PORTUS AUGUSTI: keizerlijke beeldvorming in zes grote havens van Romeins Italië (1-2de eeuw n.C.)

Sam Van Overmeire
Het imago van Romeinse keizersWe zijn de laatste jaren vertrouwd geraakt met de val van dictators in de Arabische landen. Op tv zagen we hoe beelden van Saddam met Amerikaanse hulp omver werden getrokken of afbeeldingen van Khadaffi door opgejutte massa’s in brand werden gestoken. Die gebeurtenissen roepen vragen op. Waarom stonden die beelden daar? Hoe komt het dat de Libiërs zoveel afbeeldingen van hun leider hadden om te verbranden? We kunnen die vragen beantwoorden: Saddam liet beelden van zichzelf plaatsen als een herinnering aan zijn macht en aanwezigheid.

PORTUS AUGUSTI: keizerlijke beeldvorming in zes grote havens van Romeins Italië (1-2de eeuw n.C.)

Het imago van Romeinse keizers

We zijn de laatste jaren vertrouwd geraakt met de val van dictators in de Arabische landen. Op tv zagen we hoe beelden van Saddam met Amerikaanse hulp omver werden getrokken of afbeeldingen van Khadaffi door opgejutte massa’s in brand werden gestoken. Die gebeurtenissen roepen vragen op. Waarom stonden die beelden daar? Hoe komt het dat de Libiërs zoveel afbeeldingen van hun leider hadden om te verbranden? We kunnen die vragen beantwoorden: Saddam liet beelden van zichzelf plaatsen als een herinnering aan zijn macht en aanwezigheid. De Libiërs hadden voorstellingen van Khadaffi omdat ze daarmee hun steun en trouw aan hun leider konden tonen. Pas in de laatste maanden van diens leven kregen de portretten een nieuwe functie.

Heersers van alle tijden willen zich tegenover hun volk ‘presenteren’ als goede en legitieme leiders, mensen die de macht die ze uitoefenen verdienen. Ze hopen zich op die manier te verzekeren van de toegewijde gehoorzaamheid van hun onderdanen. Het plaatsen van beelden is slechts één manier waarop dat gebeurt. Daarnaast kunnen leiders persoonlijk tonen dat ze geven om het welzijn van hun volk, of kunnen ze schrijvers aanmoedigen hun verwezenlijkingen te herdenken in literatuur. De manier waarop heersers hun legitimiteit proberen te demonstreren wordt vaak “imago” of “beeldvorming” genoemd. In mijn meesterproef richtte ik mij op de manier waarop Romeinse keizers aan beeldvorming deden binnen zes belangrijke havensteden in Italië, namelijk Antium, Centumcellae, Ravenna, Misenum, Ostia/Portus en Puteoli. Ostia en Puteoli waren verantwoordelijk voor de graantoevoer naar de miljoenenstad Rome en in Ravenna en Misenum lag de militaire vloot voor anker. Antium en Centumcellae hadden beiden indrukwekkende havens die, respectievelijk, door Nero en Trajanus gebouwd waren. Probeerden de keizers zichzelf op een positieve manier voor te stellen binnen deze havensteden? Waarom deden ze dat daar? Hoe ging dat in zijn werk?

Al snel bleek dat de keizers zich binnen de steden op vele, diverse manieren presenteerden. Overal werden tempels, theaters, thermen, aquaducten en andere monumenten op hun bevel gebouwd, waren er goddelijke culten in hun eer, naast standbeelden, portretten en inscripties die hun daden gedachten. De bewoners van deze steden werden in hun dagelijkse leven voortdurend geconfronteerd met hun heersers die alle publieke plaatsen beheersten en door verering en beeltenissen zelfs aanwezig waren binnen de private sfeer. De keizers hadden vele motieven voor hun bemoeienis met de havensteden, waaronder persoonlijke interesse en politieke belangen, maar hun beeldvorming hielp tevens de trouw van hun onderdanen te verzekeren door de legitimiteit, weldaden, rijkdom en bovenmenselijke macht van hun heersers te tonen. Voor de steden Ostia en Puteoli beschikken we over uitzonderlijk rijke informatie en daar kunnen we ons bovendien een goed beeld vormen van de overweldigende scènering die een bezoeker van de haven te zien kreeg. Op zijn schip zag hij de bouwwerken van de heersers, hun namen in marmer gebeiteld, en vele beelden van keizers en goden. In de haven zelf liep de reiziger rond in hun hallen en tempels, zag opslagplaatsen voor graan, bedoeld voor de burgers van de hoofdstad, of werd geconfronteerd met soldaten die controles uitvoerden. De aandacht van de keizers voor de havens ging niet onopgemerkt voorbij en de zeelui die Italië bezochten, zouden vervolgens naar vele andere plaatsen aan de Middellandse Zee varen. Daar konden ze dan vertellen over de wonderen die ze hadden gezien in de havens van de Romeinse keizers.

Bibliografie

 

Bibliografie

 

1. Bronnen

 

1.1. Literair

 

Anthologia Palatina

- Paton W.R., 1993. The Greek Anthology I, Londen: Harvard University Press.

- Paton W.R., 1917. The Greek Anthology III, Londen: Harvard University Press.

- Paton W.R., 1979. The Greek Anthology IV, Londen: Harvard University Press.

 

Apuleius

- Hanson J.A., 1989. Apuleius: Metamorphoses II, Londen: Harvard University Press.

 

Augustus

- Shipley F.W., 1924. Velleius Paterculus, Res Gestae Divi Augusti, Londen: Harvard University Press.

 

Caesar

- Peskett A.G., 1966. Caesar: The Civil Wars, Londen: Harvard University Press.

 

Cassius Dio

- Cary E., 1924. Dio's Roman History VII, Londen: Harvard University Press.

- Cary E., 1925. Dio's Roman History VIII, Londen: Harvard University Press.

- Cary E., 1955. Dio's Roman History IX, Londen: Harvard University Press.

 

Claudius Claudianus

- Platnauer M., 1963. Claudian I, Londen: Harvard University Press.

 

Diodorus

- Oldfather C.H., 1961. Library of History: Volume III, Londen: Harvard University Press.

 

 

 

Dionysius van Halicarnassus

- Cary E., 1961. Dionysius Halicarnassus: Roman Antiquities I, Londen: Harvard University Press.

 

Ennius

- Warmington E.H., 1935. Remains of Old Latin I, Londen: Harvard University Press.

 

Historia Augusta

- Magie D., 1921. Historia Augusta I, Londen: Harvard University Press.

 

Horatius

- Bennett C.E., 1968. Horace: Odes and Epodes, Londen: Harvard University Press.

 

Livius

- Schlesinger A.C., 1967. Livy I, Londen: Harvard University Press.

 

Lucianus

- Harmon A.M., 1913. Lucian I, Londen: Harvard University Press.

- Kilburn K., 1959. Lucian VI, Londen: Harvard University Press.

- MacLeod M.D., 1961. Lucian VII, Londen: Harvard University Press.

 

Lucilius

- Warmington E.H., 1938. Remains of Old Latin III, Londen: Harvard University Press.

 

Nonnos

- Rouse W.H.D., 1984. Nonnos: Dionysiaca I, Londen: Harvard University Press.

- Rouse W.H.D., 1940. Nonnos: Dionysiaca II, Londen: Harvard University Press.

- Rouse W.H.D., 1940. Nonnos: Dionysiaca III, Londen: Harvard University Press.

 

Oppianus

- Mair A.W., 1928. Oppian, Colluthus, Tryphiodorus, Londen: Harvard University Press.

 

 

Ovidius

- Showerman G., Goold G.P., 1977. Ovid I, Londen: Harvard University Press.

- Mozley J.H., 1929. Ovid II, Londen: Harvard University Press.

- Frazer J.G., Goold G.P., 1996. Ovid V, Londen: Harvard University Press.

- Wheeler A.L., 1996. Ovid VI, Londen: Harvard University Press.

 

Pausanias

- Jones W.H.S., 1935. Pausanias: Description of Greece IV, Londen: Harvard University Press.

 

Philo

- Colson F.H., 1962. Philo X, Londen: Harvard University Press.

 

Philostratus

- Conybeare F.C. 1960. Philostratus: The Life of Apollonius of Tyana II, Londen: Harvard University Press.

 

Plinius de Jongere

- Radice B., 1969. Pliny: Letters and Panegyricus I, Londen: Harvard University Press.

- Radice B., 1969. Pliny: Letters and Panegyricus II, Londen: Harvard University Press.

 

Plinius de Oudere

- Rackham H., 1949. Pliny: Natural History I, Londen: Harvard University Press.

- Rackham H., 1942. Pliny: Natural History II, Londen: Harvard University Press.

- Rackham H., 1962. Pliny: Natural History X, Londen: Harvard University Press.

 

Plutarchus

- Babbitt F.C., 1936. Plutarch: Moralia IV, Londen: Harvard University Press.

- Babbitt F.C., 1936. Plutarch: Moralia V, Londen: Harvard University Press.

 

Propertius

- Goold G.P., 1990. Propertius: Elegies, Londen: Harvard University Press.

 

 

Pseudo-Lucianus

- MacLeod M.D., 1967. Lucian VIII, Londen: Harvard University Press.

 

Rutilius Namatianus

- Duff J.W., Duff A.M., 1935. Minor Latin Poets II, Londen: Harvard University Press.

 

Seneca de Jongere

- Basore J.W., 1935. Seneca: Moral Essays III, Londen: Harvard University Press.

- Gummere R.M., 1920. Seneca: Epistles II, Londen: Harvard University Press.

- Heseltine M., Rouse W.H.D., Warmington E.H., 1987. Petronius Satyricon, Seneca Apocolocyntosis, Londen: Harvard University Press.

 

Statius

- Bailey D.R.S., 2003. Statius: Silvae I, Londen: Harvard University Press.

 

Strabo

- Jones H.L., 1932. Strabo: Geography VIII, Londen: Harvard University Press.

 

Suetonius

- Rolfe J.C., 1998. Lives of the Caesars I, Londen: Harvard University Press.

- Rolfe J.C., 1997. Lives of the Caesars II, Londen: Harvard University Press.

 

Tacitus

- Moore C.H., 1925. Tacitus II, Londen: Harvard University Press.

- Jackson J., 1937. Tacitus IV, Londen: Harvard University Press.

- Jackson J., 1937. Tacitus V, Londen: Harvard University Press.

 

Tertullianus

- Glover T.R., Rendall G.H., 1931. Tertullian, Minucius Felix, Londen: Harvard University Press.

 

Vegetius

- Silhanek D.K., 1980. Epitoma I and II, Londen, University Microfilms International.

 

Vitruvius

- Granger F., 1931. Vitruvius: On Architecture I, Londen: Harvard University Press.

 

1.2. Epigrafisch

 

Epigraphik-Datenbank Clauss Slaby

oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epigraphik_en [Geraadpleegd op 29/07/2011]

 

Epigraphische Datenbank Heidelberg

www.uni-heidelberg.de/institute/sonst/adw/edh/index.html.en [Geraadpleegd op 06/08/2011]

 

ILS

Dessau H., (ed.), 1892. Inscriptiones Latinae Selectae I, Berlijn: Berolini Apud Weidmannos.

 

L’Année Epigraphique

Merlin A., (ed.), 1965. L’Année Epigraphique 1964, Parijs: Presses Universitaires de France.

 

Gagé J., Le Glay M., Pflaum H.-G., Wuilleumier P., (eds.), 1970. L’Année Epigraphique 1968, Parijs: Presses Universitaires de France.

 

Gagé J., Le Glay M., Pflaum H.-G., Wuilleumier P., (eds.), 1976. L’Année Epigraphique 1973, Parijs: Presses Universitaires de France.

 

Chastagnol A., Gagé J., Le Glay M., Pflaum H.-G., (eds.), 1978. L’Année Epigraphique 1974, Parijs: Presses Universitaires de France.

 

Chastagnol A., Gagé J., Le Glay M., Pflaum H.-G., (eds.), 1978. L’Année Epigraphique 1975, Parijs: Presses Universitaires de France.

 

Chastagnol A., Gagé J., Le Glay M., Pflaum H.-G., (eds.), 1979. L’Année Epigraphique 1977, Parijs: Presses Universitaires de France.

 

Chastagnol A., Gagé J., Le Glay M., Pflaum H.-G., (eds.), 1981. L’Année Epigraphique 1978, Parijs: Presses Universitaires de France.

 

Chastagnol A., Le Glay M., Le Roux P., (eds.), 1985. L’Année Epigraphique 1982. Parijs: Presses Universitaires de France.

 

Chastagnol A., Le Glay M., Le Roux P., (eds.), 1986. L’Année Epigraphique 1983. Parijs: Presses Universitaires de France.

 

Chastagnol A., Le Glay M., Le Roux P., (eds.), 1988. L’Année Epigraphique 1985. Parijs: Presses Universitaires de France.

 

Chastagnol A., Le Glay M., Le Roux P., (eds.), 1989. L’Année Epigraphique 1986. Parijs: Presses Universitaires de France.

 

Chastagnol A., Laronde A., Le Glay M., Le Roux P., (eds.), 1990. L’Année Epigraphique 1987, Parijs: Presses Universitaires de France.

 

Chastagnol A., Laronde A., Le Glay M., Le Roux P., (eds.), 1991. L’Année Epigraphique 1988, Parijs: Presses Universitaires de France.

 

Chastagnol A., Laronde A., Le Glay M., Le Roux P., (eds.), 1993. L’Année Epigraphique 1990, Parijs: Presses Universitaires de France.

 

Corbier M., Le Roux P., Dardaine S., (eds.), 1996. L’Année Epigraphique 1993, Parijs: Presses Universitaires de France.

 

Corbier M., Le Roux P., Dardaine S., (eds.), 1999. L’Année Epigraphique 1996, Parijs: Presses Universitaires de France.

 

Corbier M., Le Roux P., Dardaine S., (eds.), 2000. L’Année Epigraphique 1997, Parijs: Presses Universitaires de France.

 

Corbier M., Le Roux P., Dardaine S., (eds.), 2003. L’Année Epigraphique 2000, Parijs: Presses Universitaires de France.

 

Corbier M., Le Roux P., Dardaine S., (eds.), 2004. L’Année Epigraphique 2001, Parijs: Presses Universitaires de France.

 

Corbier M., Le Roux P., Dardaine S., (eds.), 2005. L’Année Epigraphique 2002, Parijs: Presses Universitaires de France.

 

Corbier M., Le Roux P., Dardaine S., (eds.), 2007. L’Année Epigraphique 2004, Parijs: Presses Universitaires de France.

 

Corbier M., Le Roux P., Dardaine S., (eds.), 2008. L’Année Epigraphique 2005, Parijs: Presses Universitaires de France.

 

Corbier M., Le Roux P., Dardaine S., (eds.), 2009. L’Année Epigraphique 2006, Parijs: Presses Universitaires de France.

 

Corbier M., Le Roux P., Dardaine S., (eds.), 2010. L’Année Epigraphique 2007, Parijs: Presses Universitaires de France.

 

 

1.3. Numismatisch

 

Ancient Coin Search Engine

www.acsearch.info/search.html [Geraadpleegd op 29/11/2011]

 

Burnett A.M., Amandry M. and Ripollès P.P., 1992. Roman Provincial Coinage I, Londen/Parijs: British Museum Press/Bibliothèque nationale de France.

 

Mattingly H., 1923. Coins of the Roman Empire in the British Museum I: Augustus to Vitellius, Londen: Longmans & Co.

 

Sutherland C.H.V., Carson R.A.G., 1984. The Roman Imperial Coinage I: from 31 BC to AD 69, Londen: Spink.

 

 

 

2. Werken

 

Achard G., 1995. Néron, Parijs: Presses Universitaires de France.

 

Adamo Muscettola S., 2000. Miseno. Culto imperial e politica nel complesso degli Augustali, Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts (Röm. Abt.) 107, 79-108.

 

Adamo Muscettola S., 2001. Un ex-voto alle Ninfe ossia un ninfeo severiano di Pozzuoli, Prospettiva 102, 37-48.

 

Alcock S.E., 1993. Graecia Capta: The Landscapes of Roman Greece, Cambridge: Cambridge University Press.

 

Alcock S.E., 1994. Nero at Play? The Emperor’s Grecian Odyssey, in: Elsner J., Masters J., (eds.), Reflections of Nero: Culture, History & Representation, Londen: Duckworth, 98-111.

 

Alston R., 2002. Reading Augustan Alexandria, Ancient West & East 1, 141-162.

 

Arafat K.W., 1996. Pausanias’ Greece: Ancient Artists and Roman Rulers, Cambridge: Cambridge University Press.

 

Arena P., 2009. Pompa Circensis and Domus Augusta, in: Hekster O., Schmidt-Hofner S., Witschel C., (eds.), Ritual Dynamics and Religious Change in the Roman Empire, Leiden: Brill, 77-93.

 

Arnold I.R., 1960. Agonistic Festivals in Italy and Sicily, American Journal of Archaeology 64, 245-251.

 

Balderi G., Felici E., 1997. Nuovi documenti per la topografia portuale di Antium, in: Atti del Convegno nazionale di archeologia subacquea, Anzio: Bari, 11-24.

 

Barker R., 2001. Legitimating Identities: The Self-Presentation of Rulers and Subjects, Cambridge: Cambridge University Press.

 

Barrett A.A., 1996. Agrippina: Sex, Power, and Politics in the Early Empire, Yale: Yale University Press.

 

Beacham R., 2005. The Emperor as Impresario: Producing the Pageantry of Power, in: Gallinksy K., (ed.), The Cambridge Companion to the Age of Augustus, Cambridge: Cambridge University Press, 151-174.

 

Becati G., 1961a. Scavi di Ostia I: Topografia Generale, Rome: Istituto Poligrafico dello Stato.

 

Becati G., 1961b. Scavi di Ostia IV: Mosaici e pavimenti marmorei, Rome: Istituto Poligrafico dello Stato.

 

Beetham D., 1991. The Legitimation of Power, New York: Palgrave.

 

Benario H.W., 1981. Amphitheatres of the Roman World, Classical Journal 76, 255-258.

 

Benini A., 1997. Una villa marittima nella acque di Bacoli. Note preliminari, Atti del Convegno nazionale di archeologia subacquea, Anzio: Bari, 193-202.

 

Benoist S., 2003. Imperator scaenicus, citharoedus princeps. Théâtre et politique à Rome, ou le “métier” d’empereur, in: Defosse P., (ed.), Hommage à Carl Deroux. III – Histoire et épigraphie, droit, Brussel: Latomus, 50-66.

 

Biguzzi G., 1998. Ephesus, its Artemision, its Temple to the Flavian Emperors, and Idolatry in Revelation, Novum Testamentum 40, 276-290.

 

Billows R.A., 1995. Kings and Colonists: Aspects of Macedonian Imperialism, Leiden/New York/Köln: E.J. Brill.

 

Birley A.R., 1997. Hadrian: the restless emperor, Londen/New York: Routledge.

 

Bloch H., 1962. A Monument of the Lares Augusti in the Forum of Ostia, Harvard Theological Review 55, 211-223.

 

Blokzijl T., 2006. The Maritime Villae of Antium. A Case Study in Coastal Settlement, in: Day J., (ed.), SOMA 2004. Symposium on Mediterranean Archaeology, Oxford: Oxford University Press, 11-16.

 

Boatwright M.T., 2002. Trajan outside Rome: Construction and Embellishment in Italy and the Provinces, in: Stadter P.A., Van Der Stockt L., (eds.), Sage and Emperor, Leuven: Leuven University Press, 259-277.

 

Bodel J., 2001. Epigraphy and the Ancient Historian, in: Bodel J., (ed.), Epigraphic Evidence: Ancient History from Inscriptions, Londen: Routledge, 1-56.

 

Borrielo M., D’Ambrosio A., 1979. Baiae – Misenum, Firenze: Leo S. Olschki Editore.

 

Bosworth B., 1999. Augustus, the Res Gestae and Hellenistic Theories of Apotheosis, Journal of Roman Studies 89, 1-18.

 

Boyce A.A., 1958. The Harbor of Pompeiopolis: A study in Roman Imperial Ports and Dated Coins, American Journal of Archaeology 62, 67-78.

 

Boyce A.A., 1966. Nero's Harbor Sestertii, American Journal of Archaeology 70, 65-66.

 

Brandon C.J., Hohlfelder R.L., Oleson J.P., 2008. The Concrete Construction of the Roman Harbours of Baiae and Portus Iulius, Italy: The Romacons 2006 Field Season, International Journal of Nautical Archaeology 37, 374-379.

 

Braudel F., 1998. Les Mémoires de la Méditerranée, Parijs: Éditions de Fallois.

 

Broekaert W., Zuiderhoek A., 2011. Food and Politics in Classical Antiquity, in: Erdkamp P., (ed.), A Cultural History of Food in Antiquity, Oxford/New York: Berg, 75-93.

 

Brunori E., 1990. L’acquedotto di Traiano, in: Maffei A., Nastasi F., (eds.), Caere e il suo territorio da Agylla a Centumcellae, Rome: Libreria dello Stato, 1990, 215-219.

 

Bruun C., 2009. Civic Rituals in Imperial Ostia, in: Hekster O., Schmidt-Hofner S., Witschel C., (eds.), Ritual Dynamics and Religious Change in the Roman Empire, Leiden: Brill, 123-141.

 

Burgers P., 2001. Coinage and State Expenditure: The Reign of Claudius AD 41-54, Historia 50, 96-114.

 

Calandra E., 2000. Documenti inediti sul tempio di Roma e di Augusto a Ostia, Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts (Röm. Abt.) 107, 417-450.

 

Cambell D., 1986. Truth Claims and Value-Freedom in the Treatment of Legitimacy: The Case of Weber, Journal of Law and Society 13, 207-224.

 

Camodeca G., 1994. Puteoli porto annonario e il commercio del grano in età imperiale, in: Le ravitaillement en blé de Rome et des centres urbains des débuts de la république jusqu’au haut empire, Rome: École française de Rome, 103-128.

 

Camodeca G., 2000. L’élite municipale di Puteoli fra la tarda repubblica e Nerone, in: Cébeillac-Gervasoni M., (ed.), Les élites municipales de l’Italie Péninsulaire de la mort de César à la mort de Domitien entre continuité et rupture, Rome: École Française de Rome, 91-110.

 

Camodeca G., 2000-2001. Lo stadium di Puteoli, il sepulchrum di Adriano in Villa Ciceroniana e l'Historia Augusta, Atti della Pontificia accademia romana di archeologia 73, 147-175.

 

Camodeca G., Maniscalco F., Ronchetti E., Russolillo L., 2001. Ricerche sul vicus Lartidianus di Puteoli, in: Gianfrotta P.A., Maniscalco F., (eds.), Forma Maris: forum internazionale di archeologia subacquea, Napels: Massa Editore, 95-105.

 

Caruso I., 1998. Traiano, Plinio ed il porto di Centumcellae, Rivista di cultura classica e medioevale 40, 33-40.

 

Caruso I., 2001. Tre busti imperiali da Centumcellae, Rivista di cultura classica e medioevale 43, 261-265.

 

Caruso I., Vaudo C., 2006. Centumcellae-Civitavecchia e il suo territorio. Nuove acquisizioni dalle ricerche archeologiche, Temporis signa 1, 97-127.

 

Cébeillac-Gervasoni M., Zevi F., 2000. "Pouvoir local et pouvoir central à Ostie: étude prosopographique, in: Cébeillac-Gervasoni M., (ed.), Les élites municipales de l’Italie Péninsulaire de la mort de César à la mort de Domitien entre continuité et rupture, Rome: École Française de Rome, 5-31.

 

Ceraudo G., Gialanella C., Pellandra D.I., 2001. Tra terra e mare: nuove ricerche lungo la ripa Puteolana, in: Gianfrotta P.A., Maniscalco F., (eds.), Forma Maris: forum internazionale di archeologia subacquea, Napels: Massa Editore, 73-83.

 

Champlin E., 2003. Nero, Harvard: Harvard University Press.

 

Charles M., 2002. Calvus Nero: Domitius and the Mechanics of Predecessor Denigration, Acta Classica 45, 19-49.

 

Charles-Picard G., 1966. Augustus and Nero. The Secret of Empire, Londen: Phoenix House.

 

Chastagnol A., 1967. La restauration du temple d'Isis au Portus Romae sous le règne de Gratien, Bulletin de la Société nationale des antiquaires de France, 47-55.

 

Chevallier R., 1986. Ostie Antique: ville et port, Parijs: Les Belles Lettres.

 

Chiarucci P., 1989. Anzio archeologica, Anzio: Azienda Autonoma di Soggiorno e Turismo.

 

Clark M.E., 1983. Spes in the Early Imperial Cult: “The Hope of Augustus”, Numen 30, 80-105.

 

Clarke J.R., 2003. Art in the Lives of Ordinary Romans: Visual Representation and Non-Elite Viewers in Italy, 100 B.C.-A.D. 315, Berkeley: University of California Press.

 

Coarelli F., 2007. Rome and Environs: An Archaeological Guide, translated by J.J. Clauss and D.P. Harmon, Londen: University of California Press.

 

Contardi L.J., 1980. Propaganda imperiale e protezionismo commerciale nelle iscrizioni dei collegia professionali di Roma e di Ostia da Augusto ad Aureliano, Torino: G. Giappichelli.

 

Cooley A., 1999. A New Date for Agrippa’s Theatre at Ostia, Papers of the British School at Rome 67, 173-182.

 

Correnti F., 1990. Centumcellae. La villa, il porto e la città, in: Maffei A., Nastasi F., (eds.), Caere e il suo territorio da Agylla a Centumcellae, Rome: Libreria dello Stato, 209-214.

 

D’Arms J.H., 1970. Romans on the Bay of Naples, Cambridge: Harvard University Press.

 

D’Arms J.H., 1973. Eighteen Unedited Latin Inscriptions from Puteoli and Vicinity, American Journal of Archaeology 77, 151-167.

 

D’Arms J.H., 1974. Puteoli in the Second Century of the Roman Empire: A Social and Economic Study, Journal of Roman Studies 64, 104-124.

 

D’Arms J.H., 2000. Memory, Money, and Status at Misenum: Three New Inscriptions from the Collegium of the Augustales, Journal of Roman Studies 90, 126-144.

 

Dando-Collins S., 2010. The Great Fire of Rome: The Fall of the Emperor Nero and his City, Cambridge: Da Capo Press.

 

Davies P., 2000. What Worse Than Nero, What Better Than his Baths?”: “Damnatio Memoriae and Roman architecture, in: Varner E.R., (ed.), From Caligula to Constantine: Tyranny & Transformation in Roman Portraiture, Atlanta: Michael C. Carlos Museum, 27-44.

 

Davies P.J.E. 2007. The Personal and the Political, in: Alcock S.E., Osborne R., (eds.), Classical Archaeology, Oxford: Blackwell Publishing, 307-334.

 

De Haas T.C.A., 2011. Fields, Farms and Colonists: Intensive Feild Survey and Early Roman Colonization in the Pontine Region, Central Italy I, Eelde: Barkhuis.

 

Delaine J., 1999. Benefactions and Urban Renewal: Bath Building in Roman Italy, in: Delaine J., Johnston D.E., (eds.), Roman Baths and Bathing, Portsmouth: JRA Supplementary Series, 67-74.

 

Delaine J., 2002. Building Activity in Ostia in the Second Century AD, in: Bruun C., Gallina Zevi A., (eds.), Ostia e Portus nelle loro relazioni con Roma, Rome: Institutum Romanum Finlandiae, 41-101.

 

Demma F., 2007. Monumenti pubblici di Puteoli: per un'archeologia dell'architettura, Rome: L'Erma di Bretschneider.

 

De Vincenzo S., 2008. Il larario dei Dodici Dei a Puteoli. Un sacello collegiale ipogeo per il culto imperiale, Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts (Röm. Abt.) 114, 305-337.

 

Dobson B., 1972. The Significance of the Centurion and ‘Primipilares’ in the Roman Army and Administration, in Temporini H., Haase W., (eds.), Aufstieg und Niedergang der Römischen Welt II, Principat 1, Berlijn: De Gruyter, 392-434.

 

Donderer M., 1995. Zu den Häusern des Kaisers Augustus, Mélanges d'Archéologie et d'Histoire de l'École Française de Rome 107, 621-660.

 

Dundas G.S., 2002. Augustus and the Kingship of Egypt, Historia 51, 433-448.

 

Elsner J., 1994. Constructing Decadence: The Representation of Nero as Imperial Builder, in: Elsner J., Masters J., (eds.), Reflections of Nero: Culture, History & Representation, Londen: Duckworth, 112-127.

 

Elsner J., 1996. Inventing Imperium: Texts and the Propaganda of Monuments in Augustan Rome, in: Elsner J., (ed.), Art and Text in Roman Culture, Cambridge: Cambridge University Press, 32-53.

 

Empereur J.-Y., 2002. Alexandria: Jewel of Egypt, Londen: Abrams Discoveries.

 

Erdkamp P., 2011. Food Security, Safety, and Crises, in: Erdkamp P., (ed.), A Cultural History of Food in Antiquity, Oxford/New York: Berg, 57-74.

 

Evans H.B., 1983. Nero's Arcus Caelimontani, American Journal of Archaeology 87, 392-399.

 

Fant J.C., 1988. The Roman Emperors in the Marble Business: Capitalist, Middlemen or Philanthropists, in: Herz N., Waelkens M., (eds.), Classical Marble: Geochemistry, Technology, Trade, Dordrecht: Brill Archive, 147-158.

 

Fany J.C., 1992. The Roman Imperial Marble Yard at Portus, in Waelkens M., Herz N., Moens L., (eds.), Ancient Stones: Quarrying, Trade and Provenane, Leuven: University Press, 115-120.

 

Fejfer J., 2008. Roman Portraits in Context, New York/Berlijn: Walter de Gruyter.

 

Felici E., 1998. Nuove osservazioni sul porto di Antium, in: Laudizi G., Marangio C., (eds.), Porti, approdi e linee di rotta nel Mediterraneo antico, Galatina: Congedo Editore, 137-151.

 

Felici E., 2001. Recenti ricerche nel porto neroniano di Anzio (RM.), in: Gianfrotta P.A., Maniscalco F., (eds.), Forma Maris: forum internazionale di archeologia subacquea, Napels: Massa Editore, 121-127.

 

Fellmeth U., 1991. Die Häfen von Ostia und ihre wirtschaftliche Bedeutung für die Stadt Rom, Münstersche Beiträge zur antiken Handelsgeschichte 10, 1-32.

 

Fishwick D., 1990. Prudentius and the Cult of Divus Augustus, Historia 39, 475-486.

 

Fishwick D., 1991. Ovid and Divus Augustus, Classical Philology 86, 36-41.

 

Flower H.I., 2006. The Art of Forgetting: Disgrace & Oblivion in Roman Political Culture, Chapel Hill: University of North California Press.

 

Frassineti G., 2005. La flotta imperiale Romana dalla fine del Sec. I A.C. alla tarda antichità, in: Mauro M., (ed.), Il porto romano e le flotte, Ravenna: Adriapress, 66-83.

 

Friedman Z., 2011. Ship Iconography in Mosaics, Oxford: Archeopress.

 

Geremia Nucci R., 2002. Decorazione frontonale del tempio di Roma e di Augusto di Ostia, in: Bruun C. en Gallina Zevi A., (eds.), Ostia e Portus nelle loro relazioni con Roma, Rome: Institutum Romanum Finlandiae, 229-246.

 

Gianfrotta P.A., 1996. Harbor Structures of the Augustan Age in Italy, in: Raban A., Holum K.G., (eds.), Caesarea Maritima. A Retrospective after Two Millenia, Leiden: E. J. Brill, 65-76.

 

Gianfrotta P.A., 1998. I porti dell’area Flegrea, in: Laudizi G. en Marangio C., (eds.), Porti, approdi e linee di rotta nel Mediterraneo antico, Galatina: Congedo Editore, 153-176.

 

Gies F. en Gies J., 1994. Cathedral, Forge, and Waterwheel: Technology and Invention in the Middle Ages, Londen: HarperCollins Publishers.

 

Giovannini C., 1985. Ravenna, Rome: Laterza.

 

Goddard J., 1994. The Tyrant at the Table, in: Elsner J., Masters J., (eds.), Reflections of Nero: Culture, History & Representation, Londen: Duckworth, 67-82.

 

Goiran J.P., Bravari J.P., Salomon F., Ballantyne R.M., Margaritis E., Keay S., Earl G.P., Kay S., Paroli L., 2009. Delta du Tibre. Campagne de Carottage 2008: Étude des canaux de Portus, Mélanges d'Archéologie et d'Histoire de l'École Française de Rome, Antiquité 121, 314-317.

 

 

Grader I., 2002. Emperor Worship and Roman Religion, Oxford: Clarendon Press.

 

Griffin M.T., 1987. Nero. The End of a Dynasty, Londen: B.T. Batsford Ltd.

 

Gros P., 2000. L'évolution des centres monumentaux des cités italiennes en fonction de l’implantation du culte impérial, in: Cébeillac-Gervasoni M., (ed.), Les élites municipales de l’Italie Péninsulaire de la mort de César à la mort de Domitien entre continuité et rupture, Rome: École Française de Rome, 307-326.

 

Guimier-Sorbets A.-M., 2007. L'image de Ptolémée devant Alexandrie, in: Massa-Pairault F.-H., Sauron G., (eds.), Images et Modernité Hellénistiques, Rome: École Française de Rome, 163-176.

 

Hackens T. en Dacos N., 1962. Ostie. Découvertes et recherches récentes, L'Antiquité classique 31, 303-320.

 

Handler S., 1971. Architecture on the Roman Coins of Alexandria, American Journal of Archaeology 75, 57-74.

 

Hannestad N., 1988. Nero, or the Potentialities of the Emperor, in: Bonacasa N., Rizza G., (eds.), Ritratto ufficiale e ritratto private, Rome: Consiglio Nazionale delle Ricerche, 325-329.

 

Harries J., 2007. Law and Crime in the Roman World, Cambridge: Cambridge University Press.

 

Harland P.A., 2003. Imperial Cults within Local Cultural Life: Associations in Roman Asia, Ancient History Bulletin 17, 85-107.

 

Heinzelmann M., Archer M., 2002. River Port, Navalia and Harbour Temple at Ostia: New Results of a DAI-AAR Project, Journal of Roman Archaeology 15, 5-20.

 

Hekster O., 2003. Coins and Messages: Audience Targeting on Coins of Different Denominations?, in: De Blois L., Erdkamp P., Hekster O., (eds.), The Representation and Perception of Roman Imperial Power, Amsterdam: J.C. Gieben, 20-35.

 

Hekster O., Fowler R., 2005. Imagining Kings: from Persia to Rome, in: Hekster O., Fowler R., (eds), Imaginary Kings: Royal Images in the Ancient Near East, Greece and Rome, Stuttgart: Franz Steiner Verlag.

 

Hekster O., 2009. Honouring Ancestors: The Dynamic of Deification, in: Hekster O., Schmidt-Hofner S., Witschel C., (eds.), Ritual Dynamics and Religious Change in the Roman Empire, Leiden: Brill, 95-110.

 

Hermansen G., 1975. Nero’s Porticus, Grazer Beiträge 3, 159-176.

 

Herz P., 1980-81. Kaiserbilder aus Ostia, Bullettino della Commissione archeologica comunale di Roma 87, 145-157.

 

Herz P., 2007. Emperors: Caring for the Empire and Their Successors, in: Rüpke J., (ed.), A Companion to Roman Religion, Londen: Blackwell Publishing, 304-316.

 

Hohlfelder R.L., 2008. Introduction, in: Hohlfelder R.L., (ed.), The Maritime World of Ancient Rome, Ann Arbor: University of Michigan Press, 1-4.

 

Hojte J.M., 2005. Roman Imperial Statue Bases: From Augustus to Commodus, Aarhus: Aarhus University Press.

 

Hojte J.M., 2009. Roman Imperial Portrait Statues and the Emperor on the Move: the Epigraphical Evidence, in: Berenger A., Perrin-Saminadayar E., (eds.), Les entrées royales et impériales, Parijs: De Boccard, 101-109.

 

Horden P., Purcell N., 2000. The Corrupting Sea: A Study of Mediterranean History, Londen: Blackwell.

 

Horster M., 2001. Bauinschriften Römischer Kaiser, Stuttgart: Franz Steiner Verlag.

 

Houby-Nielsen S., 1988. Augustus and the Hellenistic Kings. A Note on the Augustan Propaganda, in: Fischer-Hansen T., (ed.), East and West: Cultural Relations in the Ancient World, Kopenhagen: Museum Tusculanum Press, 116-128.

 

Humphrey J.H., 1986. Roman Circuses: Arenas for Chariot Racing, Berkeley: University of California Press.

 

Jost J.T., Major B., 2001. Emerging Perspectives on the Psychology of Legitimacy, in: Jost J.T., Major B., (eds.), The Psychology of Legitimacy: Emerging Perspectives on Ideology, Justice, and Intergroup Relations, Cambridge: Cambridge University Press.

 

Jucker H., 1976. Die Prinzen auf dem Augustus-Relief in Ravenna, in: Ducrey P., (ed.), Mélanges d'histoire ancienne et d'archéologie offerts à Paul Collart, Parijs: de Boccard, 237-267.

 

Keay S., Millett M., Paroli L., Strutt K., 2005. Portus: An Archaeological Survey of the Port of Imperial Rome, Londen: British School at Rome.

 

Keay S., Millett M., Strutt K., 2008. Recent Archaeological Survey at Portus, in: Hohlfelder R.L., (ed.), The Maritime World of Ancient Rome, Ann Arbor: University of Michigan Press, 97-104.

 

Kockel V., 1992. Ostia im 2. Jahrhundert n. Chr, in: Schalles H.-J., von Hesberg H., Zanker P., (eds.), Die römische Stadt im 2. Jahrhundert n. Chr., Bonn: Habelt, 99-117.

 

Koenen L., 1993. The Ptolemaic King as a Religious Figure, in: Bulloch A., Gruen E.S., Long A.A., Stewart A.F., (eds.), Images and Ideologies: Self-Definition in the Hellenistic World, Berkeley: University of California press, 25-115.

 

Laurence R., 1999. The Roads of Roman Italy, Londen: Routledge.

 

Levick B., 1976. Tiberius the Politician, Londen: Thames and Hudson.

 

Levick B., 2010. Augustus: Image and Substance, Londen: Pearson.

 

Lilli M., 1998. Le attrezzature portuali di Ravenna durante l’età romaan e bizantina. Progettualità e trasformazione del paesaggio, in: Quilici Gigli L., Quilici Gigli S., (eds.), Città e Monumenti nell’Italia Antica, Rome: l’Erma di Bretschneider, 17- 42.

 

Longfellow B., 2011. Roman Imperialism and Civic Patronage: Form, Meaning and Ideology in Monumental Fountain Complexes, Cambridge: Cambridge University Press.

 

Lott J.B., 2004. The Neighborhoods of Augustan Rome, Cambridge: Cambridge University Press.

 

Maffei A., 1990. La ricerca topografica e la carta archeologica, in: Maffei A., Nastasi F., (eds.), Caere e il suo territorio da Agylla a Centumcellae, Rome: Libreria dello Stato, 233-275.

 

Maioli M.G., 2005. La topografia di Ravenna e Classe in età Romana, in: Mauro M., (ed.), Il porto romano e le flotte, Ravenna: Adriapress, 44-55.

 

Manzelli V., 2000. Ravenna, Rome: L’Erma di Bretschneider.

 

Manzelli V., 2005. Fonti e Documenti, in: Mauro M., (ed.), Il porto romano e le flotte, Ravenna: Adriapress, 34-43.

 

Marconi G., 1998. Le origini di Centumcellae, Rivista di cultura classica e medioevale 40, 195-214.

 

Marzano A., 2007. Roman Villas in Central Italy: A Social and Economic History, Leiden: Brill.

 

Mccann A.M., 1985. The Roman Port and Fishery of Cosa: A Center of Trade in the Late Roman Republic, in: Raban A., (ed.), Harbour Archeology: Proceedings of the First International Workshop on Ancient Mediterranean Harbours, Oxford: BAR International Series, 115-156.

 

McGeoug K., 2004. The Romans: New Perspectives, Santa Barbara: ABC-Clio.

 

McLean B.H., 2002. An Introduction to Greek Epigraphy of the Hellenistic and Roman Periods from Alexander the Great down to the Reign of Constantine (323 B.C.-A.D. 337), Michigan: University of Michigan Press.

 

Mehl A., 1980-1981. Doriktetos Chora: kritische Bemerkungen zum ‘Speererwerb’ im Politik und Völkerrecht der hellenistischen Epoche, Ancient Society 11-12, 173-212

 

Meiggs R., 1960. Roman Ostia, Oxford: Clarendon Press.

 

Millar F., 1977. Emperor in the Roman World, New York: Cornell University Press.

 

Millett M., Keay S., Strutt K., 2004. Portus Romae: Recent Survey Work at the Ports of Claudius and Trajan, in: Zevi A.G., Turchetti R., (eds.), Le strutture dei porti e degli approdi antichi, Soveria Mannelli: Rubbettino Editore, 221-232.

 

Mitchell S., 1987. Imperial Building in the Eastern Roman Provinces, Harvard Studies in Classical Philology 91, 333-365.

 

Moormann E.M., 1998. Vivere come un uomo’. L’uso della spazio nella Domus Aurea, in: Cima M., La Rocca E., (eds.). Horti Romani, Rome: L’Erma di Bretschneider, 345-361.

 

Morard T., Waverlet D., 2002. Prolégomènes à l’étude du site de la Schola du Trajan à Ostie, Mélanges de l’école française de Rome 114, 759-815.

 

Nielsen I, 1994. Hellenistic Palaces: Tradition and Renewal, Aarhus: Aarhus University Press.

 

Noreña C.F., 2011. Imperial Ideals in the Roman West: Representation, Circulation, Power, Cambridge: Cambridge University Press.

 

Oleson J.P., 2008. Handbook of Engineering and Technology in the Classical World, Oxford: Oxford University Press.

 

Osgood J., 2011. Claudius Caesar: Image and Power in the Early Roman Empire, Cambridge: Cambridge University Press.

 

Ostrow S.E., 1985. "Augustales" along the Bay of Naples: A Case for Their Early Growth, Historia 34, 64-101.

 

Packer J.E., 1967. Housing and Population in Imperial Ostia and Rome, Journal of Roman Studies 57, 80-95.

 

Pagano M., 1983-1984. Il lago Lucrino: richerche storiche e archeologiche, Puteoli 7-8, 113-226.

 

Paget R.F., 1971. From Baiae to Misenum, Vergilius 17, 22-38.

 

Pappalardo U., 2009. The Splendor of Roman Wall Painting, Los Angeles: Getty Publications.

 

Parkin T.G., 1992. Demography and Roman Society, Londen: Johns Hopkins University Press.

 

Patterson J.R., 2003. The Emperor and the Cities of Italy, in: Lomas K., Cornell T., (eds.), Bread and Circuses, Londen: Routledge, 89-104.

 

Pellegrino A., 2000. Ostia Antica: Guida agli Scavi, Rome: Soprintendenza Archeologica di Ostia.

 

Pensabene P., 1996. Committenza pubblica e committenza privata a Ostia, in: Zevi A.G., Claridge A., (eds.), ‘Roman Ostia’ Revisited, Londen: The British school at Rome, 185-222.

 

Pensabene P., 2002. Committenza edilizia a Ostia tra la fine del I e i primi decenni del III secolo, Mélanges d'Archéologie et d'Histoire de l'École Française de Rome, Antiquité 114, 181-324.

 

Piromallo M., 2004. Puteoli, porto di Roma, in: Zevi A.G., Turchetti R., (eds.), Le strutture dei porti e degli approdi antichi, Soveria Mannelli: Rubbettino Editore, 267-277.

 

Pollini J., 1981. Gnaeus Domitius Ahenobarbus and the Ravenna relief, Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts (Röm. Abt.) 88, 117-140.

 

Price S.R.F., 1984a. Gods and Emperors: The Greek Language of the Roman Imperial Cult, Journal of Hellenic Studies 104, 79-95.

 

Price S.R.F., 1984b. Rituals and Power, Londen: Cambridge University Press.

 

Purcell N., 1996. The Ports of Rome: Evolution of a ‘façade maritime’, in: Zevi A.G., Claridge A., (eds.), ‘Roman Ostia’ Revisited, Londen: The British school at Rome, 267-279.

 

Quilici L., 1993. Il porto di Civitavecchia. L'antica Centumcellae, in: Scott R.T., Scott A.R., (eds.), Eius virtutis studiosi. Classical and  postclassical studies in memory of Frank Edward  Brown, 1908 – 1988, Londen: University Press of New England, 63-83.

 

Raban A., Artzy M., Goodman B., Gal Z., 2009. The Harbour of Sebastos (Caesarea Maritima) in its Roman Mediterranean Context, Oxford: Archaeopress.

 

Reddé M., 1979. La représentation des phares à l’époque romaine, Mélanges d'Archéologie et d'Histoire de l'École Française de Rome, Antiquité 79, 845-872.

 

Reddé M., 1986. Mare Nostrum, Rome: École Française de Rome.

 

Rickman G., 1985. Towards a Study of Roman Ports, in: Raban A., (ed.), Harbour Archeology: Proceedings of the First International Workshop on Ancient Mediterranean Harbours, Oxford: BAR International Series, 105-114.

 

Rickman G., 1996. Portus in Perspective, in: Zevi A.G., Claridge A., (eds.), ‘Roman Ostia’ Revisited, Londen: The British school at Rome, 281-291.

 

Rickman G., 2002. Rome, Ostia and Portus: the Problem of Storage, Mélanges d'Archéologie et d'Histoire de l'École Française de Rome, Antiquité 114, 353-62.

 

Rickman G., 2005. Portus Romae?, in: Pollini J., (ed.), Terra Marique, Oxford: Oxbow Books, 232-237.

 

Rickman G., 2008. Ports, Ships and Power in the Roman World, in: Hohfelder R.L., (ed.), The Maritime World of Ancient Rome, Ann Arbor: University of Michigan Press, 5-20.

 

Riemann H., 1987. Praenestinae sorores. Tibur, Ostia, Antium, Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts (Röm. Abt.)  94, 131-162.

 

Russo F., 2005. La flotta militare occidentale – Miseno: Praetoria Classis Misenensis, in: Mauro M., (ed.), Il porto romano e le flotte, Ravenna: Adriapress, 56-65.

 

Saccocci A., 1973. La raffigurazione del porto di Ostia sui sesterzi di Nerone, Bolletino del Museo civico di Padova 62, 105-129.

 

Salles C., 2009. Et Rome brûla, Parijs: Larousse.

 

Schaal H., 1957. Ostia: der Welthafen Roms, Bremen: Walter Dorn Verlag.

 

Scheidel W., 2009. From the “Great Convergence” to the “First Great Divergence”: Roman and Qin-Han State Formation and Its Aftermath, in: Scheidel W., (ed.), Rome and China: Comparative Perspectives on Ancient World Empires, Oxford: Oxford University Press, 11-23.

 

Scott J.C., 1990. Domination and the Arts of Resistance: Hidden Transcripts, New Haven/Londen: Yale University Press.

 

Senseney J.R., 2011. Adrift toward Empire, Journal of the Society of Architectural Historians 70, 421-441.

 

Sirago V. A., 1983-1984. Funzione politica della flotta misenate, Puteoli 7-8, 93-112.

 

Smith C., 2007. Cult and Ritual: the Roman World, in: Alcock S.E., Osborne R., (eds.), Classical Archaeology, Oxford: Blackwell Publishing, 263-285.

 

Smith R.R.R., 1988. Hellenistic Royal Portraits, Oxford: Clarendon Press.

 

Smith S., 1865. What I Saw in Puteoli, Naples, and Rome, Londen: Longman, Roberts & Green.

 

Spears R., Greenwood R;, De Lemus S., Sweetman J., 2010. Legitimacy, Social Identity, and Power, in: Guinote A., Vescio T.K., (eds.), The Social Psychology of Power, New York: The Guilford Press, 251-283.

 

Spurza J., 2002. The Emperors at Ostia and Portus: Imperial Visits and Accommodation, in: Bruun C., Gallina Zevi A., (eds.), Ostia e Portus nelle loro relazioni con Roma, Rome: Institutum Romanum Finlandiae, 123-134.

 

Starke M., 1833. Travels in Europe for the Use of Travellers on the Continent and likewise in the Island of Sicily, Londen: John Murray.

 

Steuernagel D., 2004. Kult und Alltag in römischen Hafenstädten: soziale Prozesse in archäologischer Perspektive, Stuttgart: Franz Steiner Verlag.

 

Stewart P., 2003. Statues in Roman Society, Oxford: Oxford University Press.

 

Stöger H., 2007. Monumental Entrances of Roman Ostia: Architecture with Public Associations and Spatial Meaning, Bulletin Antieke Beschaving 82, 347-363.

 

Thornton M.K., 1986. Julio-Claudian Building Programs: Eat, Drink, and Be Merry, Historia 35, 28-44.

 

Tuck S.L., 2008. The Expansion of Triumphal Imagery beyond Rome: Imperial Monuments at the Harbors of Ostia and Lepcis Magna, in: Hohlfelder R.L., (ed.), The Maritime World of Ancient Rome, Ann Arbor: University of Michigan Press, 325-341.

 

Tuck S.L., 2008-2009. Scheduling Spectacle: Factors Contributing to the Dates of Pompeian "Munera", The Classical Journal 104, 123-143.

 

Van Essen C.C., 1957. A propos du plan de la ville d'Ostie, in: Armand A., (ed.), Hommages à Waldemar Deonna, Brussel: Latomus, 509-513.

 

Várhelyi Z., 2010. The Religion of Senators in the Roman Empire, Cambridge: Cambridge University Press.

 

Varner E.R., 2000. Tyranny and the Transformation of the Roman Visual Landscape, in: Varner E.R., (ed.), From Caligula to Constantine: Tyranny & Transformation in Roman Portraiture, Atlanta: Michael C. Carlos Museum, 9-26.

 

Veyne P., 1976. Le pain et le cirque, Parijs: Le Seuil.

 

Vermeule C., 1962. The Colossus of Porto Raphti in Attica, Hesperia 31, 62-81.

 

Vermeule C., 1976. The Colossus of Porto Raphti: A Roman Female Personification, Hesperia 45, 67-76.

 

Vidman L., 1959. Die Stadtchronik von Ostia, Das Altertum 5, 42-48.

 

Vittucci B.P., 2000. Antium. Anzio e Nettuno in epoca romana, Rome: Bardi.

 

Waele J.A.K.E., 2000. Het havengezicht van Puteoli op flesjes, Hermeneus 72, 42-49.

 

Waelkens M., Poblome J., 2011. De metamorfose van een stad, in: De Rynck P., (ed.), Sagalassos. Droomstad in de Bergen, Gent: Openbaar kunstbezit Vlaanderen, 57-97.

 

Waters K.H., 1969. Traianus Domitiani Continuator, American Journal of Philology 90, 385-405.

 

Weber M., 1980 [1922]. Wirtschaft und Gesellschaft, Stuttgart: Tübingen.

 

Weir R., 1999. Nero and the Herakles Frieze at Delphi, Bulletin de correspondance hellénique 123, 397-404.

 

Winterling A., 1999. Aula Caesaris. München: R. Oldenbourg.

 

Winterling A., 2009. Politics and Society in Imperial Rome, Chicester: John Wiley & Sons Ltd.

 

Wulf U., 2004. Die pracht der Macht. Die römischen Kaiserpälaste zwischen Luxus und Repräsentation, in: Schwandner E.-L., Rheidt K., (eds.), Macht der Architektur – Architektur der Macht, Mainz am Rhein: Verlag Philipp von Zabern, 168-179.

 

Zajac N., 1999. The Thermae: A Policy of Public Health or Personal Legitimation?, in: Delaine J., Johnston D.E., (eds.), Roman Baths and Bathing, Portsmouth: JRA Supplementary Series, 99-105.

 

Zanker P., 1990. The Power of Images in the Age of Augustus, translated by A. Shapiro, Ann Arbor: University of Michigan Press.

 

Zevi F., Cavalieri Manasse G., 2005. "Il tempio cosideto di Augusto a Pozzuoli, in: Lafon X., Sauron G., (eds.), Théorie et pratique de l’architecture romaine, Aix-en-Provence: Publications de l’Université de Provence, 269-294.

3. Literatuur

 

Auster P., 1992. The New York Trilogy, Londen: Faber and Faber.

 

Brown J.W., 1843. Julia of Baiae, or the Days of Nero. A Story of the Martyrs, New York: Saxton & Miles.

 

Cavafy C.P., 1995. A Bilingual Collection of Poems by C.P. Cavafy, translated by E. Keeley and P. Sherrard, Londen: Loizou Publications.

 

Clearly T., 1989. Mastering the Art of War: Zhuge Liang’s and Liu Ji’s Commentaries on the Classic by Sun Tzu, Londen: Shambhala Dragon Editions.

 

Fitzgerald F.S., 2001. The Great Gatsby, Londen: Wordsworth.

 

Herbert F., 1969. Dune Messiah, New York: Putnam.

 

Lucebert E., 1999. Van de afgrond en de luchtmens: de eerste vier bundels, Amsterdam: Bezige Bij.

 

Orwell G., 1968. Collected Essays, Londen: Secker & Warburg.

 

Whitman W., 2004. Leaves of Grass: First and “Death-Bed” Editions, New York: Barnes and Noble Classics.

 

 

4. Internet

 

Knowle B., 2009a. Interview: Simon Keay Explains why Portus is as Important as Stonehenge, Heritage-Key. Verkrijgbaar op heritage-key.com/blogs/bija-knowles/interview-simon-keay-explains-why-portus-important-stonehenge [Geraadpleegd op 01/09/2011]

 

Knowle B., 2009b. Emperor's Private Amphitheatre Discovered in Major Find at Portus, Rome's 'Other' Harbour Town, Heritage-Key. Verkrijgbaar op heritage-key.com/blogs/bija-knowles/emperors-private-amphitheatre-discovered-major-find-portus-romes-other-harbour-to [Geraadpleegd op 01/09/2011]

 

Van Der Linden S., 2011. How the Illusion of Being Observed Can Make You a Better Person, Scientific American. Verkrijgbaar op www.scientificamerican.com [Geraadpleegd op 17/05/2011]

 

De reconstructie van de haven van Centumcellae

bindusara.free.fr/web/geo2/italie-civitavecchia%20(ex%20centumcellae)-par%20trajan.jpg [Geraadpleegd op 29/11/2011]

 

Het Stabia schilderij

web.uvic.ca/~jpoleson [Geraadpleegd op 29/11/2011]

 

Een mozaïek met de vuurtoren van Alexandrië

www.artlex.com/ArtLex/wxyz/wonders_of_world.html [Geraadpleegd op 20/10/2011]

 

De kaart van Italië met de bestudeerde havensteden

www.google.com/earth/index.html [Geraadpleegd op 25/11/2011]

 

Een havenzicht met vuurtoren

www.lessing-photo.com [Geraadpleegd op 25/11/2011]

 

Het reliëf uit Isola Sacra en het Torlonia reliëf

www.ostia-antica.org/portus/reliefs.htm [Geraadpleegd 23/03/2011]

 

 

Een kaart van Portus

www.portusproject.org/background/lateantique/harbour.html [Geraadpleegd op 14/12/2011]

 

De boog met figuren op de Zuil van Trajanus

www.stoa.org/trajan [Geraadpleegd op 29/11/2011]

 

Een mozaïek uit de basiliek van Sint Marcus

www.touregypt.net/featurestories/pharoslighthouse.htm [Geraadpleegd op 20/10/2011]

 

Universiteit of Hogeschool
Master of Arts in de archeologie
Publicatiejaar
2012
Share this on: