When judges become historians: rewriting Aktion Reinhardt in the Nuremberg trials (1945-1949)

Inge Van Hulle Inge Van Hulle
De stilte van NurembergHet is intussen al meer dan zestig jaar geleden dat in het naoorlogse Nuremberg, tussen 1945 en 1949, het lot van de belangrijkste nazikopstukken werd bezegeld. Nochtans is de nalatenschap van Nuremberg vandaag nog altijd sterk aanwezig in het collectief geheugen van onze samenleving. We herinneren ons Nuremberg in de eerste plaats als een eerste belangrijke stap in de ontwikkeling van een internationaal strafrecht, maar ook in minder fraaie termen, als de afrekening met een pijnlijk verleden.Maar welk verleden is dat dan precies?

When judges become historians: rewriting Aktion Reinhardt in the Nuremberg trials (1945-1949)

De stilte van Nuremberg

Het is intussen al meer dan zestig jaar geleden dat in het naoorlogse Nuremberg, tussen 1945 en 1949, het lot van de belangrijkste nazikopstukken werd bezegeld. Nochtans is de nalatenschap van Nuremberg vandaag nog altijd sterk aanwezig in het collectief geheugen van onze samenleving. We herinneren ons Nuremberg in de eerste plaats als een eerste belangrijke stap in de ontwikkeling van een internationaal strafrecht, maar ook in minder fraaie termen, als de afrekening met een pijnlijk verleden.

Maar welk verleden is dat dan precies? Moesten de rechters in Nuremberg dit verleden reconstrueren? Wat gebeurt er wanneer rechters moeten rechtspreken over gebeurtenissen die hun wortels vinden in ontwikkelingen die al decennia geleden begonnen? Worden zij dan een soort van historici avant-la-lettre? Dat het métier van historicus en dat van de juridische protagonisten tijdens een rechtszaak, namelijk de verdediging, het openbaar ministerie en de rechter, grondig van elkaar verschillen, staat buiten kijf. Beiden doen onderzoek naar feiten, maar de context waarin dit onderzoek plaatsvindt, is radicaal anders. Waar de historicus een stoffig archief moet uitpluizen, is een strafonderzoek onderhavig aan juridische wetmatigheden en belemmeringen. Bovendien is het uitgangspunt van beide groepen verschillend. De historicus wil als eindproduct een historische monografie afleveren, terwijl de juridische protagonisten respectievelijk de onschuld of de schuld van de beklaagde willen bewijzen, ofwel een oordeel hierover moeten vellen.

Deze verschillen hebben een belangrijke impact op de manier waarop geschiedenis gereconstrueerd wordt in de rechtszaal. Zo is er het geval van Aktion Reinhardt dat behandeld werd door de tribunalen van Nuremberg. Aktion Reinhardt is de Duitse codenaam voor een geheime Nazi-operatie die plaatsvond in Oost-Polen. Tijdens deze actie werden ongeveer twee miljoen Oost-Europese Joden in gaskamers om het leven gebracht in de clandestiene concentratiekampen van voornamelijk Sobibor, Belzec en Treblinka. Na afloop van de Aktion werden de kampen ontmanteld en werd zoveel mogelijk bewijsmateriaal vernietigd. Naast de gruwel en het leed dat Aktion Reinhardt veroorzaakt heeft, is de Aktion ook historisch gezien een cruciale evolutie geweest in wat we vandaag de Holocaust noemen.

Toch kennen weinig mensen Aktion Reinhardt. En daar zou de historiografische overlevering van Nuremberg wel eens iets mee te maken kunnen hebben. Tijdens het verloop van de tribunalen werd het immers al snel duidelijk dat de kampen van de Aktion slechts een marginale rol zouden spelen in het relaas van het openbaar ministerie. Ondanks de regelmatige rapporten die de geallieerden ontvingen tijdens de oorlog waaruit het bestaan van deze massamoord bleek, was er weinig bewijsmateriaal voorhanden. De Aktion werd door de protagonisten van Nuremberg vooral beschouwd als een manier voor de Nazis om zich de bezittingen van de slachtoffers toe te eigenen. Er werd nauwelijks aandacht geschonken aan de uitroeiing van de joden, wat het eigenlijke doel van de hele operatie was.

Allemaal goed en wel, maar waar maken we ons zorgen over als de Nazikopstukken in Nuremberg uiteindelijk wel veroordeeld zijn? Wel, de geschiedkundige overlevering van Aktion Reinhardt door de Nurembergse tribunalen  bleef niet zonder gevolgen. Het is pas in de jaren ’60 dat de geschiedschrijving rond de Aktion werkelijk op gang is gekomen. Voordien werd er vooral aandacht geschonken aan de geschiedenis van politieke krijgsgevangenen en aan de concentratiekampen die door de geallieerden werden bevrijd. De stilte van Nuremberg en het weinige bewijsmateriaal werd door Holocaust ontkenners bovendien aangegrepen om het bestaan van de kampen van Aktion Reinhardt in twijfel te trekken.

Het ontkennen van genocide veroorzaakt bij de overlevenden en de nabestaanden een proces van ‘secondaire victimisatie’ of het opnieuw ondergaan van het beleefde trauma. Het is daarom van groot belang dat er genoeg aandacht wordt geschonken aan de constructie van een collectief geheugen waarbij de slachtoffers herdacht worden. Ironisch genoeg zijn het net rechtbanken die als ideale fora worden beschouwd voor de creatie van dit collectief geheugen omwille van de symbolische waarde van het proces. Maar dan moet deze creatie natuurlijk wel op een historisch verantwoorde manier gebeuren. En daar wringt nu net het schoentje. De verschillen tussen de taken van de historicus en de juridische protagonisten van de rechtszaal maken het zeer moeilijk om een genuanceerd en correct historisch verhaal te vertellen in de rechtbank. Getuige Aktion Reinhardt.

Misschien moet er wel meer aandacht geschonken worden aan het belang van het collectief geheugen voor de slachtoffers van genocide en welke rol rechtbanken, zoals het Internationaal Strafhof van Den Haag, hier kunnen spelen. Ook de eventuele rol die historici hierbij kunnen spelen, moet worden herbekeken. Zo niet, kan de stilte van Nuremberg wel eens de stilte van Den Haag worden.

Bibliografie

Primary Sources (Published)

X., A Decade of American Foreign Policy: Basic Documents, 1941-49, Washington, Government Printing Office, 1950, 1381.

X., ‘The Nuremberg Trials Collection’, The Avalon Project: Documents in Law, History and Diplomacy, http://avalon.law.yale.edu/subject_menus/imt.asp.

Jackson, R.H., ‘Report to the President from Justice Robert H. Jackson, Chief of Counsel for the United States in the Prosecution of Axis War Criminals’, reprinted in: Am. J. Int’l L. 1945, 39.

X., The Trial of German major war criminals: proceedings of the International military tribunal sitting at Nurenberg, Germany, London, His Majesty’s Stationery Office, 1946, Vol. I-XXII.

X., Trials of war criminals before the Nuernberg Military Tribunals under Control Council no. 10, Washington, Government Printing Office, 1949, Vol. I-V.

Smith, B., The American Road to Nuremberg: the Documentary Record, 1944-1945, Stanford, Hoover Institution Press, 1982, 259.

Taylor, T., Anatomy of the Nuremberg Trials: A Personal Memoir, Boston, Little Brown, 1992, 703.

Taylor, T., Final Report to the Secretary of the Army on the Nuernberg War Crimes Trials under Control Council Law n°10, Washington, Government Printing Office, 1949, 346.

United Nations War Crimes Commission, History of the United Nations War Crimes Commission, London, His Majesty’s Stationery Office, 1948, 592.

 

Books

 

Appleman, J.A., Military Tribunals and International Crimes, Indianapolis, Bobbs-Merill, 1954, 421.

Arad, Y., Belzec, Sobibor, Treblinka: the Operation Reinhard Death Camps, Bloomington, Indiana University Press, 1987, 437.

Arendt, H., Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil, Harmondsworth, Penguin Books, 1985, 312.

Bassouni, C., Crimes Against Humanity: Historical Evolution and Contemporary Application, Cambridge, Cambridge University Press, 2011, 845.

Bloxham, D., Genocide on Trial. War Crimes Trials and the Formation of Holocaust History and Memory, 2001, 273.

Breitman, U.S. Intelligence and the Nazis, Cambridge, Cambridge University Press, 2005, 495.

Breitman, R., Official Secrets: What the Nazis planned, what the British and Americans knew, New York, Hill and Wang, 1998, 325.

Browning, C., Doodgewone mannen: een vergeten hoofdstuk uit de jodenvervolging, Amsterdam, Arbeidspers, 1993, 260.

Cryer, R. (ed.), An Introduction to International Criminal Law and Procedure, Cambridge, Cambridge University Press, 2007, 477.

De Mildt, D.W., In the Name of the People: Perpetrators of Genocide in the Reflection of their Post-War Prosecution in West Germany: the Euthanasia and Aktion Reinhard Trial Cases, The Hague, Nijhoff, 1996, 447.

Douglas, L., The Memory of Judgment: Making Law and History in the Trials of the Holocaust, New Haven, Yale University Press, 2001, 336.

Drumbl, M., Atrocity, Punishment, and International Law, Cambridge, Cambridge University Press, 2007, 289.

Engel, D., Facing a Holocaust: The Polish Government-in-exile and the Jews 1943-1945, Chapel Hill and London, University of North Carolina Press, 1993, 317.

Fournet, C., The Crime of Destruction and the Law of Genocide. Their Impact on Collective Memory, Hampshire, Ashgate Publishing, 2007, 180.

Freyhofer, H., The Nuremberg Medical Trial. The Holocaust and the Origin of the Nuremberg Medical Code, New York, Peter Lang Publishing, 2004, 209.

Friedländer, S., (ed.), Probing the Limits of Representation: Nazism and the Final Solution, Cambridge Mass, Harvard University Press, 1992, 407.

Golsan, R., The Papon Affair: Memory and Justice on Trial, London, Routledge, 2000, 279.

Harris, W.R., Tyranny on Trial: the Evidence at Nuremberg, Dallas, Southern Methodist University Press, 1958, 608.

Heller, K.J., The International Military Tribunals and the Origins of International Criminal Law, Oxford, Oxford University Press, 2011, 509.

Hilary, E., The Nuremberg SS-Einsatzgruppen Trial, 1945-1958: Atrocity, Law and History, Cambridge, Cambridge University Press, 2010, 336.

Hilberg, R., The Destruction of the European Jews, Chicago, Quadrangle Books, 1961, 630.

Housden, H., Hans Frank: Lebensraum and the Holocaust, New York, Palgrave Macmillan, 2003, 315.

Kochavi, A.J., Prelude to Nuremberg: Allied War Crimes Policy and the Question of Punishment, Chapel Hill, University of North Carolina Press, 1998, 312.

Marrus, M. and Paxton, R., Vichy France and the Jews, Stanford, Stanford University Press, 1995, 432.

Osiel, M., Mass Atrocity, Collective Memory and the Law, New Brunswick, Transaction Publishers, 1997, 317.

Petrovic, V., Historians as Expert Witnesses in the Age of Extremes, unpublished doctoral thesis of Central European University Budapest, 2009, 376.

Poliakov, L., Bréviaire de la haine. Le IIIe Reich et les Juifs, Paris, Calmann-Lévy, 1960, 280.

Rashke, R., Escape from Sobibor, Illinois, University of Illinois Press, 1995, 391.

Ricoeur, P., Memory, history, forgetting, Chicago, Chicago University Press, 2004, 642.

Ricoeur, P., Time and narrative, vol. III, Chicago, Chicago University Press, 1990, 355.

Ricoeur, P., History and truth, Evanston, Northwestern University Press, 1977, 333.

Rousso, H., The Vichy Syndrome: History and Memory in France since 1944, Cambridge Mass., Harvard University Press, 1991, 384.

Salter, M., Nazi War Crimes, US Intelligence and Selective Prosecution at Nuremberg, London, Routledge, 2007, 458.

Smith, B., The Road to Nuremberg, New York, Basic Books, 1981, 303.

Tusa, T., and Tusa, J., The Nuremberg Trial, London, Macmillan, 1984, 519.

Weindling, P.J., Nazi Medicine and the Nuremberg Trials, New York, Palgrave Macmillan, 2004, 482.

Wilson, R.A., Writing History in International Criminal Trials, Cambridge, Cambridge University Press, 2011, 257.

 

Articles

 

Aronson, S., ‘Preparations for the Nuremberg Trial: The OSS, Charles Dwork, and the Holocaust’, Holocaust & Genocide Stud. 1998, 257-281.

Black, P., ‘Foot Soldiers of the Final Solution: The Trawniki Training Camp and Operation Reinhard’, Holocaust & Genocide Stud. 2011, 1-99.

Bloxham, D., ‘’The Trial that Never was’: Why there was no Second Trial of Major War Criminals’, History: J. Hist. Ass. 2002, 41-61.

Bathurst, M.E., ‘The United Nations War Crimes Commission’, Am. J. Int’l L. 1945, 565-570.

Biddle, F., ‘The Nurnberg Trial’, Va. L. Rev. 1947, 679-696.

Clark, R.S., ‘Crimes Against Humanity’, in G. Ginsburgs and V.N. Kudriatsev, The Nuremberg Trial and International Law, London, Nijhoff, 1990, 177-198.

Dodd, T.J., ‘The Nurnberg Trials’, J. Crim. L. & Criminology 1946-1947, 357-367.

Feltman, B.K., ‘Legitimizing Justice: The American Press and the International Military Tribunal, 1945-1946’, The Historian 2004, 300-319.

Ferencz, B., ‘Nurnberg Trial Procedure and the Rights of the Accused’, J. Crim. L. & Criminology 1948, 144-151.

Fratcher, W.F., ‘American Organisation for Prosecution of German War Criminals’, Mo. L. Rev. 1948, 45-75.

Friedländer, H., ‘Die Entwicklung der Mordtechnik. Von der “Euthanasie” zu den Vernichtungslagern der “Endlösung”, in H. Ulrich, K. Orth and C. Dieckmann (eds.), Die Nationalsozialistischen Konzentrationslager. Entwicklung und Struktur, Göttingen, Wallstein, 1998, 493-507.

Friedman, J., ‘Law and Politics in the Subsequent Nuremberg Trials, 1946-1949’, in P. Heberer and J. Matthäus (eds.), Atrocities on Trial. Historical Perspectives on the Politics of Prosecuting War Crimes, Washington, University of Nebraska Press, 2008, 75-102.

Ginsburgs, G., ‘The Nuremberg Trial: Background’, in G. Ginsburgs and V.N. Kudriatsev, The Nuremberg Trial and International Law, London, Nijhoff, 1990, 10-28.

Golsan, R., ‘Papon: The Good, the Bad and the Ugly’, SubStance 2000, 139-152.

Haberer, H., ‘History and Justice: Paradigms of the Prosecution of Nazi Crimes’, Holocaust & Genocide Stud. 2005, 487-519.

Kailitz, S., ‘Der ‘Historikerstreit’ und die Politische Deutungskultur der Bundesrepublik Deutschland’, Germ. Stud. Rev. 2009, 279-302.

Kochavi, A.J., ‘The British Foreign Office versus the United Nations War Crimes Commission during the Second World War’, Holocaust & Genocide Stud. 1994, 28-49.

Kousser, M., ‘Are Expert Witnesses Whores? A Reflection on Objectivity in Scholarship and Expert Witnessing’, The Public Historian 1984, 5-19.

Marrus, M., ‘The Holocaust at Nuremberg’, Yad Vashem Stud. 1998, 5-42.

Lippman, M., ‘The Other Nuremberg: American Prosecution of Nazi War Criminals in Occupied Germany’, Ind. Int’l & Comp. L. Rev. 1992-1993, 1-100.

Mcrary, P., ‘Keeping the court honest: the role of historians as expert witnesses in Southern voting cases’, S.U.L. Rev. 1989, 101-129.

Merchant, J., ‘History, memory and justice: the Touvier trial in France’, J. Crim. Just. 1995, 425-438.

Milkman, R., ‘Women’s history and the Sears case’, Fem. Stud. 1986, 375-400.

Musial, B., ‘Ursprünge der "Aktion Reinhardt". Planung des Massenmordes an den
Juden im Generalgouvernement’, in B. Musial, ‘Aktion Reinhardt’: Der Völkermord an den Juden im Generalgouvernement 1941-1944, Osnabrück, Fibre Verlag, 2004, 49-86.

Murphy, J.F., ‘International Criminal Procedure Law’, in G. Ginsburgs and V.N. Kudriatsev, The Nuremberg Trial and International Law, London, Nijhoff, 1990, 61-74.

Pohl, D., ‘Die “Aktion Reinhard” im Licht der Historiographie’, in B. Musial, ‘Aktion Reinhardt’: Der Völkermord an den Juden im Generalgouvernement 1941-1944, Osnabrück, Fibre Verlag, 2004, 15-48.

Pomorski, S., ‘Conspiracy and Criminal Organization’, in G. Ginsburgs and V.N. Kudriatsev, The Nuremberg Trial and International Law, London, Nijhoff, 1990, 221-237.

Robinson, J., ‘International Military Tribunal and the Holocaust – Some Legal Reflections’, Is. L. Rev. 1972, 1-13.

Rothman, H.K., ‘Historian vs Historian: Interpreting the Past in the Courtroom’, The Public Historian 1993, 39-53.

Salter, M., ‘Intelligence Agencies and War Crimes Prosecution. Allen Dulles’s Involvement in Witness Testimony at Nuremberg’, J. Int’l Crim. Just. 2004, 826-854.

Savelsberg, J., ‘Law and Collective Memory’, Ann. Rev. L. Soc. Sc. 2007, 189-211.

Schwelb, E., ‘Crimes Against Humanity’, British Yearbook of International Law 1946, 178-226.

Stone, D., ‘Paul Ricoeur, Hayden White and Holocaust historiography’, in J. Stuckrath, J., and J. Zbinden (eds), Metageschichte: Hayden White und Paul Ricoeur: Dargestellte Wirklichkeit in der europäischen Kultur im Kontext van Husserl, Weber, Auerbach und Gombrich, Baden-Baden, Nomos Verlagsgesellshaft, 1997, 254-274.

Tyas, S., ‘Allied Intelligence Agencies and the Holocaust: Information Acquired from German Prisoners of War’, Holocaust & Genocide Stud. 2008, 1-24.

Von Lingen, K., ‘Conspiracy of Silence: How the ‘Old Boys’ of American Intelligence Shielded SS General Karl Wolff from Prosecution’, Holocaust & Genocide Stud. 2008, 74-109.

Weindling, P.J., ‘From International to Zonal Trials: The Origins of the Nuremberg Medical Trial’, Holocaust & Genocide Stud. 2000, 367-389.

Wiecek, W., ‘Clio as hostage: The United States Supreme Court and the uses of history’, Cal. W. L. Rev.1987, 227-269.

Wilson, R.A., ‘Judging History: The Historical Record of the International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia’, Hum. Rts. Q. 2005, 908-942.

Witte, P. and Tyas, S., ‘A New Document on the Deportation and Murder of Jews during “Einsatz Reinhardt” 1942’, Holocaust & Genocide Stud. 2001, 468-486.

Wolfe, R., ‘Flaws in the Nuremberg Legacy: An Impediment to International War Crimes Tribunals’ Prosecution of Crimes Against Humanity’, Holocaust & Genocide Stud. 1998, 434-453.

Wood, N., ‘Memory on Trial in Contemporary France: the Case of Maurice Papon’, History & Memory 1999, 41-76.

Zoller, E., ‘International Criminal Responsibility of Individuals for International Crimes’, in G. Ginsburgs and V.N. Kudriatsev, The Nuremberg Trial and International Law, London, Nijhoff, 1990, 106-116.

 

Other

 

www.demorgen.be/dm/nl/992/Wetenschap/article/detail/1333014/2011/10/13/….

www.deathcamps.org/reinhard/.

http://robertfaurisson.blogspot.com/2009/08/aktion-reinhardt-1986.html

http://www.inconvenienthistory.com/archive/2009/volume_1/number_2/david….

http://www.revblog.codoh.com/2012/01/aktion-reinhardt/

http://forum.codoh.com/viewtopic.php?f=2&t=6055#p42099.

 

Universiteit of Hogeschool
Rechten
Publicatiejaar
2012
Deel deze scriptie