council (8 november 2002), U.N. Doc. S/PV.4644 (2002), daccess-dds-ny.un.org/doc/ UNDOC/PRO/N02/680/99/PDF/N0268099.pdf?OpenElement (laatst geraadpleegd op 10 mei 2013).

Veiligheidsraad van de Verenigde Naties, Verbatim Record of the proceedings in the Security Council (5 februari 2003), U.N. Doc. S/PV.4701 (2003), daccess-dds-ny.un.org/doc/ UNDOC/PRO/N03/236/00/PDF/N0323600.pdf?OpenElement (laatst geraadpleegd op 11 mei 2013).

Persconferentie Secretaris-Generaal van de VN Veiligheidsraad van 10 maart 2003, www.un.org/sg/offthecuff/?nid=394 (laatst geraadpleegd op 11 mei 2013) [onofficieel transcript].

Brief van 20 maart 2003 van de Permanente Vertegenwoordiger van de Verenigde Staten bij de Verenigde Naties aan de Secretaris-Generaal van de Veiligheidsraad, UN Doc.  S/2003/351(2003), www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S%2F2003%2F35 &Submit=Search&Lang=E (laatst geraadpleegd op 8 mei 2013).

Veiligheidsraad van de Verenigde Naties, Verbatim Record of the proceedings in the Security Council (27 maart 2003), U.N. Doc. S/PV.4726 resumption 1 (2003), daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/PRO/N03/297/64/PDF/N0329764.pdf?OpenElement (laatst geraadpleegd op 11 mei 2013).

High-level Panel on threats, Challenges and Change, A more Secure World: our Shared Responsibility, UN Doc. A/59/565 (2004), www.un.org/secureworld/report.pdf (laatst geraadpleegd op 8 mei 2013).

Secretary-General, In Larger Freedom: Towards Development, Security and Human Rights for all, UN Doc. A/59/2005 (21 maart 2005), daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/ GEN /N05/270/78/PDF/N0527078.pdf?OpenElement (laatst geraadpleegd op 11 mei 2013).

Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, record du discours de la procédure à l’Assemblée générale (7 april 2005), U.N. Doc. A/59/PV.87 (2005), daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N05/298/45/PDF/N0529845.pdf?OpenElement

(laatst geraadpleegd op 11 mei 2013) [Franse versie].

Veiligheidsraad van de Verenigde Naties, Press Statement on Iran (28 oktober 2005), U.N. Doc. SC/8542 (2005), www.un.org/News/Press/docs/2005/sc8542.doc.htm (laatst geraadpleegd op 11 mei 2013).

Brief van 22 maart 2006 van de Permanente Vertegenwoordiger van de Islamitische republiek Iran bij de Verenigde Naties aan de Secretaris-Generaal van de Veiligheidsraad, UN Doc. S/2006/178 (2006), daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/ GEN/N06/280/20/PDF /N0628020.pdf?OpenElement (laatst geraadpleegd op 13 april 2013).

Informele persverklaring van de Permanente Vertegenwoordiger van Zuid-Soedan bij de Verenigde Naties over de situatie in Soedan op 12 april 2012, www.unmultimedia.org/ tv/webcast/2012/04/representative-of-south-sudan-on-the-situation-in-sudan-security-council-media-stakeout.html (laatst geraadpleegd op 29 maart 2013) [United Nations Webcast].

Informele persverklaring van de Permanente Vertegenwoordiger van Soedan bij de Verenigde Naties over de situatie in Soedan op 12 april 2012www.unmultimedia.org/tv/ webcast/2012/04/mr-daffa-alla-elhag-ali-osman-sudan-security-council-media-stakeout-11.html (laatst geraadpleegd op 29 maart 2013) [United Nations Webcast].

I.D. Documenten van andere internationale agentschappen/commissies

Atomic Energy Commission, General Findings and Recommendations incorporated in its First Report to the Security Council (1946), U.N. Doc. AEC/18/Rev.1, avalon.law.yale.edu/20th_ century/decad240.asp#1 (laatst geraadpleegd op 7 maart 2013).

International Law Commission, Yearbook of the International Law Commission (1966).

International Law Commission, “Draft Articles on the Law of Treaties, with commentaries”, Yearbook of the international law commission Vol II (1966), untreaty.un.org/ilc/texts/ instruments/english/commentaries/1_1_1966.pdf (laatst geraadpleegd op 21 april 2013).

International Law Commission, Yearbook of the International Law Commission, Vol I (1980).

International Law Commission,  “Addendum – Eighth report on State responsibility by Mr. Roberto Ago, Special Rapporteur - the internationally wrongful act of the State, source of international responsibility”, Yearbook of the International Law Commission, Vol II, U.N. Doc. A/CN.4/318/Add.5-7 (1980), untreaty.un.org/ilc/documentation/en glish/a_cn4_318_add5-7.pdf (laatst geraadpleegd op 12 april 2013).

Internationaal instituut voor humanitair recht, Het San Remo handboek voor het toepasselijk internationaal recht bij gewapende conflicten op zee van 12 juni 1994.

Internationaal Atoomenergieagentschap, Model voor additioneel protocol bij de Verdragen tussen staten en het Internationaal Atoomagentschap voor de aanname van Safeguards Agreements (1997), INFCIRC/540, www.iaea.org/Publications/Docum ents/Infcircs/1997/infcirc540c.pdf (laatst geraadpleegd op 13 mei 2013).

International Law Association, Final report of the Committee. Statement of Principles applicable to the Formation of General Customary Law (Report of the 69th conference) (2000), www.ila-hq.org/download.cfm/docid/A709CDEB-92D6-4CFA-A61C4CA30 217F376 (laatst geraadpleegd op 24 april 2013).

International Law Commission, “Draft Articles on Responsibility of States for internationally wrongful acts, with commentaries”, Yearbook of the international law commission Vol II (2001), untreaty.un.org/ilc/texts/instruments/english/commentaries/9_6_2001.pdf (laatst geraadpleegd op 10 maart 2013).

Institution de Droit international, Bruges Declaration on the Use of Force (2 september 2003), www.idi-iil.org/idiE/declarationsE/2003_bru_en.pdf (laatst geraadpleegd op 14 maart 2013).

Institution de Droit international, tenth commission, Present Problems of the Use of Armed Force in International Law – Self-defence (27 oktober 2007), www.idi-iil.org/idiE/resolutionsE/2007 san_02_en.pdf (geraadpleegd op 25 maart 2013) [Santiago resolution].

Internationaal Atoomenergieagentschap, Model voor subsidiary arrangement (5de versie) (2 november 2011), www.iaea.org/safeguards/documents/Online_Version_SG-FM-1170_--_Model_Subsidiary_Arrangement_Code_1-9.pdf (laatst geraadpleegd op 11 mei 2013).

The Board of Governors of the International Atomic Energy Agency,  Implementation of the NPT Safeguards Agreement and relevant provisions of Security Council resolutions in the Islamic Republic of Iran, IAEA Doc. GOV/2013/6 (21 februari 2013), www.iaea. org/Publications/Documents/Board/2013/gov2013-6.pdf (laatst geraadpleegd op 13 mei 2013).

I.E. Nationale/regionale wetgeving, voorbereidende/ondersteunende werkstukken

Strafwetboek van 8 juni 1867, B.S. 9 juni 1867.

Woodrow Wilson, Fourteen Points speech (8 januari 1918), avalon.law.yale.edu/20th_ century/wilson14.asp (laatst geraadpleegd op 15 maart 2013).

The Inter-American Conference on Problems of War and Peace, Declarations on Reciprocal Assistance and American Solidarity (3 maart 1945), www.ibiblio.org/pha/policy/1945/ 1945-03-03a.html (laatst geraadpleegd op 6 januari 2013) [Act of Chapultepec].

US department of State, Foreign Relations of the United States, Diplomatic papers. (1945) General: the United Nations (1945), digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/FRUS/FRUS-idx?type=turn&entity=FRUS.FRUS1945v01.p0063&id=FRUS.FRUS1945v01&isize=M (laatst geraadpleegd op 15 maart 2013).

Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa, Helsinki Final Act (1 augustus 1975),  www.osce.org/mc/39501 (laatst geraadpleegd op 21 maart 2013).

Margaret Thatcher, Speech in the House of Commons on 14 April 1982 (1982), www.margarett hatcher.org/ document/104918 (laatst geraadpleegd op 12 maart 2013) [Falklands ultimatum].

The White House, The National Security Decision Directive (1986), www.fas.org/irp/ offdocs/nsdd/23-2715a.gif (laatst geraadpleegd op 12 mei 2013).

The White House, The National Security Strategy of the United States of America (2002), georgewbush-whitehouse.archives.gov/nsc/nss/2002/ (laatst geraadpleegd op 11 mei 2013).

United States Congress, Authorization for the use of military force against Iraq Resolution of 2002 (16 oktober 2002), Pub. L. No. 107-243, www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-107publ243/pdf/PLAW-107publ243.pdf (laatst geraadpleegd op 11 mei 2013).

The White House, National strategy to Combat Weapons of Mass Destruction (2002), www.state.gov/documents/organization/16092.pdf (laatst geraadpleegd op 10 mei 2013).

De Raad van de Europese Unie, A Secure Europe in a better world: European Security Strategy (2003),  www.consilium.europa.eu/uedocs/cmsUpload/78367.pdf (laatst geraadpleegd op 21 april 2013).

US department of State, Proliferation Security Initiative: Statement of Interdiction Principles (4 september 2003), www.state.gov/t/isn/c27726.htm (laatst geraadpleegd op 17 mei 2013).

The White House, The National Security Strategy of the United States of America (2006), georgewbush-whitehouse.archives.gov/nsc/nss/2006/ (laatst geraadpleegd op 11 mei 2013) [NSS-2006].

Congressional Research Service, The Iran Sanction Act (ISA) (12 oktober 2007), www.fas.org/sgp/crs/row/RS20871.pdf (laatst geraadpleegd op 14 mei 2013).

Independent International Fact-Finding Mission on the Conflict in Georgia, Vol. II (september 2009), www.ceiig.ch/pdf/IIFFMCG_Volume_II.pdf (laatst geraadpleegd op 8 januari 2013).

The White House, The National Security Strategy of the United States of America (2010) www.whitehouse.gov/sites/default/files/rss_viewer/national_security_strategy.pdf (laatst geraadpleegd op 11 mei 2013) [NSS-2010].

United States Congress, Comprehensive Iran Sanctions, Accountability, and Divestment Act of 2010 , Pub. L. No. 111-195, www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-111publ195/pdf/ PLAW-111publ195.pdf (laatst geraadpleegd op 21 maart 2013).

Plenary meeting of the ICC Assembly of States Parties, Resolution RC/Res.6 adopted at the 13th plenary meeting (11 juli 2010), www.icc-cpi.int/iccdocs/asp_docs/ Resolutions /RC-Res.6-ENG.pdf (laatst geraadpleegd op 15 maart 2013) [Kampala consensus].

De Raad van de Europese Unie, Besluit tot wijziging van Besluit 2011/235/GBVB betreffende beperkende maatregelen tegen bepaalde personen en entiteiten vanwege de situatie in Iran (11 maart 2013), 2013/125/GBVB, eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ. do?uri=OJ:L:2013:068:0057:0060:NL:PDF (laatst geraadpleegd op 15 mei 2013).

 

II. Rechtspraak (per onderdeel chronologisch geordend)

            II.A. Permanent Hof van Arbitrage en speciale (arbitrage)tribunalen

            SAT, The Naulilaa case (Germany v. Portugal), Award, II RIAA 1025, 1928.

SAT, I’m Alone case (Canada v. United States of America), Award, III RIAA 1609, 1935.

IHA, Navios Corporation v. The Ulysses II et al., Award, 1958.

IHA, Dalmia Cement Ltd v. National Bank of Pakistan, Award, 1976.

ITLOS, The M/V “Saiga” case (Saint Vincent and the Grenadines v. Guinea), Judgment, 1997.

PHA, Ethiopia-Eritrea claims commission (Ethiopia v. Eritrea), Partial Award, 2004.

PHA, Arbitration regarding the Iron Rhine Railway (Belgium v. The Netherlands), Award, 2005.

PHA, Guyana v. Suriname, (Guyana v. Suriname) Award, 2007.

II.B. Permanent Hof van Internationale Justitie en Internationaal Gerechtshof

PHIJ, The case of the S.S. Lotus (France v. Turkey), PCIJ Series A no. 10, 1927.

IGH, Corfu Channel (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland v. Albania), Judgment, ICJ Reports 1949.

IGH, The Asylum Case (Colombia v. Peru), Judgment, ICJ Reports 1950.

IGH, Competence of the General Assembly for the Admission of a State to the United Nations, Advisory Opinion, ICJ reports 1950.

IGH, The Fisheries Case (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland v. Norway), Judgment, ICJ Reports 1951.

IGH, Case concerning rights of Nationals of the United States of America in Morocco (France v. United States of America), Judgment, ICJ Reports 1952.

IGH, Certain expenses of the United Nations (Article 17, paragraph 2, of the Charter), Advisory Opinion, ICJ reports 1962.

IGH, North Sea Continental Shelf Case (Federal republic of Germany v. the Netherlands and Federal republic of Germany v. Denmark), Judgment, ICJ Reports 1969.

IGH, Legal consequences for States of the continued presence of South Africa in Namibia (South West Africa) notwithstanding Security Council Resolution 267 (1970), Advisory Opinion, ICJ Reports 1971.

IGH,  Nuclear Test Case (Australia v. France), Judgment, ICJ Reports 1974.

IGH, Case Concerning United States Diplomate and Consular Staff in Tehran (United States of America v. Islamic Republic of Iran), Judgment, ICJ Reports 1980.

IGH, Case concerning military and paramilitary activities in and against Nicaragua (Nicaragua v. United States of America), Judgment on Jurisdiction of the Court and Admissibility of the Application, ICJ Report 1984.

IGH, Case concerning delimitation of the maritime boundary in the gulf of Maine area (Canada v. United States of America), Judgment, ICJ Report 1984.

IGH, Case concerning military and paramilitary activities in and against Nicaragua (Nicaragua v. United States of America), Judgment, ICJ Report 1986.

IGH, Legality of the Threat or Use of Nuclear Weapons, Advisory Opinion, ICJ Reports 1996.

IGH, Case concerning the Gabčíkovo-Nagymaros project (Hungary v. Slovakia), Judgment, ICJ Reports 1997.

IGH, Case Concerning the Land and Maritime Boundary Between Cameroon and Nigeria (Cameroon v. Nigeria; Equatorial Guinea intervening), Judgment, ICJ Reports 2002.

IGH, Case Concerning Oil Platforms (Islamic Republic of Iran v. United States of America), Judgment, ICJ Reports 2003.

IGH, Legal Consequences of the Construction of a Wall in the Occupied Palestinian Territory, Advisory Opinion, ICJ Reports 2004.

IGH, Legality of Use of Force (Serbia and Montenegro v. Belgium), Preliminary Objections, ICJ Reports 2004.

IGH, Case Concerning Armed Activities on the Territory of the Congo (Democratic Republic of the Congo v. Uganda), Judgment, ICJ Reports 2005.

IGH, Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide Case (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment, ICJ reports 2007.

IGH, Case concerning sovereignty over Pedra Branca/Pulau Batu Puteh, Middle Rocks and South Ledge (Malaysia v. Singapore), Judgment, ICJ Reports 2008.

IGH, Dispute regarding navigational and related rights (Costa Rica v. Nicaragua), Judgment, ICJ reports 2009.

II.C. Internationale Militaire Tribunalen van Neurenberg en Tokio, VSA Neurenberg Militair Tribunaal en Joegoslavië-tribunaal

IMTN, Trial of the major war criminals before the international military tribunal, Judgment, 1946, Volume I [the blue series].

IMTN, Judgment on the invasion of Denmark and Norway, Judgment, 1 oktober 1946.

IMTVO, Tokyo war crimes trial, Judgment, Volume XXII, 12 november 1948.

VSANMT, Krupp case (United States of America v. Alfried Felix Krupp von Bohlen und Halbach et al.), Judgment, Volume IX, 31 juli 1948, beschikbaar op www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/pdf/NT_war-criminals_Vol-IX.pdf (laatst geraadpleegd op 13 maart 2013).

VSANMT, Ministries case (United States of America v. Ernst Von Weizsaecker et al.), Judgment, Volume IX, 13 april 1949, beschikbaar op  www.loc.gov/rr/frd/Military_ Law/pdf/NT_war-criminals_Vol-IX.pdf (laatst geraadpleegd op 17 april 2013).

 J-T, prosecutor v. Dusko Tadic a.k.a. ‘Dule’, Appeal Judgment, Case No. IT-94-1-A, 1999.

III. Rechtsleer (per onderdeel alfabetisch geordend)

               III.A. Boeken en naslagwerken

Alder, M.C., The inherent right of self-defence in international law, Dordrecht, Springer, 2013, 221 p.

Alexandrov, S.A., Self-Defense Against the Use of Force in International Law, The Hague, Kluwer law International, 1996, 352 p.

Arend, A.C., &, Beck, R.J., International Law & the Use of Force: Beyond the UN Charter paradigm, London, Routledge, 1993, 271 p.

Bakircioglu, O., Self-defence in International and Criminal Law; the Doctrine of Imminence, New York, Routledge, 2011, 271 p.

Bellamy, A.J., Just Wars: From Cicero to Iraq, Cambridge, Polity Press, 2006, 280 p.

Blake, M, “Does international law make a moral difference? The case of preventive war”, in D.K., Chatterjee, The Ethics of Preventive War, Cambridge, Cambridge University Press, 2013, 255 p.

Bowett, D.W., Self-defence in International Law, Manchester, Manchester University Press, 1958, 294 p.

Brown, C., Practical Judgement in International Political Theory, New York, Routledge, 2010, 313 p.

Brownlie, I., “The principle of non-use of force in contemporary international law”, in W.E., Butler, The non-use of force, Dordrecht, Nijhoff Publishers, 1989, 250 p.

Brownlie, I., International Law and the Use of Force by States, Oxford, Oxford University Press, 1963, 532 p.

Brzoska, M, “The Role of Sanctions in Non-Proliferation” in C., Daase, &, O., Meier, Arms control in the 21st century: between coercion and cooperation, New York, Routledge, 2012, 247 p.

Buckley, C., The Eat Puppies, don’t they?, London, Constable & Robinson, 2012, 335 p.

Byers, M., “Proliferation Security Initiative” in R., Wolfrum (red.), The max planck encyclopedia of public international law, volume VIII, Oxford, Oxford University Press, 2007, pp. 488-494.

Cassese, A., “Return to Westphalia? Considerations on the Gradual Erosion on the Charter System” in A., Cassese, The Current Legal regulation of the Use of Force, Dordrecht, Martinus Nijhoff Publishers, 1986, 536 p.

Cassese, A., International law in a divided world, Oxford, Clarendon Press, 1986, 429 p.

Ciobanu, D., “The law of the United Nations” in A., Cassese, Current problems of international law: essays on U.N. law and the law of armed conflict, Milano, Giuffrè, 1975, 375 p.

Combacau, J., “The exception of self-defence in U.N. practice” in A., Cassese, The Current Legal regulation of the Use of Force, Dordrecht, Martinus Nijhoff Publishers, 1986, 536 p.

Constantinou, A., The right of Self-defence under Customary International Law and art. 51 of the UN Charter, Athens, Ant. N. Sakkoulas Publishers, 2000, 225 p.

Conte, A.,  Security in the 21st Century: The United Nations, Afghanistan and Iraq, Hants, Ashgate Publishing Limited, 2005, 320 p.

Coolsaet, R., Macht en Waarden in de Wereldpolitiek: Actuele Vraagstukken in de Internationale Politiek, Gent, Academia Press, 2009-2010, 410 p.

Corten, O., Le retour des guerres préventives: le droit international menacé, Brussel, Labor, 2003, 95 p.

Crawford, E., “Proportionality” in R., Wolfrum (red.), The max planck encyclopedia of public international law, volume VIII, Oxford, Oxford University Press, 2011, pp. 533-540.

Crawford, J.R., “Military and Paramilitary Activities in and against Nicaragua Case (Nicaragua v. United States of America)” in R., Wolfrum (red.), The max planck encyclopedia of public international law, volume VII, Oxford, Oxford University Press, 2006, pp. 173-183.

Crawford, J., The Creation of States in International Law, Oxford, Clarendon Press, 2006, 870 p.

Dinstein, Y., “Aggression” in R., Wolfrum (red.), The max planck encyclopedia of public international law, volume I, Oxford, Oxford University Press, 2009, pp. 201-208.

Dinstein, Y., “Military Necessity” in R., Wolfrum (red.), The max planck encyclopedia of public international law, volume VII, Oxford, Oxford University Press, 2009, pp. 201-207.

Dinstein, Y., War, Agression and Self-Defence (5th ed.), Cambridge, Cambridge University Press, 2011, 375 p.

Dinstein, Y., War, Agression and Self-Defence (3rd ed.), Cambridge, Cambridge University Press, 2001, 300 p.

Dokos, T.P., Countering the Proliferation of Weapons of Mass Destruction: NATO and EU Options in the Mediterranean and the Middle East, Abingdon, Routledge, 2008, 230p.

Dörr, O., “Use of Force, Prohibition of” in R., Wolfrum (red.), The max planck encyclopedia of public international law, volume X, Oxford, Oxford University Press, 2011, pp. 607-620.

Doyle, M.W., Striking First: Preemption and Prevention in International Conflict, Princeton, Princeton University Press, 2008, 175 p.

Elbaradei, M., The Age of Deception: nuclear diplomacy in treacherous times, New York, Metropolitan Books, 2011, 340 p.

Franck, T., Recourse to force: state action against threats and armed attack, New York, Cambridge University Press, 2002, 205 p.

Gill, T.D., “The temporal Dimension of Self-Defense: Anticipation, Pre-emption and Immediacy” in M.N., Schmitt, &, J., Pejic, International law and armed conflict: exploring the faultlines : essays in honour of Yoram Dinstein, Leiden, Martinus Nijhof Publishers, 2007, 586 p.

Goldstein, A., Deterrence and Security in the 21st Century: China, Britain, France and The Enduring Legacy of the Nuclear Revolution, Stanford, Stanford University Press, 2000, 356 p.   

               Gray, C., International Law and the Use of Force, Oxford University Press, 2000, 243 p.

Greenwood, C., “Self-defence” in R., Wolfrum (red.), The max planck encyclopedia of public international law, volume IX, Oxford, Oxford University Press, 2011, pp. 103-113.

Greenwood, C., “The Caroline” in R., Wolfrum (red.), The max planck encyclopedia of public international law, volume I, Oxford, Oxford University Press, 2009, pp. 1141-1143.

Grotius, H., “De Jure Belli Ac Pacis Libri Tres” in J.B.,Scott, The Classics of International Law, oxford, Clarendon Press, 1925, 946 p.

Heintschel von Heinegg, W., “Iraq, invasion of (2003)” in R., Wolfrum (red.), The max planck encyclopedia of public international law, volume VI, Oxford, Oxford University Press, 2009, pp. 360-368.

Jessup, P.C., A modern law of Nations: an introduction, New York, Macmillan, 1948, 236 p.

Johnson, R., “Justifying the Iraq War and Managing the Media: A Comparative Historical Analysis” in D., Welch, Justifying War : propaganda, politics and the modern age, New York, Palgrave Macmillan, 2012, 397 p.

Joyner, D.H., International Law and the Proliferation of Weapons of Mass Destruction, Oxford, Oxford University Press, 2009, 378 p.

Kagan, R., Of Paradise and Power: America and Europe in the New World Order, New York, Knopf, 2003, 157 p. 

Kaplan, M.A., &, Katzenbach, N.B., The political foundations of international law, New York, John Wiley & Sons, 1961, 372 p.

Kelsen, H., The Law of the United Nations: a critical analysis of its fundamental problems, London, Stevens, 1951, 994 p.

Kittrie, O.F., “Progress in Enforcing International Law Against Rogue States?: Comparing the 1930s with the Current Age of Nuclear Proliferation” in R.A., Miller, &, R.M.,  Bratspies (red.), Progress in International Law, Leiden, Martinus Nijhof Publishers, 2008, 912 p.

Köchler, H., “The precarious nature of international law in the absence of a balance of power”, in H., Köchler, The use of Force in International Relations, Vienna, International Progress Organization, 2006, 237 p.  

Kritsiotis, D., “Topographies of Force” in M.N., Schmitt, &, J., Pejic, International law and armed conflict: exploring the faultlines: essays in honour of Yoram Dinstein, Leiden, Martinus Nijhof Publishers, 2007, 586 p.

Lauterpacht, H., The function of law in the international community, Oxford, Clarendon press, 1933, 469 p.

Lesaffer, R., “Kellog-Briand Pact (1928)” in R., Wolfrum (red.), The max planck encyclopedia of public international law, volume VI, Oxford, Oxford University Press, 2010, pp. 579-584.

Lubell, N., The war (?) against Al-Qaeda in E.,Wilmshurst, “International law and the classification of conflicts”, Oxford, Oxford University Press, 2012, 513 p.

Malanczuk, P., Akehurst’s modern introduction to international law (7th ed.), New York, Routledge, 1997, 449 p.

Malin, M.B., “The Effectiveness and Legitimacy of the Use of Force to Prevent Nuclear Proliferation”, in C., Daase, &, O., Meier, Arms control in the 21st century: between coercion and cooperation, New York, Routledge, 2012, 247 p.

McDougal, M.S., &, Feliciano, F.P., Law and Minimun World Public Order: The legal Regulation of International Coercion, New Haven, Yale University Press, 1961, 872 p.

McWilliams, W.C., &, Piotrowski, H., The World since 1945, Boulder, Colorado, Lynne Rienner Publishers inc., 2005, 618 p.

May, L., “Preventive war and trials of aggression” in D.K., Chatterjee, The Ethics of Preventive War, Cambridge, Cambridge University Press, 2013, 255 p.

               Meyer, H.N., The World court in Action: Judging Among the Nations, Lanham, Rowan &         Littlefield Publishers inc., 2002, 309 p.

Munton, D., &, Rennie, E., “Cuban Missile Crisis”  in R., Wolfrum (red.), The max planck encyclopedia of public international law, volume II, Oxford, Oxford University Press, 2010, pp. 892-897.

Nanda, V.P., &, Krieger, D., Nuclear Weapons and the World Court, Ardsley, Transnational publishers inc., 1998, 379 p.

Negm, N., Transfer of Nuclear Technology Under International Law: Case Study of Iraq, Iran and Israel, Leiden, Martinus Nijhoff Publishers, 2009, 280 p.

Neuhold, H., “High-level Panel on Threats, Challenges and Change” in R., Wolfrum (red.),

The max planck encyclopedia of public international law, volume IV, Oxford, Oxford University Press, 2009, pp. 804-810.

Newton, A., “Ethics and legality: US prevention in Iran” in D.K., Chatterjee, The Ethics of Preventive War, Cambridge, Cambridge University Press, 2013, 255 p.

Parker, C., &, Doom, R., “De oorlogseconomie in Irak: ‘open for business’” in R., Doom (red.), Conflict en ontwikkeling: overleven in de grensgebieden van de globalisering,  Gent, Academia Press, 2008, 617 p.

Parsi, T., “Israeli-Iranian relations assessed: strategic competition from the power circle perspective” in H., Katouzian, Iran in the 21st Century: Politics, Economics and Confrontation, Abingdon, Routledge, 2008, 300 p.

Pfeil, J., “Naulilaa Arbitration (Portugal v. Germany)” in R., Wolfrum (red.), The max planck encyclopedia of public international law, volume VII, Oxford, Oxford University Press, 2007, pp. 550-553.

Pogany, I., “Nuclear Weapons and Self-defence in International Law”, in I., Pogany, Nuclear Weapons and International Law, Aldershot, Averbury, 1987, 253 p.

Raymond, G.A., “Military Necessity and the War Against Global Terrorism” in H.M., Hensel, The Law of Armed Conflict: Constraints on the Contemporary Use of Military Force, Hampshire, Ashgate Publishing Limited, 2005, 266 p.

Reus-Smit, C., The Politics of International Law, Cambridge, Cambridge University Press, 2004, 324 p.

Richelson, J.T., Spying on the Bomb: American Nuclear Intelligence from Nazi Germany to Iran and North Korea, New York, Norton, 2007, 734 p.

Rostami-Povey, E., Iran’s Influence: A Religious-Political State and Society in its Region, London, Zed Books, 2010, 264 p.

Ruffert, M., “Reprisals” in R., Wolfrum (red.), The max planck encyclopedia of public international law, volume VIII, Oxford, Oxford University Press, 2009, pp. 927-930.

Ruys, t.,  Armed Attack and art. 51 of the UN Charter, Cambridge, Cambridge University Press, 2010, 584 p.

Schachter, o., International Law in Theory and Practice, Dordrecht, Martinus Nijhoff Publishers, 1991, 431 p.

Shaw, M.N., International law (6th ed.), Cambridge, Cambridge University press, 2008, 1542 p.

Shearer, I., “A Revival of the Just War Theory?” in M.N., Schmitt, &, J., Pejic, International law and armed conflict: exploring the faultlines: essays in honour of Yoram Dinstein, Leiden, Martinus Nijhof Publishers, 2007, 586 p.

Smedts, B., &, Gosset, N., Iran and the Nuclear Issue, Brussel, centre for security and defense studies, 2011, 117 p.

Somers, E., Inleiding tot het internationaal zeerecht (5e ed.), Mechelen, Kluwer, 2010, 491 p.

Strüchler, N., The Threat of Force in International Law, Cambridge, Cambridge University Press, 2007, 358 p.

Taheri, A., The Persian Night: Iran under the Khomeinist Revolution, New York, Encounter Books, 2009, 413 p.

Tams, C.J., “League of Nations” in R., Wolfrum (red.), The max planck encyclopedia of public international law, volume VI, Oxford, Oxford University Press, 2006, pp. 760-772.

Thirlway, H.W.A., International customary law and codification, Leiden, Slijthoff, 1972, 158 p.

                Van De Meerssche, P., Internationale Politiek 1815-2005, Leuven, Acco, 2006, 380 p.

Van Steenberghe, R., La Légitime Défense en Droit International Public, Bruxelles, Larcier, 2012, 608 p.

Waldock, H., The law of Nations: an introduction to the international law of peace, Oxford, Oxford University Press, 1963, 442 p. 

Walzer, M., Arguing about War, New Haven, Yale University Press, 2004, 208 p.

Walzer, M., Rechtvaardige en onrechtvaardige oorlogen: een ethische beschouwing met historische illustraties (vertaald door H., Schreuder), Amsterdam, Atlas, 2006, 510p.  

Wood, M., “Use of Force, Prohibition of Threat” in R., Wolfrum (red.), The max planck encyclopedia of public international law, volume X, Oxford, Oxford University Press, 2009, pp. 620-622.

                Woodward, B., Bush at war, New York, Simon & Schuster, 2002, 375 p.

Zemanek, K., “Armed Attack” in R., Wolfrum (red.), The max planck encyclopedia of public international law, volume I, Oxford, Oxford University Press, 2009, pp. 595-600.

III.B. Artikelen uit juridische tijdschriften

                Anghie, A., “The War on Terror and Iraq in Historical Perspective”, 43 Osgoode Hall Law        Journal 2005, 45-60.

Azubuike, E.C., “Probing the Scope of Self Defense in International Law”, 17 Annual Survey of International and Comparative Law 2011, 129-168.

Barneby, F., “Would air strikes work? Understanding Iran’s nuclear programme and the possible consequences of a military strike” Oxford Research Group, 2007.

Bejesky, R., “Weapon Inspections Lessons Learned: Evidentiary Presumptions and Burdens of Proof”, 38 Syracuse Journal of International Law and Commerce 2011, 295-355.

Benoliel, D., “Israel, Turkey and the Gaza Blockade”, 33 University of Pennsylvania Journal of International Law 2011, 615-646.

Blokker, N., “Is the Authorization Authorized? Powers and Practice of the UN Security Council to Authorize the Use of Force by ‘Coalitions of the Able and Willing’”, 11 European Journal of International Law 2003, 541-568.

Bothe, M., “Terrorism and the Legality of Pre-emptive Force”, 14 European Journal of International Law 2003, 227-240.

Bradford, W.C., “The Duty to Defend Them: A Natural Law Justification for the Bush Doctrine of Preventive War”, 79 Notre Dame Law Review 2004, 1365-1493.

Brecher, I., “In Defence of Preventive War: a Canadian Perspective”, 58  International Journal 2003, 253-281.

Cheng, T-H, &, Valaitis, E., “Shaping an Obama Doctrine of Preemptive Force”, 82 Temple Law Review 2009, 737-780.

Corten, O., “The Controversies Over the Customary Prohibition on the Use of Force: A Methodological Debate”, 16(5) European Journal of International law 2006, 803-822.

               Criekemans, D., “Edito: De Impotentie van de Veiligheidsraad in de Zesdaagse Georgisch-    Russische Oorlog”, 146 Wereldbeeld 2008, 1-3.

Farrar, Q.C., “U.S. Energy Sanctions and the Race Prevent Iran Acquiring Weapons of Mass Destruction”, 79 Fordham Law Review 2011, 2347-2390.

                Garwood-Gowers, A., “Israel’s Airstrike on Syria’s Al-Kibar Facility: a Test Case for the       Doctrine of Pre-emptive Self-defence?”, 16 Journal of Conflict & Security                     Law 2011,  263-286.

                Gazzini, T., “A Response to Amos Guiora: Pre-emptive Self-defence against Non-State            Actors?”, 13 Journal of Conflict & Security Law 2008, 25-32.

Gharagozli, B., “War of Words or a Regional Disaster? The (Il)legality of Israeli and Iranian Military Options”, 33 Hastings International & Comparative Law Review 2010, 203-237.

Gray, C., “President Obama’s 2010 US National Security Strategy and International Law on the Use of Force”, 10 Chinese Journal of International Law 2011, 35-50.

                Gray, C., “The Bush Doctrine Revisited: the 2006 National Security Strategy of the USA”, 5   Chinese Journal of International Law 2006, 555-574.

                Green, J.A., “Questioning the Preemptory Status of the Prohibition of the Use of Force”, 32    Michigan Journal of International Law 2011, 215-247.

Green, J.A., &, Grimal, F., “The Threat of Force as an Action In Self-defense Under International Law”, 44 Vanderbilt Journal of Transnational Law 2011, 285- 319.

                Guiora, A.N., “Anticipatory Self-defence and International Law – a Re-evaluation”, 13           Journal of Conflict & Security Law 2008, 3-20.

Henderson, C., “The 2010 United States National Security Strategy and the Obama Doctrine of Necessary Force”, 15(3) Journal of Conflict & Security Law 2010, 403-434.

Henkin, L., “Force, Intervention, and Neutrality in Contemporary International Law”, 57 American society of international law proceedings 1963, 147-162.

Jennings, R.Y., “The Caroline and Mcleod Cases”, 32 American Journal of International Law 1938, 82-89.

Krift, T.R., “Self-defense and Self-help: the Israeli raid on Entebbe”, 4 Berkeley Journal of International Law 1977-8, 43-63.

               Levenson, N., “The Challenge of the Iranian Nuclear Program: a Study of the Legality of         Preemptive Use of Force”, 16 New England Journal of International and                  Comparative Law  2010, 197-218.

Maggs, G.E., “How the United States might justify a Preemptive Strike on a Rogue Nation’s Nuclear Weapon Development Facilities under the U.N. Charter”, 57 Syracuse Law Review 2007, 465-497.

Mcdonald, A., “Terrorism, counter-terrorism and the just in bello” , in Terrorism and International Law: Challenges and Responses, 2002, 57-74, www.iihl.org/iihl/Album/ terrorism-law.pdf.

Mulcahy, J., &, O Mahony, C., “Anticipatory Self-defence: a Discussion of the International Law”, 2 Hanse Law Review 2006,  231- 248.

Norton, S.M., “The United Nations Chapter’s Collective Security Framework in the Twenty-first Century: a case study of the United States’ Use of Force in Pakistan”, 57 Loyala Law Review 2011, 157-185.

O’Connell, M.E., &, Alevras-Chen, M., “The Ban on the Bomb – and Bombing: Iran, the U.S., and the International Law of Self-defense”, 57 Syracuse Law Review 2007, 497-515.

Panizza, D., “Political Theory and Jurisprudence in Gentili’s De Iure Belli. The great debate between ‘theological’ and ‘humanist’ perspectives from Vitoria to Grotius. 15 History and Theory of International Law Series 2005, 1-55.

Pedrozo, R., “The Impending Nuclear Disaster: Flaws in the International Counter-Proliferation Regime at Sea”, 9 Loyola University Chicago International Law Review 2011, 103-126.

Posner, E.A., &, Sykes, A.O., “Optimal War and Jus Ad Bellum”, 93 Georgetown Law Journal 2005, 993-1017.

Reinold, T., “State Weakness, Irregular Warfare, and the Right to Self-defense Post 9/11”, 105 American Journal of International Law 2011, 244-285.

                Reisman, W.M., “Assessing Claims to Revise the Law of War”, 97 American Journal of           International Law 2003, 82-91.

                Reisman, W.M., &, Armstrong, A., “The Past and Future of the Claim of Preemptive Self-    defense”, 100 American Journal of International Law 2006, 525-550.

Roberts, G.B., “The Counterproliferation Self-Help Paradigm: A Legal Regime for Enforcing the Norm Prohibiting the Proliferation of Weapons of Mass Destruction”, 27 Denver journal of International Law and Policy 1999, 483-533.

                Rockefeller, M.L., “The “Imminent Threat” Requirement For The Use of Preemptive             Military Force: Is It Time For a Non-Temporal Standard?”, 33 Denver                             Journal of  International Law and Policy 2004, 131-147.

Sadoff, D.A., “Striking a sensibile balance on the legality of defensive first strikes”, 42 Vanderbilt Journal of Transnational Law 2009, 441-485.

Sadoff, D.A., “A question of determinacy: the legal status of anticipatory self-defense”, 40 Georgetown Journal of International Law 2009, 523-568.

Schachter, O., “The right of States to Use Armed Force”, 82 Michigan Law Review 1984, 1620-1640.

Scharf, M.P., “Seizing the “Grotian moment”: accelerated formation of customary international law in times of fundamental change”, 43 Cornell International Law Journal 2010, 439-470.  

               Schloss, L., “The Limits of the Caroline Doctrine in the nuclear Context: Anticipatory Self-     defense and Nuclear Counter-proliferation”, 43 Georgetown Journal of                      International  Law 2012, 555-579.

               Schmitt, M.N., “Cyber Operations and the Jus Ad Bellum Revisited”, 57 Villanova Law          Review 2011, 569-596.

               Shah, N.A., “Self-defence, Anticipatory Self-defence and Pre-emption: International Law’s     Response to Terrorism”, 12(1) Journal of Conflict & Security Law 2007,                    95-126.

Shiryaev, Y., “Circumstances Surrounding the Separation Barrier and the Wall Case and Their Relevance for the Israeli Right of Self-defense”, 14 Gonzaga Journal of International Law 2010-2011, 1-29.

Sofaer, A.D., “On the Necessity of Pre-emption”, 14(2) European Journal of International Law 2003, 209-226.

                Sperotto, F., “The Use of Force against Terrorists: a Reply to Christian J. Tams”, 20(4)            European Journal of International Law 2010, 1043-1048.

Thou Gathii, J., “Assessing Claims of a New Doctrine of Pre-emptive War under the Doctrine of Sources”, 43 Osgoode Hall Law Journal 2005, 67-94.

                Van De Heyning, C., “De Irak Onderzoekscommissies Chilcott en Davids: Legaliteitsvragen   Centraal”, 154 Wereldbeeld 2010, 4-11.

Van den Hole, L., “Anticipatory Self-defence under International Law”, 19 American University international Law Review 2003, 69-79.

Van Steenberghe, R., “The Law against War or Jus Contra Bellum: a New Terminology for a Conservative View on the Use of Force?”, 24(3) Leiden Journal of International Law 2011, 747-788.

Walker, G.K., “Anticipatory Collective Self-defense in the Charter Era: What the Treaties Have Said”, 31 Cornell International Law Journal 1998, 321-370.

Waxman, M.C., “Cyber-Attacks and the Use of Force: Back to the Future of Article 2(4)” 36 Yale Journal of International Law 2011, 421-454.

Williams, R.T., “Dangerous precedent: America’s Illegal War in Afghanistan, 33 University of Pennsylvania journal of International Law 2011, 563-615.  

Wright, Q., “The meaning of the Pact of Paris”, 27 American Journal of International Law 1933, 39-61.

Yoo, J.C., “International Law and the War in Iraq” 145 Public Law and Legal Theory Research Paper Series 2004, 563-582.

 

IV. Andere 

President Harry S. Truman, Address in San Francisco at the Closing Session of the United Nation Conference (26 juni 1945), www.presidency.ucsb.edu/ws/?pid=12188 (laatst geraadpleegd op 18 mei 2013).

Secretary of State Madeleine K. Albright, Interview on NBC-TV "The Today Show" with Matt Lauer (19 februari 1998), secretary.state.gov/www/statements/1998/980219a.html (laatst geraadpleegd op 6 januari 2013).

The White House, President Bush Delivers Graduation Speech at West Point (1 juni 2002), georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/06/20020601-3.html (laatst geraadpleegd op 10 mei 2013) [Official Press Release].

Onbekend, “Full text of Cheney’s speech to the Veterans of Foreign wars national convention”, The Guardian (27 augustus 2002), www.guardian.co.uk/world/2002/aug /27/usa.iraq (laatst geraadpleegd op 10 mei 2013).

Japanse Ministerie van Buitenlandse zaken, Transcript Persconferentie (27 september 2002), www.mofa.go.jp/announce/press/2002/9/0927.html (laatst geraadpleegd 11 mei 2013).

Sanger, D.E., “Beating them to the prewar”, The New York Times (28 september 2002), www.nytimes.com/2002/09/28/arts/beating-them-to-the-prewar.html (laatst geraadpleegd op 15 mei 2013).

Shah, J., “Startling His Neighbors, Australian Leader Favors First Strikes” The New York Times (2 december 2002), www.nytimes.com/2002/12/02/international/asia/ 02AUST.html (laatst geraadpleegd op 11 mei 2013).

Waldman, A., “India presses on Kashmir Attacks”, The New York Times (9 april 2003), www.nytimes.com/2003/04/09/world/india-pressed-on-kashmirattacks.html (laatst geraadpleegd op 11 mei 2013).

Fathi, N., “Wipe Israel ‘off the map’ Iranian says”, The New York Times (27 oktober 2005),  www.nytimes.com/2005/10/26/world/africa/26iht-iran.html (laatst geraadpleegd op 9 mei 2013).

Fathi, N., “Iran Says it May Pre-empt Attack against its Nuclear Facilities”, The New York Times (20 augustus 2004), www.nytimes.com/2004/08/20/world/iran-says-it-may-pre-empt-attack-against-its-nuclear-facilities.html (laatst geraadpleegd op 11 mei 2013).

Sanger, D.E., Glanz, J., &, Becker, J., “Around the world, distress over Iran”, The New York Times (28 November 2008)www.nytimes.com/2010/11/29/world/middleeast/29 iran.html?pagewanted=all (laatst geraadpleegd op 16 mei 2013).

The White House, Transcript of President Obama’s Inaugural Speech on 20th of January 2009,   www.whitehouse.gov/blog/inaugural-address (laatst geraadpleegd op 10 mei 2013).

The White House, Transcript of President Obama’s Speech at Cairo University (4 juni 2009),

www.whitehouse.gov/the-press-office/remarks-president-cairo-university-6-04-09 (laatst geraadpleegd op 12 mei 2013).

Koh, H.H., The Obama Administration and International Law (25 maart 2010),  www.state.gov/s/l/releases/remarks/139119.htm (laatst geraadpleegd op 10 mei 2013).

Simons, M., “International Court may define aggression as crime”, The New York Times (30 mei 2010), www.nytimes.com/2010/05/31/world/31icc.html?_r=1 (laatst geraadpleegd op 14 mei 2013).

Lander, M., “U.S. Says Sanctions Hurt Iran Nuclear Program”, The New York Times (11 januari 2011), www.nytimes.com/2011/01/11/world/middleeast/11diplo.html?ref= nuclearprogram (laatst geraadpleegd op 15 mei 2013).

The Associated Press, “Syria: U.N. Atomic Watchdog Director Says Bomber Syrian Site Was Reactor”, The New York Times (28 april 2011),  www.nytimes.com/2011/04/29 /world/middleeast/29briefs-Syria.html (laatst geraadpleegd op 10 mei 2013).

Onbekend, “Iran’s Nuclear Program”, The New York Times (6 maart 2012), topics.nytimes.com/top/news/international/countriesandterritories/iran/nuclear_program/index.html (laatst geraadpleegd op 11 mei 2013).

Goris, G., “2012: Het jaar van de aanval op Iran”, Mondiaal Nieuws (12 maart 2012),   www.mo.be/artikel/2012-het-jaar-van-de-aanval-op-iran (laatst geraadpleegd op 19 april 2013).

The White House, Transcript of President Obama’s New Years Wishes to the people of Iran (20 maart 2012), www.huffingtonpost.com/2012/03/20/obama-nowruz-message-video-iran-electronic-curtain_n_1367441.html (laatst geraadpleegd op 16 mei 2013) [Electronic Curtain Speech].

Delvisco, J., Parker, D., Furst, D., Roth, J., &, Afkhami, A., “Iran, the United States and a Nuclear Seesaw”, The New York Times (13 april 2012), www.nytimes.com/interactive/ 2012/04/07/world/middleeast/iran-timeline.html?(laatst geraadpleegd op 9 mei 2013).

Sanger, D.E., “Obama Order Sped Up Wave of Cyberattacks Against Iran”, The New York Times (1 juni 2012), www.nytimes.com/2010/05/31/world/31icc.html?_r=1 (laatst geraadpleegd op 14 mei 2013).

Sanger, D.E., “U.S. adds Forces in Persian gulf, a Signal to Iran”, The New York Times (3 juli 2012), www.nytimes.com/2012/07/03/world/middleeast/us-adds-forces-in-persian-gulf -a-signal-to-iran.html?pagewanted=all (laatst geraadpleegd op 20 april 2013).

Gladstone, R., &, Sanger, E., “Nod to Obama by Netanyahu in Warning to Iran on bomb”, The New York Times (27 september 2012), www.nytimes.com/2012/09/28/world/mid dleeast/netanyahu-warns-that-iran-bombmaking-ability-is-nearer.html?pagewanted=all (laatst geraadpleegd op 18 mei 2013) [Red line speech].  

Shear, M.D., & Sanger, D.E., “Iran nuclear weapon to take year or more Obama says”, The New York Times (14 maart 2013), www.nytimes.com/2013/03/15/world/middleeast/ iran-nuclear-weapon-to-take-year-or-more-obama-says.html (laatst geraadpleegd op 18 mei 2013).

Shear, M.D., & Sanger, D.E., “Nuclear Talks with Iran end without Accord or Plans for Another Round” en “Iran nuclear weapon to take year or more Obama says”, The New York Times (14 maart 2013), www.nytimes.com/2013/04/ 07/world/middleeast/talks-on-irans-nuclear-program-remain-far-apart.html?page wanted=all (laatst geraadpleegd op 18 mei 2013).

Gladstone, R., “US Says Greek Executive evaded Sanctions on Iran”, The New York Times (14 maart 2013), www.nytimes.com/2013/03/15/world/middleeast/us-says-a-greek-helped-iran-evade-sanctions.html (laatst geraadpleegd op 18 mei 2013).

Onbekend, “Full transcript of Obama-Netanyahu joint press conference”, Haaretz (20 maart 2013), www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-obama-netanya… -joint-press-conference-1.510879 (laatst geraadpleegd op 24 maart 2013).

Rudoren, J., “Airstrikes Tied to Israel May Be Message to Iranians”, The New York Times (5 mei 2013),  www.nytimes.com/2013/05/06/world/middleeast/strikes-in-syria-linked-to-… (laatst geraadpleegd op 8 mei 2013).

Erdbring, T., “As Election in Iran Nears, Ahmadinejad’s Critics Are Piling On”, The New York Times (29 april 2013), www.nytimes.com/2013/04/30/world/middleeast/as-election-nears-ahmadinejads-critics-pile-on.html (laatst geraadpleegd op 14 mei 2013).

Sanger, D.E, &, Perlroth, N., “Cyberattacks against U.S. Corporations are on the Rise”, The New York Times (12 mei 2013), www.nytimes.com/2013/05/13/us/cyberattacks-on-rise-against-us-corporations.html (laatst geraadpleegd op 14 mei 2013).

Barnard, A., “In Syrian Victory, Hezbollah Risks Broader fight” The New York Times (5 juni 2013), www.nytimes.com/2013/06/06/world/middleeast/syria.html (laatst geraadpleegd op 6 juni 2013).