Angst, vrijheid en fictie aan de basis van religie en politiek

Geraldine Vanspauwen
Deze scriptie focust op de zeventiende en achttiende-eeuwse politieke filosofieën van voornamelijk Hobbes, Spinoza en Rousseau. Het betreft een periode waarin oude zekerheden langzaamaan wegvallen, en er over een nieuwe vorm van legitimatie voor de politieke ordening moet worden nagedacht. De relevantie van deze filosofen zal via onderlinge vergelijkingen en aan de hand van drie brede, overkoepelende thema’s besproken worden, namelijk: angst, vrijheid en fictie.

Kort pleidooi voor de politieke filosofie

 

“De oorzaak van het ontstaan, het voortduren en het toenemen van het bijgeloof is de angst.” (Benedictus de Spinoza, Tractatus Theologico-Politicus)      

“Als er maar lang genoeg gemanipuleerd wordt met de definitie van de mens, kan vrijheid elke betekenis krijgen die de manipulator wenst. De jongste geschiedenis heeft maar al te duidelijk aangetoond dat dit onderwerp niet alleen van academische aard is.” (Isaiah Berlin, Twee opvattingen over vrijheid)

We worden alsmaar angstiger en kwetsbaarder in een steeds veiligere wereld. Indien dit zo zou zijn: hoe komt dat? Er wordt vandaag de dag wel eens van een ‘angstcultuur’ gesproken om de westerse samenleving te kenmerken. Latijns dichter en filosoof Lucretius maande ons heel lang geleden reeds aan kennis op angst (voor allerhande goden) te laten primeren. “Ja, want hoeveel dromen kunnen ze niet verzinnen / die in staat zijn je levenswijze te verstoren / en al je levensgeluk door angsten te ontwrichten” schreef hij in zijn leerdicht De Rerum Natura.

Hobbes, Spinoza en Rousseau: politiek filosofen uit de zeventiende en achttiende eeuw

U kent ze wel, de oude filosofen die nog steeds ontelbare malen geciteerd worden, maar waarvan de context ons telkens ontglipt. Of de meer obscure denkers die onaangeraakt bezwijken onder het stof. Maar bovenal mag u, ongeacht de categorie waartoe ze nu juist behoren, de filosofen kennen die hun relevantie nooit verloren zijn; aan ons om deze op welke manier dan ook bloot te leggen. Deze thesis vormt de aanzet tot het bestuderen van oudere politiek filosofen, die in hun tijd op subtiele wijze heel vernieuwende ideeën propageerden. Die het belang van kritisch denken ten allen tijde onderstrepen. Thomas Hobbes en Benedictus de Spinoza uit de zeventiende eeuw, en Jean-Jacques Rousseau uit de achttiende eeuw vormen daar een mooi voorbeeld van. De focus hier ligt op hun kritiek op en ideeën rond politiek en religie: twee zeer brede thematieken die vooral veel vooroordelen met zich meebrengen. Mijn thesis zie ik daarom als het nobel begin van een ambitieuze poging om deze twee concepten te linken en iets dieper te doorgronden. Bij Hobbes en Spinoza gaat het om een studie die zich in de eerste plaats inlaat met de menselijke passies. Wat drijft de mens (nog steeds), en wat maakt ons tot mens? Hoe verbinden deze menselijke kenmerken religie en politiek? De drie kernbegrippen die de rode draad doorheen dit werk vormen en ons ongetwijfeld enorm beïnvloeden zijn angst, vrijheid en fictie(s). De drie eerder genoemde auteurs blijken zeer relevante visies omtrent deze en gerelateerde thema’s zoals waarheid, moraliteit en democratie te bieden.

Meer hedendaagse problematieken                       

Deze scriptie kan tevens als pleidooi voor het belang van politieke filosofie in het algemeen gelezen worden. Zij gaat gepaard met het bevragen van zaken zoals machtsposities, autoriteit, rechtvaardigheid, democratie, vrijheid. Ze stemt tot nadenken over het vormen en/of inrichten van een samenleving, waarbij het individu zich steeds tot een groep verhoudt en waarbinnen naar een individuele en collectieve vrijheid moet worden gezocht. Hobbes, Spinoza en Rousseau geven aanleiding tot verdere reflectie over onder meer de manier waarop binnen een samenleving angst wordt gecreëerd of gecultiveerd, met name voor bepaalde ‘vijanden’ of ‘ketters’. Het karakter van deze vijand en diens bestrijding is uiteraard veranderd tegenover vroeger. Tevens gaat aandacht uit naar de gevaren van bepaalde ideeën en politieke modellen, die (zij het onder andere vorm) steeds terugkeren. Via Hobbes kan tot slot zelfs de brug naar de ecologische thematiek gemaakt worden: zullen we een Leviathanfiguur nodig hebben om ons een catastrofe te besparen? Of is de situatie reeds catastrofaal, maar de vijand niet concreet genoeg om te bestrijden? Heeft het individu steeds een sterke staatsmacht - als nieuwe goddelijke figuur - nodig om zich te bewegen? Om zich minder verantwoordelijk te voelen?

Coverbeeld voor Hobbes' Leviathan, 1651

           

Bibliografie

 

  • Agamben, G. Homo Sacer: de soevereine macht en het naakte leven. Amsterdam: Boom, 2011.
  • —. The kingdom and the glory: for a theological genealogy of economy and government (Homo Sacer II,2). Stanford: Stanford University Press, 2011.
  • —. Stasis. Stanford: Stanford University Press, 2015.
  • —. Means without End. Minneapolis: University of Minnesota Press, 2000.
  • Assmann, J. “Political theology: religion as legitimizing fiction in antique and early modern critique”, in Bernhard Giesen, Daniel Suber (Eds.), Religion and Politics. Cultural Perspectives (International studies in religion and society 3), Leiden ; London, 2005, 193-203.
  • Barber, B. Het rijk van de angst. Oorlog, terrorisme en democratie. Antwerpen: Manteau, 2003.
  • Baudrillard, J. The Intelligence of evil. London & New York: Bloomsbury, 2013.
  • Bauman, Z. Liquid fear. Cambridge: Polity, 2007.
  • Baumgold, D. (ed.) Three-Text Edition of Thomas Hobbes's Political Theory: The Elements of Law, De Cive and Leviathan. Cambridge: Cambridge University Press, 2017.
  • Berlin, I. Twee opvattingen van vrijheid. Boom: Kleine Klassieken, 2015.
  • Bijbel. Amsterdam: Athenaeum-Polak en Van Gennep, 2004
  • Bodin, J. On the Demon-mania of Witches. Toronto: Victoria University, 1995.
  • Calarco, M. en DeCaroli, S. (Eds.) Giorgio Agamben. Sovereignty and Life. Stanford: Stanford University Press, 2007.
  • Chomsky, N. Pirates and emperors, Old and New. International Terrorism in the Real World, London: Pluto Press, 2002.
  • —. Mislukte staten. Machtsmisbruik en de aanslag op de democratie. Berchem: EPO, 2008.
  • —. On anarchism. Great-Britain: Penguin Books, 2014.
  • Curley, E. “”I durst not write so boldly”... or How to Read Hobbes” Theological-Political Treatise’, Hobbes e Spinoza (1992): 59 p. [online artikel], geraadpleegd 31 januari 2018. Beschikbaar via https://sites.google.com/a/umich.edu/emcurley/hobbes
  • —. “Religion and Morality in Hobbes”, Rational Commitment and Social Justice (1998): 27 p. [online artikel], geraadpleegd 31 januari 2018. Beschikbaar via https://sites.google.com/a/umich.edu/emcurley/hobbes
  • —. “Calvin, Hobbes, and the Theological-Political Problem”, Abel, Moreau, and Weber, Jean Calvin et Thomas Hobbes: Naissance de la modernité politique (2013): 10 p. [online artikel], geraadpleegd 31 januari 2018. Beschikbaar via https://sites.google.com/a/umich.edu/emcurley/hobbes
  • Deleuze, G. “The Letters on Evil (correspondence with Blyenbergh)”, Spinoza: practical philosophy. San Francisco: City Light Books, 1988.
  • Dewey, J. Essays on “China,” Japan, and the war, 1918-1919. Carbondale : Southern Illinois University Press, 1988.
  • Finkielkraut, A. L’humanité perdue: essai sur le XXe siècle. Paris: Seuil, 1998.
  • Finkielkraut, A., Groot, G. Dubbelzinnige democratie. De opmars van radicale politiek. Budel: Damon, 2004.
  • —. Ongelukkige identiteit. Antwerpen: De Bezige Bij, 2014.
  • Fukuyama, F. De oorsprong van onze politiek. Van de prehistorie tot de Verlichting.  Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij Contact, 2011.
  • Furedi, F.  Culture of fear (revisited). New York: Continuum, 2006.
  • —. Cultuur van angst. Amsterdam: Meulenhoff, 2007.
  • Ginzburg, C. Fear, Reverence, Terror. Reading Hobbes Today. [Lecture Delivered February 13th 2008, European University Institute], geraadpleegd 02 februari 2018. Beschikbaar via http://cadmus.eui.eu//handle/1814/8711.
  • Hardt, M., Negri, A. Empire. Cambridge (Mass.) : Harvard University Press, 2002.
  • —. Empire. Amsterdam: Van Gennep, 2002.  
  • —. De menigte. Oorlog en democratie in de nieuwe wereldorde. Amsterdam: De Bezige Bij, 2004.
  • —. Commonwealth. Cambridge, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press, 2009.
  • —. Assembly. New York: Oxford University Press, 2017.
  • Heywood, A. Political Ideologies, New York: Palgrave Macmillan, 2003.
  • Hobbes, T. Leviathan. Cambridge: University Press, 1904.
  • —. De Cive: or, the citizen. New York: Appleton-Century-Crofts, 1949.
  • —. Leviathan. Oxford: Clarendon Press, 1967.  (reprinted of 1651 ed.)
  • —. Reynolds, N., Saxonhouse, A. (Eds.) Three Discourses. Chicago (III): University of Chicago Press, 1995
  • —. De Cive. [Blackmask Online], geraadpleegd 18 april 2018. Beschikbaar viahttp://www.unilibrary.com/ebooks/Hobbes,%20Thomas%20-%20De%20Cive.pdf, 2000.
  • —. The elements of Law Natural and Politic. [Blackmask Online], geraadpleegd 18 april 2018. Beschikbaar via http://www.public-library.uk/ebooks/31/91.pdf., 2001.
  • —. Leviathan, Amsterdam: Boom, 2009.
  • Jeffries, F. Nothing to lose but out fear. London: Zef Books, 2015.
  • King, P. The ideology of order: a comparative analysis of Jean Bodin and Thomas Hobbes. London: Allen and Unwin, 1974.
  • Lavaert, S. Het perspectief van de multitude: Agamben, Machiavelli, Negri, Spinoza, Virno. Brussel: VUB Press, 2011.
  • —. “De fictie van een zeemonster en het oproer van de Florentijnse wolwerkers”, De Uil van Minerva Tijdschrift voor Geschiedenis en Wijsbegeerte van de Cultuur. De actuele (ir)relevantie van biopolitieke analyses. Vol. 30, 2017, 25-43.
  • Linke, U. Cultures of Fear: A Critical Reader (Anthropology, Culture and Society). London and New York: Pluto Press, 2009.
  • MacClelland, J.S. A history of western political thought. London: Routledge, 1996.
  • Malcolm, N. The two gods of Leviathan: Thomas Hobbes on religion and politics. Cambridge: Cambridge University Press, 1992.
  • —. “Hobbes and Spinoza,” The Cambridge History of Political Thought 1450–1700, Ed. J.H. Burns, Cambridge: Cambridge University Press: pp. 530–560, 1991.
  • —. Aspects of Hobbes. New York ; Oxford: Oxford University Press, 2002.
  • Maris, C.W., Jacobs, F.C.L.M. (Ed.) Law, order and freedom. Dordrecht: Springer, 2012. https://doi-org.myezproxy.vub.ac.be/10.1007/978-94-007-1457-1
  • Martinich, A. P. The Two Gods of Leviathan: Thomas Hobbes on Religion and Politics. Cambridge: Cambridge University Press, 1992. doi:10.1017/CBO9780511624810.
  • —. A Hobbes dictionary. Cambridge: Blackwell Publishers, 1995.
  • —. Hobbes: a biography. Cambridge: Cambridge University Press, 1999.
  • Martinich, A. P., Hoekstra, K. The Oxford handbook of Hobbes. Oxford: Oxford University Press, 2016.
  • Mbembe, A. Een politiek van vijandschap. Amsterdam: Boom, 2017.
  • Meier, H. Leo Strauss and the Theologico-Political Problem. Cambridge: Cambridge University Press, 2006.
  • —. Political philosophy and the challege of revealed religion. Chicago (III.): University of Chicago Press, 2017.
  • Montag, W., Stolze, T. (Eds.). The New Spinoza. Minneapolis: The University of Minnesota Press, 1997.
  • Montag, W., Elsayed, H. (Eds.) Balibar and the Citizen Subject. Edinburgh: University Press, 2017.
  • Mouffe, C. The democratic paradox. London: Verso, 2000.
  • —. Agonistics. London: Verso, 2013.
  • —. Geïnterviewd door Gie Goris. MO. 24 Augustus, 2013, geraadpleegd 18 april 2018. Beschikbaar via https://www.mo.be/artikel/democratie-sociale-ongelijkheid-neoliberalism….
  • Mudde, C. On extremism and democracy in Europe. New York: Routledge, 2016.
  • Negri, A. Spinoza for our time. Politics and Postmodernity. New York: Columbia University, 2013.
  • Neiman, S. Evil in modern thought. An alternative history of philosophy. Princeton: Princeton University, 2015.
  • Nussbaum, M. De nieuwe religieuze intolerantie: een uitweg uit de politiek van de angst. Amsterdam: Ambo/Anthos, 2014.
  • Orwell, G. 1984. Amsterdam: Uitgeverij De Arbeiderspers, 1950.
  • Pettit, P. Made with Words. Hobbes on Language, Mind, and Politics. Princeton: University Press, 2008.
  • Phillipson, N., and Quentin S., eds. Political Discourse in Early Modern Britain. Ideas in Context. Cambridge: Cambridge University Press, 1993. DOI:10.1017/CBO9780511659980.
  • Porras, E. D. “Sentido común, poder y libertad. Una lectura de Hobbes desde la filosofía de Arendt”, Pensamiento y Cultura, 8(2), 2015, 111-135. DOI:10.5294/pecu.2015.18.2.6
  • Ricoeur, P. The symbolism of evil. Boston: Beacon, 1969.
  • —. Het kwaad. Een uitdaging aan de filosofie en aan de theologie. Kampen: Kok Agora, 1992.
  • Robin, C. Fear: The History of a Political Idea. Oxford: Oxford University Press, 2006.
  • Rousseau, J-J. Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmi les hommes. Paris: Editions Sociales, 1971.
  • —. Du contrat social. Oxford: Clarendon, 1972.
  • —. Vertoog over de ongelijkheid. Amsterdam: Boom, 2003.
  •  —. Emile, ou De l’éducation. Paris: Flammarion, 2009.
  • —. Het maatschappelijk verdrag, of Beginselen der staatsinrichting. Amsterdam: Uitgeverij Boom, 2015.
  • Santi, R. "Metus revealed. Hobbes on Fear." Agathos. An International Review of the Humanities and Social Sciences, 2011, 67-80.
  • Sartre, J-P. Magie en emotie: schets van een theorie van de gemoedsbewegingen. Amsterdam: Boom, 2012.
  • Schmitt, C. Het begrip politiek; Het tijdperk van neutraliseringen en depolitiseringen. Amsterdam: Boom. 2001.
  • —. Political Theology, Four Chapters on the Concept of Sovereignty. Chicago: University of Chicage Press, 2005.
  • Scruton, R. Kopstukken filosofie: Spinoza. Rotterdam: Lemniscaat, 2000.
  • Spinoza, B. Theologisch-politiek traktaat. Amsterdam: Wereldbibliotheek, 1997.
  •  —. Verhandeling over de verbetering van het verstand. Groningen: Historische Uitgeverij, 2002.
  • —. Ethica. Amsterdam: Wereldbibliotheek, 2008.
  • —. Korte verhandeling over God, de mens en zijn geluk. Amsterdam: Wereldbibliotheek, 2011.
  • —. Brieven over het kwaad: de correspondentie tussen Spinoza en Van Blijenbergh. Amsterdam: Wereldbibliotheek, 2012.
  • —. Staatkundige verhandeling. Amsterdam: Wereldbibliotheek, 2014.
  • Springborg, P. The cambridge companion to Hobbes’s Leviathan. Cambridge: University Press, 2007.
  • Strauss, L. The Political Philosophy of Hobbes. Its Basis and its Genesis. Chicago & London: The University of Chicago Press, 1952.
  • Strauss, L., Cropsey, J. (Eds.) History of Political Philosophy. Chicago: The University of Chicago, 1987.
  • Strauss, L. Natural right and history. Chicago: University of Chicago, 1999.
  • Virilio, P. Administration of Fear. Cambridge: Semiotext(e), 2012.
  • Waltz, Kenneth N. Man, the state and war : a theoretical analysis. New York: Columbia University Press, 2001.
Universiteit of Hogeschool
Politieke, cultuur- en mediafilosofie
Publicatiejaar
2018
Promotor
Sonja Lavaert
Kernwoorden