Islamofobie: een nieuw racisme? Een theoretische inleiding.

Eveline Vercauteren
Persbericht

Islamofobie: een nieuw racisme? Een theoretische inleiding.

Islamofobie: een nieuw racisme? 

 

De vooroordelen, de angst, de haat, de vijandigheid tegenover de islam en de moslims in de ‘westerse’ samenleving trekken steeds meer de aandacht van steeds meer mensen.  Doch, er is tot op heden betrekkelijk weinig onderzoek gedaan naar het fenomeen dat sinds een decennium ‘islamofobie’ wordt genoemd.  Het doel van mijn onderzoek is dan ook het formuleren van een inleidend theoretisch kader rond islamofobie, met als hoofdvraag: “Is islamofobie een nieuwe vorm van racisme?”.  Om deze vraag te kunnen beantwoorden, moeten de concepten islamofobie en racisme eerst van naderbij worden bekeken.  Een historisch overzicht van beide fenomenen en een kritische kijk op het gebruik van de termen leidt naar de conclusie dat racisme en islamofobie geen onbesproken concepten zijn.  Er bestaan geen algemeen erkende en duidelijk afgelijnde definities van de concepten.  Zelfs over de adequaatheid van de termen zelf bestaat er geen consensus.  

De term islamofobie wordt door een heel aantal mensen en instellingen te licht bevonden voor het fenomeen van islamofobie.  ‘Islamofobie’ zou bijvoorbeeld te veel op de passieve kant van het fenomeen duiden.  Een ander argument duidt op het feit dat niet de islam, maar de moslims het slachtoffer zijn. De term zou daarenboven vaak gebruikt worden om meningen te controleren of te censureren.  Het concept racisme heeft evenmin een duidelijke omschrijving.  De concepten worden door sommigen niet langer gezien als efficiënte classificatiecategorieën omdat ze te gewoon zijn geworden.  Racisme zou een te breed concept zijn geworden.  Het biologische aspect van racisme – dat ‘officieel’ reeds decennia geleden uit de definitie werd geschrapt – vormt een ander problematisch gegeven alsook de uitbreiding van het concept racisme tot religieuze discriminatie. 

Om deze (en andere) knelpunten weg te werken worden heel wat alternatieve termen voor het woord ‘islamofobie’ aangebracht.  Ahmad Kamal Abul Magd bijvoorbeeld wil voornamelijk de passieve focus van de term islamofobie wegwerken. Om die reden wil hij de term islamofobie vervangen door de term “anti-islamisme”.  Halliday stelt dan weer de term ‘anti-muslismism’ voor, gezien zijn overtuiging dat het niet gaat om de islam, maar om de moslims zelf.

 

Niettegenstaande de onduidelijkheid rond de definiëring van islamofobie en de betwisting van de term islamofobie op theoretisch vlak, wordt de term wel gehanteerd in de media, door politici, in publieke conversaties, etc.  Om die reden wordt het fenomeen islamofobie in mijn onderzoek geplaatst in een aantal theorieën en trends, waarmee het fenomeen wordt geassocieerd, zoals de secularisatie in Europa, de mythen over de islam, de rol van de aanslagen van 11 september 2001, het gebrek aan kennis over de islam, de rol van politici, antisemitisme, etc.

 

Ondanks de onduidelijkheid van de concepten wordt er door een bepaalde stroming gesteld dat het erkennen van islamofobie als een vorm van racisme analoog aan het antisemitisme zou resulteren in het behandelen van de islam als een etnische religie in een westerse context.  Dit zou het voordeel hebben dat er een officiële erkenning is van de racistische en xenofobische dimensie van islamofobie. Anderen vinden islamofobie een vorm van cultureel racisme, aangezien moslims geïdentificeerd worden in termen van hun niet-blank zijn, hun niet-Europese afkomst, hun cultuur. 

De stroming die stelt dat islamofobie geen vorm van racisme is, vindt zijn argumenten in het feit dat religie in het algemeen in deze geseculariseerde maatschappij beschouwd wordt als een hindernis voor het samenleven in een westerse wereld. Anderen zien één duidelijk bezwaar, namelijk moslims zijn geen ras.  Er is slechts één ras, het menselijk ras.

 

Op basis van de geselecteerde bronnen voor dit onderzoek is het onmogelijk om op de vraag ‘Is islamofobie een nieuwe vorm van racisme?’ een klaar en duidelijk antwoord te geven.   Zolang er over de duidelijkheid en adequaatheid van definities en termen wordt gebakkeleid, bestaat het risico van het blindstaren op de theoretische uitwerking van islamofobie.  Om het met de woorden van Tariq Ramadan te zeggen: ‘er moet niet hopeloos gezocht worden naar de correcte definitie van islamofobie; het fenomeen moet begrepen worden’. Het fenomeen islamofobie zou dus nog meer en beter moeten gekaderd en geplaatst worden in verschillende theorieën en bekeken worden vanuit verschillende invalshoeken, om het fenomeen beter te begrijpen, misschien te verklaren.  Het ontkrachten van de mythen, fantasieën, essentialistische beelden van de islam en moslims zou, mijn inziens, op langere termijn productiever zijn dan een hopeloze theoretische strijd te voeren over het al dan niet adequaat en correct zijn van definities, betekenissen, termen, etc. 

Bibliografie

Bibliografie

 

Al-Maktabi; Islamophobia; Salaam; (http://salaam.co.uk/maktabi/islamophobia.html)

 

BALIBAR, E.; Is there a neo-racism?; in: BALIBAR, E. en WALLERSTEIN, I.; Race, Nation, Class: Ambigious Identities; Londen; 1991; pp. 17 – 28

 

BAUMANN, G.; Dominant and Demotic Discourses of Culture: Their relevance to Multi-Ethnic Alliances; in: WERBNER, P. en MODOOD, T. (eds.); Debating Cultural Hybridity: multi-cultural identities and the politics of anti-racism; Londen, New York; 1997; pp. 209 – 223

 

BLAUT, J.M.; The Theory of Cultural Racism; in: Antipode: A Radical Journal of Geography; 1992; volume 23; pp. 289 – 299; (http://www.mdcbowen.org/p2/rm/theory/blaut.htm

 

BLOMMAERT, J . en VERSCHUEREN, J. ; Debating diversity : Analysing the Discourse of Tolerance ; Londen ; 1998

 

BLOUL, R.A.D.; Islamophobia and Anti-Discrimination Laws: Ethno-Religion as a Legal Category in the UK and Australia; National Europe Centre paper No 78; presented to conference titled: The Challenges if Immigration and Integration in the European Union and Australia, 18 – 20 Februari 2003; University of Sydney; (http://www.anu.edu.au/NEC/bloul_paper.pdf)    

 

BRANINE, S.;  La nouvelle islamophobie : le livre événement de Vincent Geisser; 18 september 2003 ; (http://oumma.com/article.php3?id_article=704)

 

BROWN, G.; Mutual Misperceptions: The Historical Context of Muslim-Western Relations; Parliament of Australia; Foreign Affairs, Defence and Trade Group; Parliamentary Library; Current Issues Brief 7 2001-02; 16 October 2001; (http://www.aph.gov.au/library/pubs/cib/2001-02/02cib07.htm)

 

CAGLAR, A. S.; Hyphenated Identities and the Limits of Culture; in: WERBNER, P. en MODOOD, T. (eds.); The Poltics of Multiculturalism in the New Europe: Racism, Identity and Community; Londen, New York; 1997; pp. 169 – 185

 

DE WITTE, L.; Wie is bang voor moslims?  Aantekeningen over Abou Jahjah, etnocentrisme en islamofobie; Leuven; 2004

 

EUROPEAN COMMISSION; European Monitoring Centre on Racism and Xenophobia (EUMC); The fight against Anti-semitism and Islamophobia: Bringing Communities together; A summary of three Round Table Meetings (initiated by Commissioner Anna Diamantopoulou); Brussel, Wenen; 2003;

(http://eumc.eu.int/eumc/material/pub/RT3/Report-RT3-en.pdf)

 

EUROPEAN COMMISSION; European Monitoring Centre on Racism and Xenophobia (EUMC); Summary Report on Islamophobia: in the EU after 11 september 2001; (Researcher Christopher Allen en Professor of Islamic Studies Jorgen S. Nielsen); Wenen; 2002

 

FATOOHI, L.; Ignorance and the Distorted Image of Islam ; Quranic Studies ; 4 januari 2004 ; (http://www.quranicstudies.com/article90.html)

 

Forum against islamophobia and racism ; Racism and Islamophobia; (http://www.fosis.org.uk/campaigns/rel_discrimination/Islamophobia_Racis…)

 

Fuad Nahdi, publisher of Muslim magazine Q News, and Nihad Awad, Executive Director, Council on American-Islamic Relations (CAIR) in Washington; (http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/3174817.stm)

 

GEISSER, V. ; La Nouvelle Islamophobie ; Parijs ; 2003

 

GORDON, A. en NEWFIELD, C. ; White Philosophy, in : Critical Inquiry, 1994, volume 20, pp. 737 – 757

 

HABERMAS, J.; Faith and knowledge; Equal Evoices 07; European Monitoring Centre on Racism and Xenophobia (EUMC); 2000;   (http://socialpolicy.ucc.ie/Habermas_Faith_and_knowledge_ev07-4_en.htm)

 

HALLIDAY, F.; Islamophobia reconsidered; in: Ethnic and Racial Studies; 1999; volume 22; nummer 5; p. 892 – 902; (University of Strathclyde; Department of Geography and Sociology);  (http://www.strath.ac.uk/Departments/gs/courses/undergrad/second/37219.h…)   

 

HENZELL – THOMAS, J.; The Language of Islamophobia; Forum Against Islamophobia and Racism (FAIR); paper presented at the “Exploring Islamophobia” Conference jointly organised by FAIR, City Circle, and Ar-Rum at the University of Westminster School of Law; Londen; 29 september 2001; (http://www.themodernreligion.com/assault/language.htm)

 

HEY, S.; Ministry Confronts Secularisation; in: Renewal Journal; 2001; volume 18; nummer 2; (http://www.pastornet.net.au/renewal/journal18/18g%20Hey.htm)

 

HEYES, C.; Identity politics; Stanford Encyclopedia of Philosophy; 2002;  (http://www.plato.stanford.edu/entries/identity-politics/)

 

ILO (International Labour Office), IOM (International Organization for Migration), OHCHR (Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights), in consultiation with UNHCR (Office of the United Nations High Commissioner for Refugees); International Migration, Racism, Discrimination and Xenophobia; 2001

 

Indy Bay; OSCE Conf. Probes Europe’s Racism; 10 juni 2005 ; (http://www.indybay.org/news/2005/06/1746861.php)

 

IslamOnline.net; News; Islamophobia...A Term Criticized in UN Seminar; (http://www.islam-online.net/English/News/2004-12/08/article07.shtml)

 

JOFFE, A.H.; Islamophobia’s big day at the UN; 15 december 2004; http://www.frontpagemagazine.com/Articles/ReadArticle.asp?ID=16297

 

Koning Boudewijnstichting; Islam en moslims in België.  Lokale uitdagingen & algemeen denkkader.  Synthesenota ;; mei 2004

 

LENTIN, A.; Race, Racism and Anti-racism: Challenging Contemporary Classification; in: Social Identities; 2000; volume 6; nummer 1

 

LICATA, L. en KLEIN, O. ; Does European Citizenship Breed Xenophobia ?  European Identification as a Predictor of Intolerance Towards Immigrants; in: Journal of Community & Applied Social Psychology ; 2002 ; volume 12; pp. 323 – 337

 

MARRIN, M.; Islamophobia: the making of a nasty British myth; 6 juni 2004;

(http://www.minettemarrin.com/minettemarrin/2004/06/islamophobia_th.html)

 

MARTIN-MUNOZ, G.; Arab states, Islamism and the West; 19 juni 2002; (http://www.opendemocracy.net/content/PDF/419.pdf)

 

MODOOD, T. ; Muslims and the Politics of Difference ; in : The Political Quarterly ; 2003 ; volume 74 ; nummer 4 ; pp. 100 – 115

 

MODOOD, T.; Difference, Cultural Racism and Anti-racism; in: WERBNER, P. en MODOOD, T. (eds.); Debating Cultural Hybridity: multi-cultural identities and the politics of anti-racism; Londen, New York; 1997; pp. 154 – 172

 

MODOOD, T.; Introduction: The Politics of Multiculturalism in the New Europe; in: WERBNER, P. en MODOOD, T. (eds); The Politics of Multiculturalism in the New Europe: Racism, Identity and Community; Londen, New York; 1997; pp. 1 - ...  

 

Muslim Public Affairs Committee; Islamophobia Replaces Anti-Semitism; 9 juni 2005;   (http://www.mpacuk.org/content/view/719/103/)

 

NAHDI, F. en AWAD, N.;  Interview met BBC News; (http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/3174817.stm)

 

Nebraska Department of Education; glossarium; constructivisme; (http://www.nde.state.ne.us/READ/FRAMEWORK/glossary/general_a-e.html)

 

ODIHR (Office for Democratic Institutions and Human Rights); International action against racism, xenophobia, anti-semitism and intolerance in the OSCE region; A comparative study; september 2004

 

OSCE Conference on Anti-Semitism and on other Forms of Intolerance; Session 4: Fighting Intolerance and Discrimination against Muslims – Islamophobia: facilitating integration and respecting cultural diversity: Islamophobia: a new word for an old fear; Cordoba, 8 – 9 juni;  (http://www.osce.org/documents/cio/2005/06/15198_en.pdf)

 

PATEL, S.; The Media and its Representation of Islam and Muslim Women; in:  WAGHORN, J. (ed.); Young Women Speak: A Message to the Media; 1999; Londen;  (http://www.themodernreligion.com/women/w_media.htm)

 

POOLE, E.; Media Representation and British Muslims; Al-Bab; An Open Door to the Arab World; (http://www.al-bab.com/media/articles/poole0005.htm)

 

Religious Tolerance; glossarium; racisme; (http://www.religioustolerance.org/gl_r.htm)

 

SAÏD, E. ; Orientalism.  Western Conceptions of the Orient ; Londen ; 1995

 

SEN, A.; Universal Truths: Human Rights and the Westernizing Illusion, in: Harvard International Review; 1998; volume 20; nummer 3; pp. 40 – 43;  (http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/asian%20values/sen.htm)

 

SHADID ASHRIF; Beyond Islamophobia; originally appeared in: Multi-Cultural Teaching; Lente 2001; (http://youthworkcentral.tripod.com/shahid1.htm)

 

TALWAR, N.; Elimination of all Forms of Religious Intolerance: Seeking Consensus Amid Difference; United Nations; UN Chronicle Online Edition; Unlearning Intolerance; (http://www.un.org/Pubs/chronicle/2005/issue1/0105p30.html

 

The Commission on British Muslims and Islamophobia; Islamophobia : issues, challenges and action; chaired by Dr. STONE, R.; Research by  MUIR, H. and SMITH, L.; editor RICHARDSON, R.; adviser Imam Dr. SAJID, A.; 2004; (www.mcb.org.uk/Islamophobia.pdf)

 

The Federation of Student Islamic Societies in the UK & Ireland; Islamophobia in the UK and the EU since September 11; (http://www.fosis.org.uk/campaigns/rel_discrimination/IslamophobiaintheU…

 

The Federation of Student Islamic Societies in the UK & Ireland; Islamic Human Rights Commission; The Hidden Victims of September 11: The backlash Against Muslims in the UK; september 2002; (http://www.fosis.org.uk/campaigns/rel_discrimination/report02sep06backl…)

 

Three Faiths Forum; Promoting Interfaith Harmony; Anti-semitism and Islamophobia: Two sides of the Same Coin?; 15 april 2005;

(http://www.threefaithsforum.org.uk/PressReleases/15042005AntiSemitismIs…

 

TONY, C.S.J.; What is the Theory of Secularisation?; Scribani Conference: Round Table on Ethics and Faith; Antwerpen September 2004;  (http://www.heythrop.ac.uk/HIREPL/reports&recordings/other_r&r/what%20is…)

 

UNITED NATIONS; Economic and Social Council; Commission on Human Rights; Racism, Racial Discrimination, Xenophobia and all forms of Discrimination: addendum: Defamation of religions and global efforts to combat racism: anti-semitism, christianophobia and islamophobia; 13 december 2004, (http://daccessdds.un.org/doc/UNDOC/GEN/G05/102/18/PDF/G0510218.pdf?Open…)

 

WELDES, J.; LAFFEY, M.; GUSTERTON. H. en DUVALL, R.; Introduction: Constructing Insecurity; in: WELDES, J.; LAFFEY, M.; GUSTERTON. H. en DUVALL, R. (eds.); Cultures of Insecurity: states, communities, and the production of danger; University of Minnesota Press; 1999; pp. 1 – 33

 

WERBNER, P.; Essentialising essentialism, essentialising silence: Ambivalence and multiplicity in the constructions of racism and ethnicity; in: WERBNER, P. en MODOOD, T. (eds.); Debating Cultural Hybridity: multi-cultural identities and the politics of anti-racism; Londen, New York; 1997; pp. 226 – 252

 

WERBNER, P.; Introduction: the dialects of cultural hybridity; in: WERBNER, P. en MODOOD, T. (eds.); Debating Cultural Hybridity: multi-cultural identities and the politics of anti-racism; Londen, New York; 1997; pp. 1 – 25

 

WERBNER, P.; Islamophobia: Incitement to Religious Hatred: Legislation for a new fear?; in: Anthropology Today; 2005; volume 21; nummer 1; p. 8

 

WIEVIORKA, M.; Is it so difficult to be an anti-racist?; in: WERBNER, P. en MODOOD, T. (eds.); Debating Cultural Hybridity: multi-cultural identities and the politics of anti-racism; Londen, New York; 1997; pp. 139 – 153

 

Wikipedia, the free encyclopedia; Islamophobia; (http://www.en.wikipedia.org/wiki/Islamophobia)

 

WINANT, H.; Race and Race Theory; in: Annual Review Sociology; 2000; volume 26; pp. 169 – 185 

 

WINANT, H.; Racism Today: continuity and change in the post-civil rights era; in: Ethnic and Racial Studies; 1998; volume 21; nummer 4; pp. 755 – 766

 

Young European Muslim; Islamophobia and the west; issue 5; januari 2002; Shawwai 1422; (http://www.lancashiremosques.com/data/newsletters/issue5.pdf)

 

ZEMNI, S. en FADIL, N.; Wanneer wordt vreemd vreemd? Religie; in: TIMMERMAN, C., LODEWIJCKX, I., VANHEULE, D. en WETS, J. (eds.); Wanneer wordt vreemd vreemd?  De vreemde in beeldvorming, registratie en beleid; Leuven, Voorburg; 2004; pp. 1 – 21

 

ZEMNI, S. en KANMAZ, M.; Een debat over de multiculturele samenleving: ja. Een debat over de islam en de hoofddoek: nee!; Centrum voor Islam in Europa (CIE); Ugent; (http://www.flwi.ugent.be/cie/CIE/zemni&kanmaz1.htm)

 

ZEMNI, S. ; L’islamophobie comme clé de lecture de l’exclusion sociale et politique des musulmans en Occident ; in : U. Manço (ed.) Reconnaissance et discrimination : la présence de l’islam en l’Occident ;

 

ZEMNI, S.; Islam, European identity and the limits of multiculturalism; in: SHADID, W.A.R. en VAN KONIGSVELD, P.S. (red.); Religious Freedom and the Neutrality of the State: The Position of the European Union; Leuven

 

Universiteit of Hogeschool
Master Conflict and Development
Publicatiejaar
2005
Share this on: