In de kunst gelogeerd. Kunstenaarsherbergen op het Belgische platteland, 1840-1914.

Marie Becuwe
Het vergeten verhaal van de kunstenaarsherbergen op het Belgische platteland (1840-1914) als spil in de ontwikkeling van het Belgische pleinairisme.

Kunstenaarsherbergen in België, vergeten artistiek erfgoed

In 1898 mijmerde de Franse schrijver en ingenieur Edgard Auguin nog over “une intelligente colonie d’artistes dont la gaîté, malheureusement évanouie, flamboie encore sur tous les murs d’auberges”. Vandaag is het verhaal van deze ‘kunstenaarsherbergen’ vervaagd of soms zelfs helemaal vergeten. Veel kunstliefhebbers kennen het ‘Hotel Spaander’ in het Nederlandse Volendam en de ‘Auberge Ganne’ in het Franse dorpje Barbizon, maar weinigen weten dat ook België in de 19e eeuw spraakmakende voorbeelden kende. Nochtans speelden herbergen als ‘Au Repos des Artistes’ in Anseremme (afb. 1), ‘Hôtel de la Cloche’ in Genk, ‘De Keizer’ in Wechelderzande en ‘Au Renard’ in Tervuren een cruciale rol in het ontstaan en de ontwikkeling van de realistische en impressionistische landschapsschilderkunst in België. 'Au Repos des Artistes' in Anseremme

Tappen uit het verleden

De masterproef ‘In de kunst gelogeerd. Kunstenaarsherbergen op het Belgische platteland (1840-1914)’ geeft het verhaal van deze herbergen, hun uitbaters en hun artistieke gasten zijn verdiende plaats in de Belgische kunstgeschiedenis terug. Een rijk palet aan bronnen, van brieven en reisverslagen over contemporaine kranten en tijdschriften tot historische kaarten en kunstwerken, liet toe het vervaagde verhaal opnieuw in te kleuren. De boeiende getuigenissen van schilders, zoals Félicien Rops en de jonge Henry Van de Velde, en schrijvers, zoals Emile Verhaeren en Camille Lemonnier, brachten opnieuw leven in de herberg.

Schilders op het platteland

Vanaf de jaren 1840 waaide het schilderen in openlucht – ook ‘pleinairisme’ genoemd – over vanuit Frankrijk naar het jonge België. Steeds meer landschapsschilders trokken naar het platteland om er in en naar de natuur te schetsen en te schilderen (afb. 2). Landschapsschilders en plein air in Genk, ca. 1900Daarmee zetten ze zich af tegen de academische landschapstraditie. Binnen België waren streken als de Ardennen, de Antwerpse en Limburgse Kempen, de groene gordel rond Brussel en de kust bijzonder populair. Deze gebieden waren nog nauwelijks aangetast door toeristische, infrastructurele of industriële ontwikkelingen. Een moeizame tocht met de stoomtrein, paarden- en stoomtram en/of diligence bracht hen op hun bestemming. Daar vonden de schilders overnachting in een van de herbergen waar de koetsier of voerman halt hield. Sommige van deze afspanningen waren zo populair bij de landschapsschilders dat ze uitgroeiden tot belangrijke artistieke ontmoetingsplaatsen.

Gastvrij en genereus

Een goede verstandhouding tussen de herbergiers en de gasten was van het grootste belang. Voor de plattelandslieden waren de kunstenaars, die uit de stad kwamen, vaak rare snuiters. Met hun artistieke bezigheden namen ze meer ruimte in dan gewone logés. Zo hadden ze minstens nood aan een atelier, waar ze hun doeken konden afwerken, laten drogen en tijdelijk opbergen. Daarom breidde de familie Smans de herberg ‘De Keizer’ in Wechelderzande uit met een verdieping met een groot atelierraam. Gasten, zoals Henry Van de Velde, Florent Crabeels en Emile Claus, maakten er dankbaar gebruik van.   Ook drukten de schilders graag hun stempel op het herberginterieur. Overal werden schilderijen, schetsen en gedichten opgehangen en muren, plafonds, deuren, vensters en meubels beschilderd. Tussen landschappen en stillevens prijkten portretten van de herbergiers (afb. 3).

Portret van Auguste Boussingault, uitbater van 'Au Repos des Artistes' in Anseremme

Vaak verkeerden de kunstenaars in geldnood. Ze maakten dan ook graag gebruik van de generositeit van de uitbaters om hun rekeningen met schetsen, schilderijen of uithangborden te betalen. Dit bood arme schilders, als Hippolyte Boulenger, de kans om hun artistieke talenten en plein air te ontplooien (afb. 4). Dergelijke betalingsmodaliteiten waren alleen mogelijk omdat deze uitbaters van grote herbergen niet onbemiddeld waren. Met de kunstwerken die hun gasten achterlieten als betaalmiddel of geschenk, bouwden uitbaters een kunstcollectie op. Sommige van deze verzamelingen, zoals van de herbergen ‘Au Repos des Artistes’ in Anseremme en ‘Bij Merieës’ in Genk, zijn vandaag nog deels bewaard.

Uithangbord van 'Au Renard' in Tervuren door Hippolyte Boulenger (ca. 1865).

Een artistieke broeihaard

Het regelmatige of langdurige verblijf in de plattelandsherberg beïnvloedde niet alleen de sociale omgang tussen de kunstenaars en de uitbaters, maar had ook zijn impact op de kunstenaars onderling. Het vaste dagschema, met gemeenschappelijke werktijden, maaltijden en ontspanningsmomenten, versterkte de sociale cohesie onder het artistieke cliënteel. Dit gezelschap bestond niet alleen uit landschapsschilders maar ook uit schrijvers, dichters, beeldhouwers, fotografen, kunstmecenassen en -verzamelaars, natuurwetenschappers, politieke bannelingen en familieleden (afb. 5). Foto van de 'Colonie d'Anseremme' door Armand Dandoy, 1875Voor landschapsschilderessen, als Anna Boch, Louise Héger en Rosa Venneman, was een verblijf in een kunstenaarsherberg dan weer een unieke gelegenheid om in de nabijheid van hun mannelijke collega’s te werken en te studeren. De avondlijke discussies over kunst en de evaluatie van elkaars werk maakten het verblijf bijzonder leerrijk. In dit milieu van gelijkgezinden werden nieuwe artistieke inzichten en technieken ontwikkeld en uitgewisseld, die de weerstand tegen het academische keurslijf aanscherpte.

Het landschap op de helling

Tijdens hun verblijf in de kunstenaarsherbergen organiseerden de landschapsschilders niet alleen plaatselijke tentoonstellingen, maar bleven ze ook deelnemen aan de kunsttentoonstellingen in Brussel, Antwerpen, Gent en andere steden. Hun en plein air geschilderde landschappen vielen erg in de smaak bij het burgerlijke publiek. Deze populariteit zou er echter toe bijdragen dat de geliefkoosde landschappen van de kunstschilders onder druk kwamen te staan door het ontluikende toerisme. Samen met industriële en infrastructurele ontwikkelingen leidde het toerisme tot een drastische transformatie van het landschap. Voor veel kunstenaars betekende dat de teloorgang van hun geliefkoosde werkplekken, voor de lokale bevolking braken tijden aan van modernisering en vooruitgang. Een mentaliteitsverandering zorgde ervoor dat de gastvrijheid in de kunstenaarsherbergen evolueerde van een genereuze naar een meer commerciële invulling. Kunstenaarsherbergen werden toeristische hotels, die geleidelijk met een ander cliënteel werden bevolkt. Kunstenaars voelden er zich steeds minder thuis. Velen onder hen sloten zich aan bij een van de vele natuurverenigingen die rond 1900 ontstonden. Sommige kunstenaarsherbergen, zoals het ‘Hôtel des Artistes’ in Genk, fungeerden daarbij als vergaderlokaal.

Herbergen zonder toekomst?

Vandaag zijn slechts weinig 19e-eeuwse kunstenaarsherbergen bewaard. Ondanks hun grote culturele betekenis zijn ze zelden erkend als erfgoed. Veel gebouwen werden gesloopt, andere zijn ingrijpend verbouwd. Alleen de herberg ‘De Keizer’ in Wechelderzande kreeg het statuut van beschermd monument (afb. 6). Atelierraam in de voormalige herberg 'De Keizer' in WechelderzandeVoor de andere nog bewaarde kunstenaarsherbergen dringen zich dan ook beschermende maatregelen op. Buitenlandse voorbeelden als ‘Auberge Ganne’ in Barbizon, het ‘Hotel Spaander’ in Volendam en het ‘Hotel Brøndum’ in het Deense Skagen bewijzen nochtans dat er voor kunstenaarsherbergen nog een mooie toekomst is weggelegd als museum of horecabedrijf.  

 

Bibliografie

Bronnen en bibliografie

Archiefbronnen

Niet-gedrukte bronnen

Beschermingsdossier

Archief Onroerend Erfgoed – buitendienst Antwerpen, beschermingsdossier De Keizer in Wechelderzande (in het bijzonder nota “Historische aantekeningen over ‘De Keizer’, vermaarde afspanning te Wechelderzande (Lille)” van Walter Van den Branden).

Brieven

Charles De Groux, brief aan Félicien Rops, juli 1868, zoals overgenomen uit: Babut du Marès, Félicien Rops, 30.

Maurice Hagemans, brief, s.d., zoals overgenomen uit: Leblanc, Mineur en Pierard, Rops au Pays de la Meuse, 35.

Théo Hannon, brief aan Félicien Rops, s.d., nr. 2057, Namen: Musée Félicien Rops, digitale versie laatst geraadpleegd op 25 maart 2018. http://www.ropslettres.be/existdb/rops/site/ed/DALF.db.CFR.ml.00026.017… 

Louise Héger, brief aan Emilie T’Scharner, 19 augustus 1876, Gent: Museum voor Schone Kunsten, Studie-Documentatiecentrum voor Vlaamse kunst 1800-1950, zoals overgenomen uit: Reulens, Genk door schildersogen, 103.

Louise Héger, brief aan Emilie T’Scharner, 22 augustus 1876, Gent: Museum voor Schone Kunsten, Studie-Documentatiecentrum voor Vlaamse kunst 1800-1950, zoals overgenomen uit: Reulens, Genk door schildersogen, 104.

Louise Héger, brief aan Emilie T’Scharner, 25 augustus 1876, Gent: Museum voor Schone Kunsten in Gent, Studie-Documentatiecentrum voor Vlaamse kunst 1800-1950, zoals overgenomen uit: Reulens, Genk door schildersogen, 99.

Louise Héger, brief aan Emilie T’Scharner, s.d. (vermoedelijk begin september 1876), Gent: Museum voor Schone Kunsten, Studie-Documentatiecentrum voor Vlaamse kunst 1800-1950, zoals overgenomen uit: Reulens, Genk door schildersogen, 97.

Louise Héger, brief aan haar vader, 23 juni 1878, Gent: Museum voor Schone Kunsten, Studie-Documentatiecentrum voor Vlaamse kunst 1800-1950, zoals overgenomen uit: Berger, “Les créatrices “libres”,” 77.

Louise Héger, brief aan Paul Héger, 1878, Gent: Museum voor Schone Kunsten, Studie-Documentatiecentrum voor Vlaamse kunst 1800-1950, zoals overgenomen uit: Reulens, Genk door schildersogen, 95.

Louise Héger, brief aan Zoé Parent, 1878, Gent: Museum voor Schone Kunsten, Studie-Documentatiecentrum voor Vlaamse kunst 1800-1950, zoals overgenomen uit: Reulens, Genk door schildersogen, 103.

Louise Héger, brief aan Alphonse Asselbergs, Genk, 6 mei 1907, Gent: Museum voor Schone Kunsten, Studie-Documentatiecentrum voor Vlaamse kunst 1800-1950, zoals overgenomen uit: Reulens, Genk door schildersogen, 105.

Louise Héger, brief aan Alphonse Asselbergs, 8 mei 1907, Gent: Museum voor Schone Kunsten, Studie-Documentatiecentrum voor Vlaamse kunst 1800-1950, zoals overgenomen uit: Reulens, Genk door schildersogen, 145.

Louise Héger, brief aan Alphonse Asselbergs, 13 mei 1907, Gent: Museum voor Schone Kunsten, Studie-Documentatiecentrum voor Vlaamse kunst 1800-1950, zoals overgenomen uit: Reulens, Genk door schildersogen, 144.

Louise Héger, brief aan een familielid, s.d., Gent: Museum voor Schone Kunsten, Studie-Documentatiecentrum voor Vlaamse kunst 1800-1950, zoals overgenomen uit: Reulens, Genk door schildersogen, 98.

Louise Héger, brief aan Emilie T’Scharner, s.d., Gent: Museum voor Schone Kunsten in Gent, Studie-Documentatiecentrum voor Vlaamse kunst 1800-1950, zoals overgenomen uit: Reulens, Genk door schildersogen, 103.

Armand Maclot, brief met de titel ‘Schilders in Genk’, 1943, Genk: stadsarchief Genk, zoals overgenomen uit: Reulens, Genk door schildersogen, 155.

Félicien Rops, brief aan Edmond Carlier, 1873, nr. 0004, Namen: Musée Félicien Rops, digitale versie laatst geraadpleegd op 25 maart 2018. http://www.ropslettres.be/existdb/rops/site/ed/DALF.db.CFR.lepr.0006?ta…;

Félicien Rops, brief aan Henri Liesse, s.d. (1873?), nr. 0062, Namen: Musée Félicien Rops, digitale versie laatst geraadpleegd op 3 juli 2017. http://www.ropslettres.be/existdb/rops/site/ed/DALF.db.CFR.lepr.0065?ta…

Félicien Rops, brief aan Henri Liesse, 1874, nr. 0014, Namen: Musée Félicien Rops, digitale versie laatst geraadpleegd op 25 maart 2018. http://www.ropslettres.be/existdb/rops/site/ed/DALF.db.CFR.lepr.0016?ta…

Félicien Rops, brief aan Henri Liesse, 1874, nr. 0029, Namen: Musée Félicien Rops, digitale versie laatst geraadpleegd op 25 maart 2018. http://www.ropslettres.be/existdb/rops/site/ed/DALF.db.CFR.lepr.0032?ta…

Félicien Rops, brief aan onbekende persoon, september 1875, nr. 0234, Namen: Musée Félicien Rops, digitale versie laatst geraadpleegd op 23 april 2018. http://www.ropslettres.be/existdb/rops/site/ed/DALF.db.CFR.apc.27194.00…

Félicien Rops, brief aan Théodore Hannon, oktober 1875, zoals overgenomen uit: Leblanc, Mineur en Pierard, Rops au Pays de la Meuse, 10.

Félicien Rops, brief aan Léon Dommartin, 1875, nr. 2655, Namen: Musée Félicien Rops, digitale versie laatst geraadpleegd op 25 maart 2018. http://www.ropslettres.be/existdb/rops/site/ed/DALF.db.CFR.ii.6655.468…

Félicien Rops, brief aan Maurice Hagemans, 1 januari 1876, nr. 2923, Namen: Musée Félicien Rops, digitale versie laatst geraadpleegd op 23 maart 2018. http://www.ropslettres.be/existdb/rops/site/ed/DALF.db.CFR.lem.0013?tab…

Félicien Rops, brief aan Edmond Carlier, 5 juni 1878, nr. 1124, Namen: Musée Félicien Rops, digitale versie laatst geraadpleegd op 4 februari 2018. http://www.ropslettres.be/existdb/rops/site/ed/DALF.db.CFR.ii.7033.0005…

Félicien Rops, brief aan Armand Dandoy, 24 november 1878, nr. 0849, Namen: Musée Félicien Rops, digitale versie laatst geraadpleegd op 21 juni 2018. http://www.ropslettres.be/existdb/rops/site/ed/DALF.db.CFR.iii.215.8.00…

Félicien Rops, brief aan Camille Lemonnier, november 1878, nr. 2917, Namen: Musée Félicien Rops, digitale versie laatst geraadpleegd op 20 juni 2018. http://www.ropslettres.be/existdb/rops/site/ed/DALF.db.CFR.lem.0007?tab…

Félicien Rops, brief aan Lafève, 19 februari 1879, nr. 1639, Namen: Musée Félicien Rops, digitale versie laatst geraadpleegd op 4 mei 2018. http://www.ropslettres.be/existdb/rops/site/ed/DALF.db.CFR.amis.li.006…

Félicien Rops, brief aan Henri Liesse, 1879, nr. 0060, Namen: Musée Félicien Rops, digitale versie laatst geraadpleegd op 3 mei 2018. http://www.ropslettres.be/existdb/rops/site/ed/DALF.db.CFR.lepr.0063?ta… 

Félicien Rops, brief aan Théo Hannon, 18 september 1881, nr. 2005, Namen: Musée Félicien Rops, digitale versie laatst geraadpleegd op 21 juni 2018. http://www.ropslettres.be/existdb/rops/site/ed/DALF.db.CFR.ml.00026.012…

Félicien Rops, brief aan Georges Ritter, 28 september 1882, nr. 1493, Namen: Musée Félicien Rops, digitale versie laatst geraadpleegd op 25 maart 2018. http://www.ropslettres.be/existdb/rops/site/ed/DALF.db.CFR.ml.03270.006…

Félicien Rops, brief aan Léon Dommartin, 13 augustus 1884, nr.2734, Namen: Musée Félicien Rops, digitale versie laatst geraadpleegd op 26 maart 2018. http://www.ropslettres.be/existdb/rops/site/ed/DALF.db.CFR.ii.6655.468…

Félicien Rops, brief aan Henri Liesse, 3 oktober 1886, nr. 0011, Namen: Musée Félicien Rops, digitale versie laatst geraadpleegd op 23 maart 2018, http://www.ropslettres.be/existdb/rops/site/ed/DALF.db.CFR.lepr.0013?ta…

Félicien Rops, brief aan Armand Rassenfosse, 14 april 1894, nr. 1815, Namen: Musée Félicien Rops, digitale versie laatst geraadpleegd op 20 juli 2018. http://www.ropslettres.be/existdb/rops/site/ed/DALF.db.CFR.ii.6957.19.0…

Félicien Rops, brief aan Léon Evely, s.d., nr. 0766, Namen: Musée Félicien Rops, digitale versie laatst geraadpleegd op 25 maart 2018. http://www.ropslettres.be/existdb/rops/site/ed/DALF.db.CFR.iii.215.6.00…

Félicien Rops, brief aan Léon Evely, s.d., nr. 0960, Namen: Musée Félicien Rops, digitale versie laatst geraadpleegd op 25 maart 2018. http://www.ropslettres.be/existdb/rops/site/ed/DALF.db.CFR.iii.215.10.0…

Félicien Rops, brief aan Théo Hannon, s.d., nr. 2059, Namen: Musée Félicien Rops, digitale versie laatst geraadpleegd op 25 maart 2018. http://www.ropslettres.be/existdb/rops/site/ed/DALF.db.CFR.ml.00026.017…

Félicien Rops, brief aan Léon Dommartin, s.d., nr. 2110, Namen: Musée Félicien Rops, digitale versie laatst geraadpleegd op 25 maart 2018. http://www.ropslettres.be/existdb/rops/site/ed/DALF.db.CFR.ii.6714.0004…

Félicien Rops, brief aan Armand Gouzien, s.d., nr.2216, Namen: Musée Félicien Rops, digitale versie laatst geraadpleegd op 25 maart 2018, http://www.ropslettres.be/existdb/rops/site/ed/DALF.db.CFR.ii.6958.0068…

Félicien Rops, brief aan Léon Dommartin, s.d., nr. 2541, Namen: Musée Félicien Rops, digitale versie laatst geraadpleegd op 4 februari 2018. http://www.ropslettres.be/existdb/rops/site/ed/DALF.db.CFR.ii.6655.470…

Félicien Rops, brief aan Léon Dommartin, s.d., nr. 2865, Namen: Musée Félicien Rops, digitale versie laatst geraadpleegd op 25 maart 2018. http://www.ropslettres.be/existdb/rops/site/ed/DALF.db.CFR.ii.6655.469…

Félicien Rops, brief aan Léon Dommartin, s.d., nr. 2886, Namen: Musée Félicien Rops, digitale versie laatst geraadpleegd op 3 juli 2018. http://www.ropslettres.be/existdb/rops/site/ed/DALF.db.CFR.ii.6655.469…

Emile Van Doren, brief aan M. Rutten, 18 september 1943, Antwerpen: Archief en Museum voor het Vlaamse Cultuurleven, zoals overgenomen uit: Reulens, Genk door schildersogen, 146.

Bevolkingsregisters

Bevolkingsregister der Gemeente Knokke, 1876-1880, bevolkingsregisters, Knokke-Heist: Gemeentearchief Knokke-Heist.

Bevolkingsregister der Gemeente Knokke, 1881-1890, bevolkingsregisters, Knokke-Heist: Gemeentearchief Knokke-Heist.

Knokke Dorp – Zoute. Bevolking 1890-1900, Bevolkingsregisters, Knokke-Heist: Gemeentearchief Knokke-Heist.

Akten van de burgerlijke stand

Huwelijksakte van Karel Leopold Dumonceau en Maria Teresia Baervoets, 30 mei 1864, nr. 51, Brugge: Rijksarchief, digitale versie geraadpleegd op 15 april 2018, https://search.arch.be/nl

Huwelijksakte van Victor Adolphe Antoine Joseph Fontaine en Maria Elisabeth Lurton, 3 december 1879, nr. 270, Anderlecht: Rijksarchief, digitale versie geraadpleegd op 15 april 2018, https://search.arch.be/nl

Huwelijksakte van François Joseph Adolphe Marie Melchers en Sidonie Thérèse Pauline Léontine Jeanne Dommartin, 23 juni 1891, nr. 201, Anderlecht: Rijksarchief, digitale versie geraadpleegd op 25 april 2018, https://search.arch.be/nl

Huwelijksakte van Omer Auguste Léopold Napoléon Coppens en Hélène Isabelle Augusta Marie Gheude, 31 augustus 1891, nr. 176, Anderlecht: Rijksarchief, digitale versie laatst geraadpleegd op 25 april 2018, https://search.arch.be/nl

Andere

Emilius Delvaux, Notariële akte m.b.t. verkoop van grond door Danhieux aan Leopold II, 15 april 1869, RAL 882/263, notariaat Emilius Delvaux Tervuren nr. 3, akte 138/1869. Leuven: Rijksarchief.

Stamboom van de familie Danhieux, Tervuren: Koninklijke Heemkundige Kring Sint Hubertus.

Uittreksel uit de ‘carnet de comptes de l’auberge Au Repos des Artistes’, zoals overgenomen uit Anceau, “La colonie d’Anseremme,” LXXX-LXXXI.

Gedrukte bronnen

Almanakken

“Commerçants, Industriels, fonctionnaires et principaux habitants, rangés d’après l’ordre alphabétique des communes de Belgique.” In Almanach du commerce et de l’industrie. Brussel, 1857. Digitale versie geraadpleegd op 8 juni 2017. https://old.bruxelles.be/Almanach/show.cfm?dir=AC_1857&file=AC_1857_AGG…

“Tarifs des postes aux lettres. Correspondances à destination de la Belgique.” In Almanach du commerce et de l’industrie. Brussel, 1857. Digitale versie laatst geraadpleegd op 25 juli 2018. https://old.bruxelles.be/Almanach/show.cfm?dir=AC_1857&file=AC_1857_AGG…

“Commerçants, Industriels, fonctionnaires et principaux habitants, rangés d’après l’ordre alphabétique des communes de Belgique.” In Almanach du commerce et de l’industrie. Brussel, 1866. Digitale versie laatst geraadpleegd op 8 juni 2017. https://old.bruxelles.be/Almanach/show.cfm?dir=AC_1866&file=AC_1866_PRO…

Tentoonstellingscatalogi

S.n. Exposition Générale de Beaux-Arts 1866. Catalogue Explicatif. Brussel: Imprimerie de Charles Lelong, 1866.

S.n. XXIXe Exposition Triennale de Gand. Salon de 1874. Notice sur les Tableaux et Objects d’Arts exposés au Casino. Gent: Imprimerie de Eug. Vanderhaeghen, 1874.

S.n., Exposition générale des beaux-arts. Catalogue explicatif. Brussel: Imprimerie De Charles Lelong, 1893.

S.n. Oeuvres d’Alfred Verwee: catalogue. Exposition ouverte sous les auspices du gouvernement dans les salles du musée moderne, du 1e au 20 avril 1896. Brussel: Maison Severeyns, 1896.

Andere

S.n. Annales de la Société malacologique de Belgique, volume 6. Brussel: Imprimerie et lithographie de Vve Nys, 1871.

S.n. Annales de la Société entomologique de Belgique, volume 21. Brussel: C. Muquardt, 1877.

Houyet en Leclef, Vente publique en détail de la Collection des Tableaux de l’Hôtel des Artistes, à Anseremme, 28 augustus 1922, verkoopsaffiche, privécollectie, zoals overgenomen uit Anceau, "La Colonie d’Anseremme," LXXVII.

Rogier, Charles. Routes de l’Etat 1830-1840. Rapport présenté aux Chambres Législatives, par le ministre des Travaux Publics. Brussel: Chambre des Représentants, séance du 4 février 1841.

Cartografische bronnen

Atlas der Buurtwegen, 1843-1845. Provinciale archieven. Digitale versie laatst geraadpleegd op 30 april 2017. http://geoapps.wallonie.be

Fricx, Eugène-Henri. Carte des Pays-Bas, 1712, Brussel: Koninklijke Bibliotheek van België. Digitale versie laatst geraadpleegd op 25 april 2018. http://www.geopunt.be

Graaf de Ferraris. Kabinetskaart der Oostenrijkse Nederlanden, ca. 1775, kaartenkabinet, Brussel: Koninklijke Bibliotheek van België. Digitale versie laatst geraadpleegd op 30 april 2017. http://geoapps.wallonie.be

Kadastrael afschrift der eigendommen toebehorende aan den heer Gerard Remans, oud-Burgemeester en Ontvanger der gemeente Genck, 1864, Genk: Stad Genk.

Philip Vander Maelen, Topografische kaarten van België, 1847-1853, Brussel: Nationaal Geografisch Instituut. Digitale versie laatst geraadpleegd op 30 april 2017. http://www.geopunt.be

Literatuur voor 1914

Boeken

Auguin, Edgard. Plages belges. IV. De Heyst-sur-mer à la frontière hollandaise. Parijs: Le Soudier, 1898.

 

Baedeker, Karl. La Belgique et la Hollande. Manuel du voyageur. Coblenz: K. Baedeker, 1864.

 

Baedeker, Karl. Belgium and Holland. Handbook for Travellers. Leipzig: Karl Baedeker, 1874.

 

Baedeker, Karl. Belgique et Hollande. Manuel du voyageur. Leipzig: Karl Baedeker, 1881.

 

Bazalgette, Léon. Emile Verhaeren, Parijs: Bibliothèque Internationale d’Edition E. Sansot & Cie, 1907.

 

Cochet, A. Etretat. Son passé, son présent, son avenir. Dieppe: Imprimerie Emile Delevoye, 1850.

 

D’Ardenne, Jean. L’Ardenne belge, française, grand-ducale. Guide du touriste dans la région de l’ancienne forêt. Brussel: Rozez, 1881.

 

D’Ardenne, Jean. Notes d’un vagabond. Brussel: H. Kistemaeckers, 1887.

 

D’Ardenne, Jean. De Dunkerke à Domburg. Guide descriptif illustré de la côte de Flandre et des plages de la Mer du Nord. Brussel: Ad. Mertens, 1888.

 

De Koninck, Auguste. Bibliographie nationale. Dictionnaire des écrivains belges et catalogue de leurs publications 1830-1880. Brussel: P. Weissenbruch, 1886.

 

De Laveleye, Auguste. Histoire des vingt-cinq premières années des chemins de fer belge. Brussel-Parijs: A. Decq, 1862.

 

De Potter, Frans. Het boek der vermaarde uithangborden. Gent: Frans La Fontaine, 1861.

 

Dujardin, Jules. L’art flamand. Les artistes contemporains (dl. 5). Brussel: Arthur Boitte, 1896.

 

De Taeye, Edmond Louis. Les artistes belges contemporains. Leur vie, leur œuvres, leur place dans l’art. Brussel: Castaigne, 1894.

 

Heins, Armand en Maurice Heins. Le littoral belge. Notes et impressions. Croquis d’après nature. Gent: Hoste, 1887.

Heuschling  Xavier en Philip Vandermaelen. Essai sur la statistique générale de la Belgique. Brussel: Etablissement géographique, Faubourg de Flandre, 1841.

 

Lemonnier, Camille. La Belgique. Parijs: Librairie Hachette & Co, 1888.

 

Lemonnier, Camille. Félicien Rops, l’homme et l’artiste. Parijs: H. Floury, 1908.

 

Perk, Marie Adrien. "Eenige vakantiedagen aan de oevers van Maas en Lomme." In Het leeskabinet. Mengelwerk tot gezellig onderhoud voor beschaafde kringen, onder redactie van D.F. Van Heyst, 25-56. Leiden: Gualth Kolff, 1880.

 

Pierron, Sander. Histoire de la Forêt de Soignes. Brussel: Bulens, 1905.

 

Ranc, Arthur. Sous l’empire. Mémoires d’un républicain. Parijs: Dreyfus, 1878.

 

Rops, Victor. Guide des étrangers à Namur et aux environs. Les bords de la Meuse. Namur: Lambert-De Roisin, 1877.

 

S.n. Dictionnaire géographique de la Belgique. Brussel: P.J. Voglet, 1837.

 

Van Beers, Jan. Gedichten. Amsterdam: Wed. J.C. van Kesteren & Zoon, 1876.

 

Artikels

Baes, Edgar. “Les campagnes flamandes.” La Revue Belge 2, nr. 46 (1890): 180.

 

Baes, Edgar. “Jacques Rosseels.” La Revue Belge 3, nr. 49 (1890): 3-4.

 

Baes, Edgar. “Jacques Rosseels, suite et fin.” La Revue Belge 3, nr. 50 (1890): 13-14.

 

Calmels, Fortuné. “Une lettre de Félicien Rops.” L’Art Libre 1, nr. 9 (15 april 1872): 134-137.

 

Hellens, Franz. “Salle Mignolet à Auderghem. Exposition des peintres de Rouge-Cloître.” L’Art

Moderne 32, nr. 33 (1912): 257-258.

 

Hellens, Franz. “Quelques peintres d’Auderghem à la salle Mignolet.” L’Art Moderne 33, nr. 30 (1913): 238.

 

Lemonnier, Camille. “Belgique: les artistes contemporains: Hippolyte Boulenger.” L’Art Universel 2, nr. 11 (1874): 164-165.

 

Lemonnier, Camille. “Les artistes belges: les peintres de Tervueren: Joseph Coosemans.” L’Art Universel 2, nr. 18 (1874): 250-251.

 

Lemonnier, Camille. "Les peintres aux champs (Notes d’une excursion en Belgique)." La chronique des arts et de la curiosité: supplément à la Gazette des Beaux-Arts, nr. 41 (1876): 367-369.

 

Lemonnier, Camille. “Les artistes belges. Hippolyte Boulenger.” Gazette des Beaux-Arts. Courier Européen de l’Art et de la Curiosité (1 september 1879): 255-272.

 

Lindley, Percy. Walks in the Ardennes: Cycling, Driving, Boating, by Rail, and on Foot. With Some Fishing and Shooting Notes. Londen: W.H. Smith & Son, 1890.

 

Maus, Octave. “Chronique bruxelloise.” La Revue Indépendante 4, nr. 11 (1887): 279.

 

Nahuys, Maurin. “Mejufvrouw Gusta Van Butsele, landschapsschilderesse.” Dietsche Warande (1892): 5-9.

 

Pierron, Sander. “Les peintres de la Campine.” L’Indépendance belge (23 augustus 1907): 3.

 

S.n. “A vendre … Maison des Bains.” Phare de Blankenberghe (27 juli 1859): 4.

 

S.n. “Liste des étrangers de Blankenberghe.” La Vigie de la Côte (14 juli 1872): 2.

 

S.n. “Liste des étrangers de Blankenberge.” La Vigie de la Côte (28 juli 1872): 2.

 

S.n. “Nouvelles artistiques.” L’Art Libre 1, nr. 16 (1872): 256.

 

S.n. “Liste des étrangers de Blankenberge.” La Vigie de la Côte (11 augustus 1872): 2.

 

S.n. “Télégrammes et correspondances.” Le Figaro (20 september 1875): 2.

 

S.n. “Openbare Verkooping der Afspanning.” Het Annoncenblad van Moll (21 augustus 1880): 3.

 

S.n. “Hotel De Hertog van Brabant op de Markt, te Moll.” Het Annoncenblad van Moll (9 oktober 1880): 2.

 

S.n. “Hippolyte Boulenger.” L’Art Moderne 1, nr. 10 (1881): 145-147.

 

S.n. “Liste officielle des étrangers. Blankenberge.” La Plage (19 augustus 1882): 127.

 

S.n. “Chronique de la Plage.” Journal de Bruges (2 september 1882): 1.

 

S.n. “Liste des étrangers. Heyst-sur-mer.” La Plage (17 september 1882): 226.

 

S.n. “Victor Fontaine.” L’Art Moderne 4, nr. 16 (1884): 129-130.

 

S.n. “Etat civil de la ville de Bruges.” La Patrie (5 november 1884): 3.

 

S.n. “Heist-aan-zee.” Burgerwelzijn (11 december 1886): 2.

 

S.n. ”Paysage sylvestre.” L’Art Moderne 6, nr. 45 (1886): 256-257.

 

S.n. (Octave Maus). “Genck.” L’Art Moderne 10, nr. 34 (1890): 265-266.

 

S.n. “Stations d’artistes. Genck.” L’Art Moderne 11, nr. 39 (1891): 309-310.

 

S.n. “Mort de Mlle Beernaert.” Journal de Bruges (9 juli 1901): 2.

 

S.n. “Faits divers.” Le Soir (27 april 1902): 2.

 

S.n. “Verschillende Tijdingen.” Het Annoncenblad van Moll (17 januari 1903): 1.

 

S.n. “Faits divers.” Le Soir (30 september 1903): 3.

 

S.n. “Verschillende Tijdingen.” Het Annoncenblad van Moll (15 mei 1905): 1.

 

S.n. “Faits divers.” Le Soir (11 april 1907): 3.

 

S.n. “Kunsttentoonstelling.” Gazet van Mol (13 juli 1907): 1.

 

S.n. “Kunsttentoonstelling te Moll, 18 Augustus - 3 September 1907.” Gazet van Mol (27 juli 1907): 1.

 

S.n. “Kunsttentoonstelling te Moll, 18 Augustus - 3 September 1907.” Gazet van Mol (10 augustus 1907): 1.

 

S.n. “Gemeente Moll. Feestelijkheden ter gelegenheid der groote kermis en der kunsttentoonstelling. Programma.” Gazet van Mol (10 augustus 1907): 1.

 

S.n. “Kronijk van den dag. De kunsttentoonstelling der schoone kunsten te Moll.” Het Laatste Nieuws (11 augustus 1907): 1-2.

 

S.n. “Moll.Kunsttentoonstelling. Welkom!” Gazet van Mol (17 augustus 1907): 1.

 

S.n. “Kunsttentoonstelling te Moll, 18 Augustus - 3 September 1907.” Gazet van Mol (24 augustus 1907): 1.

 

S.n. “De tentoonstelling te Moll blijft open tot 8 september.” Gazet van Mol (31 augustus 1907): 2.

 

S.n. “Kunsttentoonstelling Moll. Verkochte schilderijen.” Gazet van Mol (7 september 1907): 2.

 

S.n. “Kunsttentoonstelling.” Gazet van Mol (14 september 1907): 2.

 

S.n. “Verschillende Tijdingen.” Het Annoncenblad van Moll (31 oktober 1908): 1.

 

S.n. “Petite chronique.” L’Art Moderne 30, nr. 6 (1910): 47.

 

S.n. “Petite chronique.” L’Art Moderne 34, nr. 15 (1914): 118.

 

Thamner, E. “Exposition de peinture à Blankenberge.” L’Art Libre 1, nr. 17 (1872): 271.

 

Tiel. “Chronique.” L’Actualité 1, nr. 14 (10 november 1876): 114.

 

Verhaeren, Emile. “Chronique artistique: Exposition des XX.” La Jeune Belgique 4, nr. 3 (1884): 195-203.

 

Véry, Marc. “Lettre d’un paysagiste. Hastières, 5 avril.” L’Artiste 1, nr. 14 (1876): 115-116.

 

Literatuur vanaf 1914

Boeken

Antrop, Marc, Marc Beyaert, Philippe De Maeyer et al. België in kaart. De evolutie van het landschap in drie eeuwen cartografie. Tielt: Lannoo, 2006.

 

Babut du Marès, Jean-Pierre. Félicien Rops. Oostende: Editions EREL, 1971.

 

Barrett Brian Dudley en André Groeneveld. Volendam, kunstenaarsdorp aan de Zuiderzee. Het erfgoed van Hotel Spaander. Zwolle: Uitgeverij WBooks, 2013.

 

Baetens, Jan Dirk, Davy Jacobs, Marjan Sterckx et al. De kunst van het drinken. Herberg- en drinkscènes in de Belgische schilderkunst. Brugge: Uitgeverij Van de Wiele, 2011.

 

Berckmans, Olivier et al. Le patrimoine monumental de la Belgique. Wallonie. Volume 22.1 Province de Namur. Arrondissement de Dinant. Namen: Ministère de la Région Wallonne/ Pierre Mardaga, 1996.

 

Berger, Emilie. “Les créatrices “libres”. Faire carrière sans père ni mari artiste.” In Femmes artistes. Les peintresses en Belgique (1880-1914), onder redactie van Denis Laoureux, 67-81. Namen/Milaan: Musée Félicien Rops/SilvanaEditoriale, 2016.

 

Bertels, Inge, Jan Hein Furnée, Hans Vandevoorde et al. Tussen beleving en verbeelding. De stad in de negentiende-eeuwse literatuur. Leuven: Universitaire Pers Leuven, 2013.

 

Berten, Robert. Natuur en flora in Limburg. Genk: Robert Berten, 1990.

 

Bilé, Elie. Blankenberge. Een rijk verleden, een schone toekomst. Koksijde: Vereniging voor Vreemdelingenverkeer, 1971.

 

Boterberge, Robert. Geschiedenis van de landelijke parochies Klemskerke-Vlissegem en van de badplaats De Haan. De Haan: Gemeentebestuur De Haan, 2000.

 

Boterberge, Robert. Van zee tot badstad. Oorsprong en ontwikkeling van het toerisme in Blankenberge. Brussel: Dexia-bank, 2003.

 

Bourdeaudhui, Jozef. Valerius De Saedeleer…achterna. Maarkedal: Heemkundige Kring Businarias, 2014.

 

Bouret, Jean. L’école de Barbizon et le paysage français au XIXe siècle. Parijs: Bibliothèque des arts, 1972.

 

Boussingault, Auguste. Anseremme. Un peu d'Histoire locale (Supplément au Guide d'Anseremme 1935). Dinant: Imprimerie L. Bourdhaux, 1935.

 

Boyens, Piet. Sint-Martens-Latem. Kunstenaarsdorp in Vlaanderen. Sint-Martens-Latem: Art Book Company, 1998.

 

Canning, Susan Marie, en Jean F. Buyck. Henry van de Velde (1863-1957), schilderijen en tekeningen. Brussel: Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, 1987.

 

Cariou, André. Gauguin et l’école de Pont-Aven. Parijs: Editions Hazan, 2015.

 

Colin, Paul. Hippolyte Boulenger. Collections des peintres et sculpteurs belges. Brussel: Nouvelle Société d’Editions, 1934.

 

De Bruyn, Jean-Pierre, Aimé Stroobants et al. De Dendermondse School doorheen twee eeuwen. Dendermonde: Ronde Tafel 57, 2000.

 

De Schuyter, Jan. Teun Koekeloer vertelt. Antwerpse letterkundigen en kunstenaars in hun hemdsmouwen. Antwerpen: Opdebeek, 1944.

 

Des Ombiaux, Maurice. Au repos des artistes. Brussel: Les Éditions de Belgique, 1934.

De Vilder, Herman en Maurits Wynants. De School van Tervuren. Tervuren: De Vrienden van de School van Tervuren vzw, 2000.

 

De Vilder, Herman. Tervuren: rijk aan geschiedenis, rijk aan kunst. Tervuren: De Vrienden van de School van Tervuren, 2004.

 

De Zegher, Catherine. “Verhaeren verbeeld.” In Emile Verhaeren. De schrijver-criticus en de kunst van zijn tijd 1881-1916 (tentoonstellingscatalogus), onder redactie van Johan De Smet en Cathérine Verleysen, 9-13. Gent: Museum voor Schone Kunsten Gent, 2016.

 

D’Hont, André. Over de duinen naar zee. Gids van het andere Knokke. Knokke: Cnoc is ier, 1995.

 

Dillen, Rosette. Henry van de Velde (1863-1957) en de Kempen. Lille: Heemkundige Kring “Norbert de Vrijter”, 2013.

 

Gaba-Van Dongen, Alexandra. Dromen van Rijsoord. Wilhelmina Douglas Hawley 1860-1958. Bussum: Thoth, 2005.

 

Geraerts, Jos. De schilderkunst van Emile Van Doren in de periode 1880-1914. Genk: Stad Genk, 2006.

 

Geys, Stijn en Rudy Nuyts. Op velo Bristol. Het verhaal van het Molse fietsmerk en zijn renners. Mol: Kamer voor Heemkunde, 2018.

 

Gobyn, Ronny, Marc Constandt, Frank Welvaert et al. Te kust en te kuur. Badplaatsen en kuuroorden in België, 16e-20e eeuw. Brussel: ASLK, 1987.

 

Hiernaux, Luc en Jean-Pol Weber. Les couleurs de l’ombre. Paysages et monuments de la province de Namur dans l’œuvre photographique d’Armand Dandoy (1834-1898). Brussel: Crédit Communal, 1996.

 

Hoozee, Robert. “Barbizon en België.” In De School van Barbizon. Franse meesters van de 19e eeuw, onder redactie van John Sillevis en Hans Kraan, 112-128. Den Haag: Haags Gemeentemuseum, 1985.

 

Hoozee, Robert. “Plein-air en realisme.” In Brussel, kruispunt van culturen, onder redactie van Robert Hoozee, 53-67. Antwerpen-Brussel: Mercatorfonds, 2000.

 

Hostyn, Norbert. Euphrosine Beernaert. Landschapsschilderes, 1831-1901. Oostende: Museum voor Schone Kunsten, 1990.

 

Jacobs, Ward. “De Cambus.” In Jacobs, Ward. Verhalen van Ward Jacobs, 1-8. Kalmthout: Ward Jacobs, 1996.

 

Klarenbeek, Hanna. Penseelprinsessen en broodschilderessen. Vrouwen in de beeldende kunst 1808-1913 (Bussum: Thoth, 2012).

 

Lambotte, Paul. Hippolyte Boulenger. Brussel: Cahiers de Belgique, 1931.

 

Lannoy, Danny. Het Knokke van toen. Brugge: Marc Van de Wiele, 1985.

 

Lannoy, Danny. Knokke en de Belle Epoque. Knokke-Heist: De Distel vzw, 1993.

 

Lannoy, Danny, Frieda Devinck en Thérèse Thomas. Impressionisten in Knocke en Heyst (1870-1914). Oostkamp: Stichting Kunstboek, 2007.

 

Lannoy, Danny, Frieda Devinck en Thérèse Thomas. Van het atelier naar de kust. Knocke & Heyst 1880-1940. Oostkamp: Stichting Kunstboek, 2012. 

 

Leblanc, Véronique, Michel Mineur en Roger Pierard. Rops au Pays de la Meuse. La quête de la sensation. Namen: Provincie Namen, 2000.

 

Lepeer, Eric. Vin Dune an de Zee. Wenduine: Gemeentebestuur, 1974.

 

Lübbren, Nina. Rural Artists’ Colonies in Europe 1870-1910. Manchester: Manchester University Press, 2001.

 

Minten, Luc, Ludo Raskin, Antoon Soete et al. Een eeuw steenkool in Limburg. Tielt: Lannoo, 1992.

 

Opdedrinck, Juliaan, A.M. Ghekiere en J.E. de Langhe. Geschiedenis van Knokke. Tielt: Lannoo, 1968.

 

Piron, Paul. De Belgische beeldende kunstenaars uit de 19de en 20ste eeuw. Brussel: Art in Belgium, 2000.

 

Reulens, Kristof et al. Genk door schildersogen. Landschapsschilders in de Limburgse Kempen 1850-1950. Leuven: Davidsfonds, 2010.

 

Reulens, Kristof. In het spoor van de meester. Joseph Coosemans en leerlingen in Genk. Genk: Nagels, 2012.

 

Reulens, Kristof. Onder de loep. Kunstenaars en wetenschappers op ontdekkingstocht in Genk (1800-1914). Genk: Emile Van Dorenmuseum, 2013.

 

Reulens, Kristof. Genk, station d’artistes (1840-1940). Een inleiding. Genk: Emile Van Dorenmuseum, 2016.

 

Rouir, Eugène. Félicien Rops. Catalogue raisonné de l‘œuvre gravé et lithographié. Tome III: Les eaux-fortes, cat. 664-975. Brussel: Van Loock, 1987.

 

Servaes, Paul. Emile Verhaeren. Vlaams dichter voor Europa. Antwerpen: Uitgeverij Epo, 2013.

 

Sillevis, John. “Inleiding.” In De School van Barbizon. Franse meesters van de 19e eeuw, onder redactie van John Sillevis en Hans Kraan, 7-10. Den Haag: Haags Gemeentemuseum, 1985.

 

Sillevis, John. “De School van Barbizon.” In De School van Barbizon. Franse meesters van de 19e eeuw, onder redactie van John Sillevis en Hans Kraan, 46-60. Den Haag: Haags Gemeentemuseum, 1985.

 

Picard, Edmond en N. d’Hoffschmidt. Pandectes Belges. Encyclopédie de législation, de doctrine et de jurisprudence belges. Brussel: Ferdinand Larcier, 1878-1936.

 

S.n. Mevr. Paula Van Rompa-Zenke. Mol: Kultuurraad Mol, 1867.

 

S.n. Geïllustreerd biografisch woordenboek der kunstenaars in België na 1830. Brussel: Arto, 1991.

 

Strobbe, Johan. 200 jaar dichters, denkers en durvers: het Klein Seminarie van Roeselare, biografie van een college. Tielt: Lannoo, 2007.

 

Thoben, Peter. De Molse school. Schildersdorpen in de Kempen. Eindhoven: Museum Kempenland, 2007.

 

Van Aert, Marina en Jean Bastiaensen. De Kalmthoutse of Grijze School en haar tijdsgenoten. Tielt: Lannoo, 2007.

 

Vancraeynest, Roger. De tram maakte de kust. Geschiedenis van de kusttramlijnen, 1885-1985. Oostende: Vancraeynest, 1985.

 

Van den Berg, Peter J.H. De Egmondse School. George Hitchcock en zijn Art Summer School 1890-1905. Egmond: Bahlmond publishers, 2010.

 

Van de Putte, Emmanuel. Les peintres de la forêt de Soignes. De schilders van het Zoniënwoud 1850-1950. Brussel: Racine, 2009.

 

Van de Velde, Henry en Léon Ploegaerts. Henry Van de Velde. Les mémoires inachevés d’un artiste européen. Première partie: Les Mémoires. S.l.: Koninklijke Academie voor Wetenschappen, Letteren en Schone Kunsten van België, 1999.

 

Van Isacker, Karel. Mijn land in de kering. Deel 1: een ouderwetse wereld 1830-1914. Antwerpen: De Nederlandsche Boekhandel, 1980.

 

Vanzype, Gustave. Alphonse Asselbergs (1839-1916). Brussel: G. Van Oest & Cie, 1918.

 

Vanzype, Gustave. Hippolyte Boulenger. Antwerpen: De Sikkel, 1949. 

 

Wayens, Albert. Notes waulsortoises. Brussel: Ed. du Pairy, 1981.

 

Wayens, Albert. Les écrits inédits de Maurice Hagemans. Dinant: Maison de la culture de l’arrondissement de Dinant, 1987.

 

Wynants, Maurits. Van hertogen en Kongolezen. Tervuren en de Koloniale tentoonstelling 1897. Tervuren: Koninklijk Museum voor Midden-Afrika, 1997.

 

Onuitgegeven studies

Anceau, Dominique. “La colonie d’Anseremme. “Un Barbizon fluvial”.” Lic. diss., Université libre de Bruxelles, 2007.

 

Barrett, Brian Dudley. “North Sea Artists’ Colonies, 1880-1920. Their Development and Role in Marketing Modernism.” Doct. diss., Rijksuniversiteit Groningen, 2008.

 

Delos, Filip. “Herbergen en hun betekenis. Brugge 1830-1914.” Lic. diss., Rijksuniversiteit Gent, 1987-1988.

 

Dewilde, Elise. “Léo(n) Spanoghe (1874-1955): portret van een verborgen kunstenaar.” Liss. diss., Universiteit Gent, 2014.

 

Gordts, Peter. “Nieuwpoort-Bad 1864-1914. Historische schets van het ontstaan en de ontwikkeling van een badplaats.” Lic. diss. Katholieke Universiteit Leuven, 1984.

 

Notteboom, Bruno. “‘Ouvrons les yeux!’. Stedenbouw en beeldvorming van het landschap in België 1890-1940.” Doct. diss., Universiteit Gent, 2009.

 

Quériat, Stéphanie. “La mise en tourisme de l’Ardenne belge (1850-1914). Genèse et évolution d’un espace touristique. Processus, acteurs et territoires.” Doct. diss., Université Libre de Bruxelles, 2010.

 

Sciot, Eline. ““J’ai soif d’un grand ciel.” Het bewogen artistieke parcours van Louise Héger (1839-1933).” Lic. diss., Katholieke Universiteit Leuven, 2010.

 

Wery, Carole. “La (non-)gestion des friches touristiques dans l’Entre-Sambre-et-Meuse.” Lic. diss., Université Libre de Bruxelles, 2017.

 

Artikels

D’Ardenne, Jean. "Impressions d’arrière." La Chronique 51, nr. 6 (1918): 2.

 

De Burbure de Wesembeek, Auguste. “Heyst en 1895.” Journal de Bruges (1 november 1950): 2-4.

 

Devent, Georges. “Heistse kunstschilders.” Heyst Leeft, nr. 1 (2008): 11-15.

 

D’Hont, André. “Lustige zomerfeesten van de vrolijke kunstenaars te Knokke op ’t einde der vorige eeuw tot nu,” Cnocke is Hier 28 (1991): 49-67.

 

Dillen, Rosette. “Logementshuis De Keizer vanaf einde 19e eeuw.” Jaarboek van de Heemkundige Kring “Norbert De Vrijter” (1989): 76-90.

 

Dillen, Rosette. “Ooit reed er een stoomtram door ons dorp… Van stoomtram via auto-rail naar busvervoer 1908-1949.” Jaarboek van de Heemkundige Kring “Norbert De Vrijter” (2011): 5-86.

 

Driessen, Mathieu. “De schilderkunst te Genk en de Kempische landschapsschilders.” Vlaanderen 28, nr. 169 (1979): 81-87.

 

Gheude, Charles. “Rops et la Colonie d’Anseremme.” La vie wallonne 14 (1933-1934), 157-158.

 

Hostyn, Norbert. “Vlaamse schilderkunst en de zee in de achttiende en negentiende eeuw.” Vlaanderen 49 (2000): 199-204.

 

Kunel, Maurice. “Rops et la Colonie d’Anseremme.” La Vie Wallonne, nr. 4 (1933): 101-113.

 

Lannoy, Danny. “Hotel du Cygne. Het gebouw en zijn bewoners.” Cnocke is hier 36 (1999): 1-12.

 

Maclot, Armand. “Herinneringen van een schilder.” De Toerist 27, nr. 12 (1948): 285-290.

 

Marut, Alex. “Tweehonderd jaar geleden werd Gerard Remans geboren, burgemeester van Genk (1831-1842).” Korpsblad Politiezone GAOZ 28, nr. 105 (2006): 21-27.

 

Neyrinck, Pieter. “Vaderlandsche diensten in Genk tijdens de Eerste Wereldoorlog,” Heidebloemke 73, nr. 3 (2014): 12.

 

Schepers, A. “De herberg De Vos en de warandepoort.” De Horen 9, nr. 2 (1982): 53-55.

 

S.n. “Necrologie.” La Belgique (2 september 1918): 2.

 

S.n. “Arts et loisirs à Rouge-Cloître.” Le Folkore Brabançon 226 (1980): 132-139.

 

S.n. ““Willem werkt veel, hij heeft heele schoone schetsen”.” Jacob Smits 34, nr. (2011): 52-54.

 

Remans, Albert. “Genk en de schilderkunst.” De Mijnstreek 5, nr. 1 (1954): 1-2.

 

Reulens, Kristof. “Een treinbestemming.” In Lauwaert, Dirk, Kristof Reulens et al. Citygraphy #03, 71-81. Brussel: Efemera vzw, 2013.

 

Van de Walle, Raphaël. “Hippolyte Boulenger als schilder van uithangborden.” Bulletin van het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium 10, (1967-68): 174-182.

 

Van Olmen, Jules. “Jaak Rosseels en de Wechelse school.” Jaarboek van de Heemkundige Kring “Norbert de Vrijter” (1987): 113-131.

 

Van Olmen, Jules. “Wechelse brouwerijen voor 1900. Wechelse herbergen in het jaar 1900.” Jaarboek van de Heemkundige Kring “Norbert de Vrijer” (2001): 155-222.

 

Verbeeck, Mieke. “Van herberg tot café.” Monumenten & Landschappen 6, nr. 1 (1987): 8-32.

 

Vorsselmans, Jos. “Het ‘Pannenhuis’ na 1795.” Calmpthoutania (1965): 65-68.

 

Internetbronnen

Agentschap Onroerend Erfgoed. “Dokterswoning Dr. De Beir.” Laatst geraadpleegd op 22 juni 2018. https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/58649

 

Agentschap Onroerend Erfgoed. “Etikhove.” Laatst geraadpleegd op 2 juni 2018 https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/121261

 

Agentschap Onroerend Erfgoed. “Gasthof De Keizer.” Laatst geraadpleegd op 2 maart 2017. https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/47478

 

Agentschap Onroerend Erfgoed. “Grand Hôtel Prince Baudouin.” Laatst geraadpleegd op 25 november 2016. https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/58689

 

Agentschap Onroerend Erfgoed. “Herenhuis Het Steentje.” Laatst geraadpleegd op 20 april 2017. https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/52711

 

Agentschap Onroerend Erfgoed. “Knokke. Oude Woonkernen.” Laatst geraadpleegd op 25 november 2016. https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/121651

 

Agentschap Onroerend Erfgoed. “Lot.” Laatst geraadpleegd op 25 april 2018. https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/121178

 

Agentschap Onroerend Erfgoed. “Markt (Tervuren).” Laatst geraadpleegd op 4 maart 2017. https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/106892

 

Agentschap Onroerend Erfgoed. “Poorten van de Warande.” Laatst geraadpleegd op 18 juli 2017. https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/300093

 

Agentschap Onroerend Erfgoed. “Warande.” Laatst geraadpleegd op 21 mei 2018. https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/300554

 

Agentschap Onroerend Erfgoed. “Zeedijk-Heist.” Laatst geraadpleegd op 25 april 2018. https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/108517

 

“Anseremme.” Laatst geraadpleegd op 5 mei 2018. http://www.patrimoinemosan.net/Anseremme.html

 

“Arthur Ranc.” Laatst geraadpleegd op 20 juli 2018. https://fr.wikipedia.org/wiki/Arthur_Ranc

 

“L’auberge du cheval blanc.” Laatst geraadpleegd op 3 juli 2018. http://www.mairie-chailly-en-biere.fr/?page_id=1475

 

“L’Auberge Hôtel des Artistes.” Laatst geraadpleegd op 3 juli 2018. http://www.hotel-desartistes-gargilesse.com/fr

 

“L’Auberge Ravoux.” Laatst geraadpleegd op 3 juli 2018. http://www.maisondevangogh.fr

 

“Boudewijn van België (1869-1891).” Laatst geraadpleegd op 9 juni 2017. https://nl.wikipedia.org/wiki/Boudewijn_van_Belgi%C3%AB_(1869-1891)

 

“Brøndums Hotel.” Laatst geraadpleegd op 3 juli 2018. http://www.broendums-hotel.dk/en/accommodation

 

“La Buvette de la Plage.” Laatst geraadpleegd op 3 juli 2018. https://maisonmuseedupouldu.blogspot.com 

 

“Decock.” Laatst geraadpleegd op 20 juni 2018. https://gw.geneanet.org/josebelin?lang=en&pz=arthur+christophe+beatrice…

 

“Edmond Carlier.” Laatst geraadpleegd op 26 juli 2018. https://gw.geneanet.org/jladupont?lang=en&n=carlier&oc=0&p=jules

 

“Félicien Rops et son “île d’Amour à Anseremme.” Laatst geraadpleegd op 2 oktober 2017. https://www.matele.be/rops-a-anseremme

 

“Gemeentelijk monumentenlijst.” Laatst geraadpleegd 3 juli 2018. https://www.edam-volendam.nl/portal-home/monumenten-in-edam-volendam-on…

 

 “Histoire du musée. L’Hôtel Julia.” Laatst geraadpleegd op 19 juli 2018. https://www.museepontaven.fr/fr/content_page/13-histoire/50-l-hotel-jul…

 

“Hôtel Julia de Pont-Aven.” Laatst geraadpleegd op 19 juli 2018. https://www.fondation-patrimoine.org/les-projets/hotel-julia-de-pont-av…

 

Hubert, Michel. “Les séjours de Félicien Rops à Anseremme.” Laatst geraadpleegd op 22 juni 2018. https://www.genedinant.be/site/les-sejours-de-felicien-rops-a-anseremme

 

“Les hôtels de la ‘Perle de la Haute-Meuse’ - De hotels in de ‘Parel van de Boven-Maas’.” Laatst geraadpleegd op 6 april 2018. http://waulsort.be/les-h%C3%B4tels-de-la-perle-de-la-haute-meuse.html

 

“Inventaire général du patrimoine culturel.” Laatst geraadpleegd op 30 juli 2018. http://www2.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr 

 

“Jean Joseph Bricart.” Laatst geraadpleegd op 9 september 2017. http://gw.geneanet.org/crandax?lang=en&p=jean+joseph&n=bricart

 

“Joseph Dupont.” Laatst geraadpleegd op 4 april 2017. https://fr.wikipedia.org/wiki/Joseph_Dupont

 

“La Ligue des Amis de la Forêt de Soignes.” Laatst geraadpleegd op 26 juli 2018. https://www.amisdesoignes-zonienwoudvrienden.be/fr/

 

“Marie François Sadi Carnot.” Laatst geraadpleegd op 20 mei 2018. https://nl.wikipedia.org/wiki/Marie_Fran%C3%A7ois_Sadi_Carnot

 

“Marie Thérèse Léopoldine Joseph Bricart.” Laatst geraadpleegd op 9 september 2017. https://www.geni.com/people/Marie-BRICART/5019192815720086324

 

Mattelaer, Paul. “Dokter Reimond De Beir, arts te Knokke (1879-1945). Deel 1: Jeugd, Westkapelle en Holland.” Laatst geraadpleegd op 20 juli 2018. http://www.zwinstreek.eu/geschiedenis/heemkundige-kringen/zoeken-in-pub…

 

“N18 (België).” Laatst geraadpleegd op 3 juli 2018. https://www.wegenwiki.nl/N18_(Belgi%C3%AB)

 

“N96 (België).” Laatst geraadpleegd op 25 juli 2018. https://www.wegenwiki.nl/N96_(België)

 

“Onze-Lieve-Vrouwabdij van Tongerlo.” Laatst geraadpleegd op 24 april 2018. https://www.tongerlo.org

 

“Orchestre Pasdeloup.” Laatst geraadpleegd op 4 april 2017. https://fr.wikipedia.org/wiki/Orchestre_Pasdeloup

 

“Le patrimoine fluvial – Erfgoed van de stroom.” Laatst geraadpleegd op 6 april 2018. http://waulsort.be/le-patrimoine-fluvial.html

 

Petit, Jean-Philippe. “C’était au temps des palaces mosans.” Laatst geraadpleegd op 24 april 2018. http://www.lesoir.be/archive/recup/%252Fc-etait-au-temps-des-palaces-mo…

 

“Présentation de l’Association.” Laatst geraadpleegd op 26 juli 2018. http://www.aaff.fr/index.php/l-association/presentation

 

“Le Royal Club Nautique de Sambre et Meuse, asbl 1862.” Laatst geraadpleegd op 4 april 2017. http://www.rcnsm.be

 

“Restaurant ancien Hôtel Baudy.” Laatst geraadpleegd op 30 juli 2018. https://www.restaurantbaudy.com

 

“Rops et la Belgique.” Laatst geraadpleegd op 3 april 2018. https://www.museerops.be/rops-et-la-belgique 

 

“Skagens Museum.” Laatst geraadpleegd op 12 juni 2018. https://skagenskunstmuseer.dk/en/museums/skagens-museum/

Universiteit of Hogeschool
Kunstwetenschappen
Publicatiejaar
2018
Promotor(en)
Prof. dr. Marjan Sterckx
Kernwoorden