"Non dée chi regna con tutti esser eguale". L'arte del comando cristiano e pagano nella "Gerusalemme liberata" di Torquato Tasso e la "Historia belli sacri" di Guglielmo di Tiro

Lies Verbaere
Deze masterthesis bespreekt het gebruik van een historiografische bron door Torquato Tasso (1544-1595) in zijn Gerusalemme liberata (1581). De thematiek van leiderschap is de rode draad.

Een gevoelige moslimleider in de Renaissanceliteratuur

Geen idee of u het had, op 22 maart 2016, maar velen hier moeten zich gevoeld hebben zoals vele westerlingen zich in 1529 voelden. Toen stond een echt moslimleger aan de poorten van Wenen, en de bestaande moslimdreiging bleef. Ondanks de symbolische christelijke overwinning in de slag bij Lepanto in 1571. En zo moet ook één van de grote namen van de Italiaanse literatuur, Torquato Tasso (1544-1595), zich gevoeld hebben.

Tasso en zijn Gerusalemme liberata

Tasso schrijft in die periode aan zijn Gerusalemme liberata (Jeruzalem bevrijd; gepubliceerd in 1581, maar hij begint te schrijven in 1565), een episch gedicht over de verovering van Jeruzalem tijdens de eerste kruistocht (1096-1099) door de Europeanen onder leiding van Godfried van Bouillon (1060-1100).

In Tasso’s tijd was Aristoteles net herontdekt: daardoor streefde men eenheid van plaats, tijd en actie na. Dus beperkte Tasso de actie bijna exclusief tot de belegering en inname van Jeruzalem zelf en de moeilijkheden die het kruisleger hierbij ondervond. Maar Tasso wou er geen saai gedicht van maken: hij vond het belangrijk dat zijn publiek genoot van het lezen. Dit betekende echter niet dat Tasso zijn fantasie de vrije loop liet gaan: hij baseerde zich onder andere sterk op historische bronnen zoals het relaas van Willem van Tyrus (ca. 1130-1186).

Godfried en Solimano: leiderschap in de Liberata

En waar komen die moslims uit de titel van dit artikel dan aan te pas? Deze thesis wou Tasso’s behandeling van leiderschap in zijn gedicht onderzoeken. Dit betekent ook het leiderschap van de tegenpartij: de moslims. Dit thema werd onderzocht door Willems geschiedenis naast Tasso’s gedicht te leggen. Zo’n lezing bevestigt grotendeels wat wetenschappers reeds vaststelden, maar kan enkele originele accenten toevoegen.

Tasso’s beschrijving van Godfried van Bouillons leiderschap, die hij in het eerste ‘hoofdstuk’ tot enige leider van de christenen bombardeert, garandeert onder andere de Aristotelische eenheid van het gedicht. Godfried wordt vaak geholpen, zeker indien conflicten binnen het leger opduiken, door engelen die door God gestuurd worden. Het belang van Godfried als garant van de eenheid van het gedicht wordt bevestigd door de lezing van Willems geschiedenis. Zo vertelt deze bijvoorbeeld dat tijdens de belegering van Jeruzalem engelen uit de hemel neerdaalden om samen met de christenen mee te vechten, iets wat alle soldaten konden zien. Tasso transformeert deze episode: in de Liberata ziet enkel Godfried de engelen. Een uitzonderlijke leider!

Plate 11- Illustration to Canto XI, from Torquato Tasso's 'Gerusalemme liberata III' MET DP865129Godfried wordt genezen door zijn bewaarengel

De enige andere leider in de Liberata die zoals Godfried het bovennatuurlijke kan aanvoelen – hoewel hij het niet kan zien – is Solimano, een islamitische sultan. Solimano’s besef van de aanwezigheid van een demon komt niet voor in de historische bronnen, maar de scène volgt wel Vergilius, een beroemde auteur uit de klassieke oudheid. Zowel geschiedenis als literatuur zijn heel belangrijke modellen voor Tasso. De meeste moslimleiders worden negatief afgebeeld in de historische bron, en dit doet Tasso ook. Maar de andere grote leider die belangrijk geworden is in deze thesis is net Solimano.

Want wanneer je enkele scènes met Solimano naast enkele scènes met Goffredo legt, en naast de historische bron van Willem van Tyrus, komt een interessant element naar voor. Tasso blijkt namelijk een plaatsje vrij te houden voor goed leiderschap niet enkel van christen Godfried, maar ook van de vijand van zijn tijd: de moslim. Het positieve element van het personage van Solimano werd al door onderzoekers aangegeven, maar wordt ook in zijn rol als leider bevestigd.

Want waar Solimano van bovenaf op het slagveld waarop hij net verslagen werd neerkijkt, huilt hij wanneer hij zijn strijdmakkers op de brandstapel ziet gooien. Dat terwijl Godfried bij de – in contrast met de verbranding van moslims – plechtige begrafenis van de christelijke ridder Dudone rouwt. Maar daarna denkt Godfried onmiddellijk aan het religieuze – Dudone zal gelukkig in het paradijs terechtkomen – en het praktische – de verovering van Jeruzalem. Ook wanneer Jeruzalem op het punt staat veroverd te worden en Solimano vanop een toren neerkijkt op het slagveld, wordt de moslimleider even stil en denkt hij filosofisch na over de tragedie van leven en dood.

Voor Godfrieds gedachten bij de begrafenis van Dudone vinden we een passage in Willems verhaal die deze kon inspireren, maar bij de passages over Solimano lijkt het erop dat Tasso veel meer origineels aan dit personage toevoegt. Solimano is ook een veel filosofischer personage, want Godfried raakt niet veel verder dan zijn vertrouwen in God en religie. Terwijl het meevoelen van Solimano wel historische wortels heeft – een gevoeligheid die hij deelt met Godfried –, is zijn filosofische kant een innovatie van Tasso zelf.

Hoewel Tasso in het eerste ‘hoofdstuk’ van zijn gedicht de sponsor van zijn werk, graaf Alfonso II d’Este van Ferrara, aanraadt om naar zijn woorden te luisteren en zich ondertussen voor te bereiden om te vechten, en hoewel zijn wereld een moslimdreiging voelt, houdt hij zich dus niet in. Hij durft deze vijand van zijn tijd niet enkel als wreed maar ook – vooral in Solimano’s geval als leider – positief, filosofisch en emotioneel te beschrijven. Iets om over na te denken in de vaak zwart-witte beschrijvingen van onze tijd.

 

 

 

 

Bibliografie

BIBLIOGRAFIA

 

1. Fonti primarie

 

Guglielmo di Tiro. Historia della guerra sacra di Gierusalemme, della Terra di Promissione, e quasi di tutta la Soria ricuperata da’ Christiani. Raccolta in XXIII. libri, da Guglielmo Arcivescovo di Tiro et gran Cancelieri del Regno di Gierusalemme. La quale continua ottantaquattro anni per ordine, fin’al Regno di Baldoini IIII. Tradotta in lingua italiana da M. Gioseppe Horologgi. Con la Tavola di tutte le cose più importanti, et più necessarie. Venezia: Vincenzo Valgrisi, 1562.

 

Leopardi, Giacomo. Zibaldone. Vol. 2. Ed. Rolando Damiani. Milano: Mondadori, 1997.

 

Tasso, Torquato. “Apologia in difesa della Gerusalemme liberata.” Torquato Tasso. Opere. Vol. 5. Ed. Bruno Maier. Milano: Rizzoli editore, 1965. 628-720.

 

Tasso, Torquato. Gerusalemme liberata. Ed. Lanfranco Caretti. Torino: Einaudi, 1993.

 

Tasso, Torquato. “Lettera a Orazio Capponi. Firenze.” Torquato Tasso. Opere. Vol. 5. Ed. Bruno Maier. Milano: Rizzoli editore, 1965. 755-72.

 

Tasso, Torquato. Lettere poetiche. Ed. Carla Molinari. Parma: Guanda-Fondazione Pietro Bembo, 1995.

 

Vico, Giovambattista. La scienza nuova. Ed. Paolo Rossi. Milano: Rizzoli, 1998.

 

2. Fonti secondarie

 

Arato, Franco, et al., eds. “Abstracts.” Giornale storico della letteratura italiana 194.1 (2017): 158-60.

 

Ardissino, Erminia. “ ‘Eros’ ed eroismo cristiano in Goffredo.” Studi tassiani 39.39 (1991): 77-96.

 

Ardissino, Erminia. “Il ‘fero’ Argante, il ‘pio’ Goffredo, il ‘misero’ Tancredi. Modelli tassiani per la civita.” Feritas, humanitas e divinitas come aspetti del vivere nel Rinascimento. Atti del XXII Convegno internazionale (Chianciano Terme, Pienza, 19-22 luglio 2010). Ed. Luisa Secchi Tarugi. Firenze: F. Cesati, 2012. 187-96.

 

Ardissino, Erminia. “Il segno tra verità e idolo nella scrittura del Tasso.” Lingua e stile 29.2 (1994): 215-39.

 

Ardissino, Erminia. “La Gerusalemme liberata ovvero l’epica tra storia e visione.” Chroniques italiennes 58-9.2-3 (1999): 9-24. Web. 10 settembre 2017. < http://chroniquesitaliennes.univparis3.fr/PDF/58-59/Ardissino.pdf >.

 

Ardissino, Erminia. Tasso, Plotino, Ficino. In margine a un postillato. Roma: Edizioni di storia e letteratura, 2003.

Baldassarri, Guido. ‘Inferno’ e ‘cielo’. Tipologia e funzione del ‘meraviglioso’ nella Liberata. Roma: Bulzoni editore, 1977.

 

Barucci, Guglielmo. “ ‘Questi fia del tuo sangue’ (GL X). La profezia per Solimano. Una sconfitta tra storia e destino.” Critica letteraria 174.1 (2017): 21-35.

 

Basile, Bruno. “La biblioteca del Tasso.” Filologia e critica 25 (2000): 222-44.

 

Bruscagli, Riccardo. “Canto XI.” Lettura della Gerusalemme liberata. Ed. Franco Tomasi. Alessandria: Edizioni dell’Orso, 2005. 269-95.

 

Bruscagli, Riccardo. “Il campo cristiano nella Liberata.” Stagioni della civiltà estense. Ed. Riccardo Bruscagli. Pisa: Nistri-Lischi editori, 1983. 187-222.

 

Bruscagli, Riccardo. “L’errore di Goffredo (G.L. XI).” Studi tassiani 40-1 (1992-3): 207-32.

 

Cardini, Franco. “Torquato Tasso e la crociata.” Torquato Tasso e la cultura estense. Atti del convegno internazionale (Ferrara, 10-3 dicembre 1995). Vol. 2. Ed. Gianni Venturi. Firenze: Leo S. Olschki editore, 1999. 615-23.

 

Cardini, Roberto. Mosaici. Il ‘nemico’ dell’Alberti. Roma: Bulzoni, 1990.

 

Caretti, Lanfranco, ed. Torquato Tasso. Gerusalemme liberata. Torino: Einaudi, 1993.

 

Castellani, Aldo. “Tra poesia e poetica. Goffredo di Buglione nella Gerusalemme liberata.” Strumenti critici 25.2 (2010): 309-24.

 

Chiappelli, Fredi. Il conoscitore del caos. Una ‘vis abdita’ nel linguaggio tassesco. Roma: Bulzoni, 1981.

 

Di Santo, Federico. Genealogia della mimesis. Fra mimesis antica e imitatio rinascimentale. Pisa: Edizioni ETS, 2016.

 

Di Santo, Federico. “Tasso e la Cronaca di Guglielmo di Tiro. La materia storica nella Gerusalemme liberata.” Nuova rivista di letteratura italiana 1 (2015): 69-135.

 

Di Santo, Federico. “Tasso, ‘Rocoldo di Prochese’ e i Gesta francorum.” Giornale storico della letteratura italiana 194.1 (2017): 69-89.

 

Facchi, Francesca. “Cavaliere, ‘vir illustris’, poeta. L’evoluzione dell’eroe nell’opera di

Torquato Tasso.” Studi italiani 27.1 (2015): 5-23.

 

Faini, Marco. “The Holy Captain. Military Command and Sacredness in the Early-Modern Age.” Books for Captains and Captains in Books. Shaping the Perfect Military Commander in Early Modern Europe. Eds. Marco Faini e Maria Elena Severini. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2016. 117-34.

 

Faini, Marco e Maria Elena Severini. “Introduction.” Books for Captains and Captains in Books. Shaping the Perfect Military Commander in Early Modern Europe. Eds. Marco Faini e Maria Elena Severini. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2016. 9-18.

 

Fantoni, Marcello, ed. Il perfetto capitano. Immagini e realtà (secoli XV-XVII). Atti dei seminari di studi, Georgetown University a Villa ‘Le Balze’, Istituto di studi rinascimentali di Ferrara, 1995-1997. Roma: Bulzoni, 2001.

 

Fantoni, Marcello. “Introduzione. Il ‘perfetto capitano’. Storia e mitografia.” Il perfetto capitano. Immagini e realtà (secoli XV-XVII). Atti dei seminari di studi, Georgetown University a Villa ‘Le Balze’, Istituto di studi rinascimentali di Ferrara, 1995-1997. Ed. Marcello Fantoni. Roma: Bulzoni, 2001. 15-66.

 

Ferretti, Francesco. Narratore notturno. Aspetti del racconto nella Gerusalemme liberata. Pisa: Pacini, 2010.

 

Firpo, Luigi. “Il pensiero politico di T. Tasso.” Studi in onore di G. Luzzatto. Ed. Istituto di storia economica dell’università di Napoli. Vol. 2. Milano: Giuffrè, 1950. 176-97.

 

Floriani, Piero. “Per una Gerusalemme commentata. Esercizio su cinque (sei…) ottave del poema tassiano.” Nuova rivista di letteratura italiana 6.1-2 (2003): 169-206.

 

Genette, Gérard. Palimpsestes. La littérature au second degré. Parigi: Éditions du Seuil, 1982.

 

Getto, Giovanni. “Goffredo e il tema epico-religioso.” Nel mondo della Gerusalemme. Ed. Giovanni Getto. Roma: Bonacci editore, 1977. 9-71.

 

Getto, Giovanni. “La tragedia di Solimano.” Studi tassiani 9 (1959): 3-23.

 

Gigante, Claudio. “La Gerusalemme liberata. Unità aristoteliche e varietà dell’azione. ‘Verisimile’ e ‘meraviglioso’. Fonti storiche e modelli letterari.” Tasso. Ed. Claudio Gigante. Roma: Salerno editrice, 2007. 169-204.

 

Gigante, Claudio. “Vita di Torquato Tasso.” Tasso. Ed. Claudio Gigante. Roma: Salerno editrice, 2007. 13-51.

 

Giunta, Fabio. “Torquato Tasso e la guerra santa. L’Historia di Guglielmo di Tiro nella Gerusalemme liberata.” Letteratura di guerra. Testi, eventi, protagonisti dell’arte della guerra dall’Umanesimo al Risorgimento. Eds. Gian Mario Anselmi e Gino Ruozzi. Bologna: Archetipo libri, 2011. 89-103.

 

Godard, Alain. “Le camp païen et ses héros dans la Jérusalem délivrée.” Quêtes d’une identité collective chez les italiens de la Renaissance. Eds. Marina Marietti et al. Parigi: Université de la Sorbonne nouvelle, 1990. 309-429.

 

Godard, Alain. “Sur l’‘erreur’ de Godefroi (Jérusalem délivrée, chant XI).” Italies 11.1 (2007): 37-55.

 

Grazzini, Filippo. “Sveno’s Sword and the Story of Argillano. A Narrative Transition and a Parabola (Gerusalemme Liberata, cantos VIII-IX).” Western Gerusalem. University of California Studies on Tasso. Ed. Luisa Del Giudice. New York: Out of London Press, 1984. 73-92.

 

Gregory, Tobias. “With God on Our Side. Gerusalemme liberata.” From Many Gods to One. Divine Action in Renaissance Epic. Ed. Tobias Gregory. Chicago: University of Chicago Press, 2006. 140-77.

 

Güntert, Georges. L’epos dell’ideologia regnante e il romanzo delle passioni. Saggio sulla Gerusalemme liberata. Pisa: Pacini, 1989.

 

Katinis, Teodoro. “Goffredo and His Army. The Art of Leadership in Tasso’s Gerusalemme liberata.” Books for Captains and Captains in Books. Shaping the Perfect Military Commander in Early Modern Europe. Eds. Marco Faini e Maria Elena Severini. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2016. 135-48.

 

Kerl, Katharina. Die doppelte Pragmatik der Fiktionalität. Studie zur Poetik der Gerusalemme Liberata (Torquato Tasso, 1581). Stuttgart: Franz Steiner Verlag, 2014.

 

Koziol, Geoffrey. Begging Pardon and Favor. Ritual and Political Order in Early Medieval France. Ithaca (N.Y.): Cornell University Press, 1992.

 

Larivaille, Paul. Poesia e ideologia. Letture della Gerusalemme liberata. Napoli: Liguori editore, 1987.

 

Malandrino, Aurelio. “Goffredo, vera ‘scala al Fattor’.” Studi tassiani 56-8 (2008-10): 237-56.

 

Marredda, Daniela. “Il problema del male nella Gerusalemme liberata di Torquato Tasso.” Tesi di dottorato. Università degli studi di Sassari, 2015.

 

Mazzacurati, Giancarlo. “Dall’eroe errante al funzionario di Dio.” Cheiron 6 (1987): 25-36.

 

Morton, Nicholas. “William of Tyre’s Attitude towards Islam. Some Historiographical Reflections.” Deeds Done Beyond the Sea. Essays on William of Tyre, Cyprus and the Military Orders Presented to Peter Edbury. Ed. Susan B. Edgington. Farnham: Ashgate, 2014. 13-23.

 

Mulas, Luisa. “Il De Monarchia fonte segreta della Gerusalemme liberata.” Regards sur la Renaissance italienne. Mélanges de littérature offerts à Paul Larivaille. Ed. Marie-Françoise Piéjus. Nanterre: Université de Paris X, 1998. 275-86.

 

Murrin, Michael. “Introduction.” History and Warfare in Renaissance Epic. Ed. Michael Murrin. Chicago (Ill.): University of Chicago Press, 1997. 1-17.

 

Murrin, Michael. “The Problems History Makes for the Poet. Torquato Tasso.” History and Warfare in Renaissance Epic. Ed. Michael Murrin. Chicago (Ill.): University of Chicago Press, 1997. 103-19.

 

Quint, David. “Political Allegory in the Gerusalemme liberata.” Epic and Empire. Politics and Generic Form from Virgil to Milton. Ed. David Quint. Princeton (N.J.): Princeton University Press, 1993. 213-47.

 

Quint, David. “Romance and History in Tasso’s Gerusalemme liberata.” Romance and History. Imagining Time from the Medieval to the Early Modern Period. Ed. Jon Whitman. Cambridge: Cambridge University Press, 2015. 200-13.

 

Raimondi, Ezio. “Un episodio del Gierusalemme.” Rinascimento inquieto. Ed. Ezio Raimondi. Palermo: Manfredi, 1965. 175-94.

 

Russo, Emilio. “Goffredo e Solimano. Geometrie e rifrazioni omeriche nella Liberata.” Giornale storico della letteratura italiana 194 (2017): 481-98.

 

Scarpati, Claudio. “Vero e falso nel pensiero poetico del Tasso.” Il vero e il falso dei poeti. Tasso, Tesauro, Pallavicino, Muratori. Eds. Claudio Scarpati e Eraldo Bellini. Milano: Vita e pensiero, 1990. 3-34.

 

Scianatico, Giovanna. L’arme pietose. Studio sulla Gerusalemme liberata. Lecce: Pensa

multimedia editore, 2013.

 

Scianatico, Giovanna. L’idea del perfetto principe. Utopia e storia nella scrittura del Tasso. Napoli: Edizioni scientifiche italiane, 1998.

 

Scianatico, Giovanna. “La crisi del personaggio regale.” L’arme pietose. Studio sulla Gerusalemme liberata. Ed. Giovanna Scianatico. Lecce: Pensa multimedia editore, 2013. 165-210.

 

Scharold, Irmgard. Vom Wunderbaren zum Phantas(ma)tischen. Zur Archälogie vormoderner Phantastik-Konzeptionen bei Ariost und Tasso. Paderborn: Wilhelm Fink Verlag, 2011.

 

Schwinges, Rainer C. “William of Tyre, the Muslim Enemy, and the Problem of Tolerance.” Tolerance and Intolerance. Social Conflict in the Age of the Crusades. Eds. Michael Gervers e James M. Powell. Syracuse: Syracuse University Press, 2001. 124-32.

 

Stephens, Walter. “La demonologia nella poetica del Tasso.” Torquato Tasso e l’università. Eds. Walter Moretti e Luigi Pepe. Firenze: Casa editrice Leo S. Olschki, 1997. 411-32.

 

Stephens, Walter. “Metaphor, Sacrament, and the Problem of Allegory in Gerusalemme liberata.” I Tatti. Studies in the Italian Renaissance 4 (1991): 217-47.

 

Stephens, Walter. “Reading Tasso Reading Vergil Reading Homer. An Archeology of Andromache.” Comparative Literature Studies 32.2 (1995): 296-319.

 

Syson, Luke. “Lo stile di una signoria. Il mecenatismo di Borso d’Este.” Cosmè Tura e Francesco del Cossa. L’arte a Ferrara nell’età di Borso d’Este (Ferrara, Palazzo dei Diamanti, Palazzo Schifanoia, 23 September 2007-6 January 2008). Ed. Mauro Natale. Ferrara: Fondazione Ferrara Arte, 2007. 75-88.

 

Toffanello, Marcello. “Gli artisti a corte nella Ferrara del Quattrocento.” Annali online di Ferrara. Lettere 1.7 (2012): [1-31].

 

Zatti, Sergio. L’uniforme cristiano e il multiforme pagano. Saggio sulla Gerusalemme liberata. Milano: Il saggiatore, 1983.

Universiteit of Hogeschool
Historische taal- en letterkunde
Publicatiejaar
2018
Promotor(en)
prof. dr. Teodoro Katinis
Kernwoorden