Invloed van de Antropologische Film op de Afrikaanse Auteurscinema: culturele uitwisseling, tempo-spatiale patronen en de aanzet voor een neurobiologisch model

David Vanden Bossche
De invloed van het modernisme in de antropologische cinema op de ontwikkeling van de vroege Afrikaanse auteurscinema en het linken van de tempo-spatiale patronen eigen aan deze filmtaal aan de nieuwe bevindingen van de neurokunstwetenschappen.

Houden onze hersenen van Afrikaanse Films ?

 

Houden onze hersenen van Afrikaanse Films ?

 

If Art Historians are not careful they are in danger of becoming extinct – the victims of the arriving meteor of neuroscience (Als kunsthistorici niet opletten, lopen ze het gevaar uit te sterven – slachtoffers van de meteoor van de neurokunstwetenschappen die weldra zal inslaan )(Lauren Golden)

 

Al sinds de tijd van de het oude Griekenland, buigen wetenschappers zich over de vraag wat kijken naar kunst met de mens, zijn emoties en zijn hersenen doet. In de loop der eeuwen waren Aristoteles, Leonardo Da Vinci en later Heinrich Wölfflin en Ernst Gombrich allemaal gefascineerd door diezelfde vraag. Pas recent zijn we dankzij de grote vooruitgang van de medische wetenschappen in staat om echt in onze hersenen te gaan meten wat de precieze gevolgen zijn van het kijken naar en ondergaan van kunst. De jonge discipline van de neurokunstwetenschappen was daarmee geboren en begon initieel met het bestuderen van de interactie tussen schilderijen en ons menselijk brein. Naderhand kwam daar film bij, een kunstvorm die zich bij uitstek leent om de interactieve uitwisseling tussen kijker en kunstwerk te gaan meten met behulp van hersenscanners.

Al snel bleek uit onderzoek dat we een voorkeur hebben voor het kijken naar bepaalde patronen en voor het reproduceren van die patronen in visuele kunst. Over de hele wereld blijken die patronen min of meer dezelfde, maar er zijn ook culturele verschillen: bepaalde soorten patronen in het gebruik van ruimte en tijd in films, blijken niet allen verklaard te kunnen worden door wederzijdse beïnvloeding.

Deze thesis bekijkt specifiek de manier waarop de filmtaal zich ontwikkelde op het Afrikaanse continent en bekijkt in detail de meer specifieke patronen daarin en de manier waarop we die kunnen begrijpen en lezen aan de hand van de nieuwe bevindingen die de neurokunstwetenschap ons aanreikt.

Antropologische cinema en de Afrikaanse film.

De Afrikaanse cinema ontwikkelde zich vooral in het noorden van het continent en dat pas echt vanaf de helft van de twintigste eeuw. Om de specifieke filmtaal van het continent te bekijken, is het eerste nodig te onderzoeken hoe deze zich ontwikkelde. Daarin speelden cineasten die antropologische films draaiden een grote rol. De eerste generatie Afrikaanse filmmakers, werd sterk beïnvloed door mensen als Jean Rouch of de Belg Luc de Heusch, die de nieuwe modernistische ideeën die broeiden in de Europese filmwereld – Het Italiaanse ‘neo-realisme’ en de Franse ‘nouvelle vague’ – integreerden in hun etnografische films en daarmee voor een revolutie tekenden. Die nieuwe vormtaal werd gretig opgepikt door autochtone Afrikaanse cineasten, die er een eigen cinema op bouwden. Aan de hand van het werk van twee vooraanstaande pioniers – Youssef Chahine in Egypte en Ousmane Sembene in Senegal – wordt deze historische context kort geschetst.

 

Tijd en Ruimte in de film- en andere kunsten

Het herkennen van specifieke patronen in het gebruik van tijd en ruimte en een onderscheid te kunnen maken tussen die die specifiek toebehoren aan de Afrikaanse (film)kunst en die die gegroeid zijn uit de invloeden en uitwisselingen, is geen gemakkelijke opdracht. Eerst moet er al vastgesteld worden hoe die patronen precies werken. Daarvoor ga ik ten rade bij Gilles Deleuze, die twee uiterst belangrijke werken schreef over hoe tijd en ruimte gebruikt worden in de wereld van de film. Een tweede raadgever is het werk van Michael J. Witzel. Witzel spendeerde twintig jaar van zijn leven om het boek ‘The Origins of the World’s Mythologies’ (‘De oorsprong van de Wereldmythologieën’) te schrijven. In dat boek onderzoekt hij alle mogelijke mythes uit alle hoeken van de wereld en gaat op zoek naar hun oudste vormen en de patronen die hen uniek maken voor een bepaalde cultuur en welke gebaseerd zijn op uitwisseling en wederzijdse beïnvloeding. Door Deleuze en Witzel samen te brengen en hen aan te vullen met werk van vooraanstaande experts op het vlak van Afrikaanse film zoals Melissa Thackway, probeert de thesis vervolgens een aantal specifieke Afrikaanse filmpatronen te onderscheiden.

Film en onze hersenen

De laatste sprong om te nemen is dan om dat alles eindelijk te linken aan de neurokunstwetenschappen. Gewapend met de inzichten van enkele van de (weinige) vooraanstaande auteurs die reeds baanbrekend werk leverden op dit vlak, komt de tekst tot de eindconclusie dat net zoals bij andere visuele kunsten ook bij film de voorkeur voor kijken naar bepaalde beelden/patronen en het steeds opnieuw maken ervan een combinatie is van universele (voor de mens dan toch) en cultuurspecifieke elementen. We beschikken allemaal over dezelfde ‘mechaniek’ in onze hersenen, maar de omgeving en cultuur waarin we opgroeien zorgt er al gauw voor dat we – althans wat visuele kunst betreft – een aantal voorkeuren ontwikkelen die ons onderscheiden van wat op andere plaatsen gebeurt.

Dat we inzicht krijgen in de manier waarop dit alles werkt, kan ons interessante modellen opleveren om visuele kunsten uit de hele wereld beter met elkaar te gaan vergelijken. Omdat we nog maar pas onze eerste stappen zetten in deze neurokunstwetenschappen is dit een grote uitdaging, waarvan we nog niet helemaal weten hoe we ze best aanpakken, laat staan dat we weten waartoe dit alles zal leiden.

(DVB)

Bibliografie

Literatuurreferenties

 

Appadurai, Arjan – Modernity at Large: Cultural Dimensions of Globalisation, University of Minnesota Press, Minneapolis London, 1996

Attridge, Derek – Roland Barthes’s Obtuse, Sharp Meaning and the Responsabilities of Commentary in Writing the Image after Roland Barthes, Jean-Michel Rabaté (ed.), University of Pennsylvania Press, 1997

Bakhtin, Michael - The Dialogical Principle, Manchester University Press, 1984

Balagangadhara, S.N. - Orientalism, Postcolonialism and the ‘Construction’ of Religion:  Rethinking Religion in India, eds. Esther Bloch, 2010

Barlet, Olivier – Les Cinémas d’Afrique noire: le regard en question, L’Harmattan, Paris, 1996

Bazin, André – Le découpage et son évolution in L’Age Nouveau N°93, juillet 1955

Benjamin, Walter – The Work of Art in the Age of Its Mechanical Reproduction in Illuminations, Zohn, H. (transl.), Schocken New York, 1968

Bergson, Henri - The Idea of Duration in Henri Bergson: Key Writings, Ansell Pearson, Keith & Mullarkey, John (ed.), Continuum London & New York, 2005

Blommaert, Jan, Bulcaen, Chris – Critical Discourse Analysis in Annual Review of Anthropology  Vol. 29, 2000, p 450

Bordwell, David - Narration in the Fiction Film, Routledge London, 1995,

Bryson, Norman – The Neural Interface in Neidich, Warren - Blow-Up: Cinema, Photography and the Brain, Distributed Art Publishers inc. New York, 2003

Clifford, James - The Predicament of Culture: Twentieth-Century Ethnography, Literature, and Art, Harvard University Press London & Cambridge, 1988

Coëgnarts, Maarten & Kravanja, Peter – Image Schema’s in Film, Cinemagie N° 278, maart 2012

Colebrook, Claire - Gilles Deleuze, Routledge London, 2002

Colomina, Beatriz – Privacy and Publicity, MIT Press, 1998

Comaroff, Jean & John – Occult economies and the violence of abstraction: notes from the South African postcolony, University of Chicago, 1998

Cousins, Mark – Story of Film, Van Holkema & Warendorf, Ned ed. 2004

Crary, Jonathan – Techniques of the Observer: On Vision and Modernity in the nineteenth Century, The MIT Press, 1990

Cua Lim, Bliss - Translating Time: Cinema, the Fantastic, and Temporal Critique, Duke University Press London, 2009

Damasia, A.R. & Damasia, H. – Making Images and Creating Subjectivity in The Mind-Brain Continuum, Llinas, R. & Churchland, P.S. (ed.), MIT Press, 1996

Deleuze, Gilles - Cinema 1: The Movement-Image, University of Minnesota Press, 1995

Deleuze, Gilles – Cinema 2: The Time-Image, University of Minnesota Press, 1995

Edelman, Gerard – Neural Darwinism, Basic Books, 1985

Evans-Pritchard, E.E. – Witchcraft, Oracles and Magic among the Azande, Oxford at the Clarendon Press, 1937 (1976)

Freedberg, David & Gallese, Vittorio – Motion, Emotion and Empathy in Aesthetic Experience in Trends in Cognitive Sciences Vol 11, 2007

Gallese, Vittorio – Mirror Neurons and Art in Art and the Senses, Bacci, Francesca & Melcher, David (ed.), Oxford University Press, 2010

Gardies, André - Cinéma d’Afrique Noire Francophone: L’Espace Miroir, L’Harmattan Paris, 1989

Giacomo, Rizolatti & Fadiga, Luciano & Gallese, Vittorio & Fogassi, Leonardo – Premotor cortex and the recognition of motor actions in Cognitive Brain Research N° 3(2), 1996

Glanzman, Dennis L. & Mingzhou, Ding – The Dynamic Brain: An Exploration of Neuronal Variability and Its Functional Significance, Oxford University Press, 2011

Golden, Lauren – Raising the Eyebrow: John Onians and the World Art Studies, BAR International Series 996, 2001

Grierson, John – First Principles of Documentary (1934) in Grierson on Documentary, Praeger Publishers New York, 1971

Grosz, Elizabeth - The Nick of Time, Duke University Press Durham and London, 2004

Gunning, Tom – The Cinema of Attractions: Early Film, Its Spectator and the Avant-Garde in Film and Theory: An Anthology, Robert Stam & Toby Miller (ed.), Blackwell, 2000

Haffner P. - Regards sur le Cinéma Négro-Africain, Editions OCIC, 1987

Hampaté, Amadou - The Living Tradition in General History of Africa I, Joseph Ki-Zerbo (ed.), Unesco Paris, 1981

Hatt, Michael & Klon, Charlotte – Art History: A Critical Introduction to its Methods, Manchester University Press, 2000

Hayward, Susan – French National Cinema, Routledge London & New York, 1993

Heider, Karl G. - Ethnographic Film – Revised Edition, University of Texas Press, 1976/2006

Henley, Paul - Spirit Possession, power, and the absent presence of Islam: re-viewing Les Maîtres Fous, Journal of the Royal Anthropological Instititute (N.S.) 12

Jacobs, Steven – The Wrong House: The Architecture of Alfred Hitchcock, Nai10 Publishers Rotterdam, 2013

Jameson, Fredric - The Geopolitical Aesthetic : Cinema and Space in the World System, Indiana University Press & British Film Institute Publishing London, 1992

Kanwishe, Nancy – The ventral visual pathway in humans: Evidence from fMRI in Visual Neurosciences Vol. 2, Chalupa, Leo M. & Werner, John S. (ed.), Cambridge MIT Press, 2004

Leboutte, Patrick – Autobiographie d’un Fleuve, DVD Une Aventure Africaine, Editions Montparnasse, 2010

Manovich, Lev – Digital Cinema and the History of A Moving Image in The Film Theory Reader, Furstenau, Marc (ed.), Routledge London & New York, 2010

Marcus, George – The Modernist Sensibility in Recent Ethnographic Writing and the Cinematic Metaphor of Montage in Visualizing Theory, selected essays from V.A.R, Lucien Taylor (ed.), Routledge, 1994

Marks, Laura U. – Hanan al-Cinema: Affections for the Moving Image, Massachusetts Institute of Technology, 2015

Marks, Laura U. - The Skin of the Film, Duke University Press Durham, 2000

Marshall, John & Adams, John W. - Jean Rouch talks about his films, American Anthropologist, New Series, Vol 80, no 4, Dec 1978

May John – Building without Architects, Ivy Press Limited, 2010

Mroz, Matilda - Temporality and Film Analysis, Edinburgh University Press, 2012

Neidich, Warren - Blow-Up: Cinema, Photography and the Brain, Distributed Art Publishers inc. New York, 2003

Nichols, Bill – The Ethnographer’s Tale in Visualizing Theory, selected essays from V.A.R, Lucien Taylor (ed.), Routledge, 1994

Ntongela, Masilela – Lionel Rogosin: Making reality exciting and meaningful, Jumpcut, Fall Issue 1990

Nysenholc,  Adolphe (Ed.) – Cobra en Afrique, Université de Bruxelles, 1991

Onians, John – Neuroarthistory, Yale University Press New Haven & London, 2007

Onians, John – Neuroarthistory: Making more sense of Art in in World Art Studies: Exploring Concepts and Approaches, Van Damme Wilfried & Zijlmans Kitty (ed.), Valiz Amsterdam, 2008

Pearson, Keith Ansell - Philosophy and the Adventure of the Virtual, Routledge London, 2002

Segall, M.H. & Campbell, D. & Herskovits, M. – The Influence of Culture on Visual Perception, Indianapolis, 1966

Sembene, Ousmane - Man is Culture, Bloomington African Studies Program, Indiana University Press, 1979

Sobchack, Vivian - The Address of the Eye: A Phenomenology of the Film Experience, Princeton University Press, 1992

Steyn, Melissa, Foster Don – Repertoires for talking white: resistant whiteness in post-apartheid South Africa in Ethnic and Racial Studies Vol. 31 No. 1, January 2008

Stroeken, Koen - Antropologie van Afrika I, Universiteit Gent

Stroeken, Koen – De Ondeelbare Mens, Garant, 2013

Stroeken, Koen - Immunizing Strategies: Hip-Hop and Critique in Tanzania in Africa: Journal of the International African Institute Vol 75 N°4, Edinburgh University Press, 2005

Sweetman, Will - Hinduism and the History of Religion : Method & Theory in the Study of Religion, Newcastle University Press, 2003

Tanaka, Kreiji – Neural Mechanisms of Object recognition in Science N° 262/5134, 1993

Thackway, Melissa – Africa Shoots Back: Alternative Perspectives in Sub-Saharan Francophone African Film, Indiana University Press Bloomington, 2003

Thompson, Kristin & Bordwell, David - Film History, McGraw-Hill, 1994/2003, 2nd ed.

Van Damme, Wilfried - Introducing World Art Studies in World Art Studies: Exploring Concepts and Approaches, Van Damme Wilfried & Zijlmans Kitty (ed.), Valiz Amsterdam, 2008

Virilio, Paul – The Vision Machine, Indiana University Press, 1994

Weinberger, Eliot – The Camera People in in Visualizing Theory, selected essays from V.A.R, Lucien Taylor (ed.), Routledge, 1994

Willemen, Paul – The Third Cinema Questions: Notes and Reflections in Questions of Third Cinema, Ed. Jim Pine & Paul Willemen, British Film Institute London, 1991

Witzel, Michael E.J. - The Origins of the World’s Mythologies, Oxford University Press, 2012

Zeki, Semir – Inner Vison: an Exploration of Art and the Brain, Oxford University Press, 1999

 

 

Webreferenties

 

www.imdb.com , laatst geraadpleegd op 07/01/2017

 

 

Filmreferenties

 

Á Bout de Souffle, Jean-Luc Godard, Frankrijk, Les Films Impéria, 1959

Afrique, Je te plumerai, Jean-Marie Teno, Films du Raphia, 1991

Al-ard, Youssef Chahine, Egypte, Trigon Film, 1969

Al-Asfour, Youssef Chahine, Egypte, Trigon Film, 1972

Avventura (L’), Michelanagelo Antonioni, Italië/Frankrijk, Prod. Cinematografiche Europee, 1960

Bab el Hadid/, Youssef Chahine, Egypte, Pyramide, 1958

Badou Boy, Djibril Diop Mambéty, Senegal, Films Kankourama, 1970

Bataille sur le Grand Fleuve, Jean Rouch, Frankrijk, Editions Montparnasse, 1951

Borom Sarret, Ousmane Sembene, Senegal, Filmi Domireew, 1962

Cabascabo, Oumarou Ganda, Niger, Argos Films, 1969

El-Azima, Kamil Selim, Egypte, Studio Golestan, 1939

Exilé (L’), Oumarou Ganda, Niger, Cabas Film, 1980

Fad’jal, Safi Faye, Senegal, NHK Bs1, 1979

Fête chez les Hamba, Luc de Heusch, België, Institut pour la recherche scientifique en Afrique Centrale, 1954

Finye, Souleymane Cissé, Mali,Trigon Film, 1982

Finzan, Cheick Oumar Sissoko, Mali/Duitsland, Kora Films, 1989

Guimba, Cheick Oumar Sissoko, Mali/Burkina Faso, CNPC Fims, 1995

Hyènes, Djibril Diop Mambety, Senegal, Thelma Films, 1991

In the Land of the Head-Hunters, Edward S. Curtis, Usa, Seattle Film Co., 1914

Khaneh siyah ast, Forugh Farrokhzad, Iran, Studio Golestan, 1963

Loved by a Maori Chieftess, Georges Méliès, Frankrijk, Star Film Company, 1913

Lamb, Paulin Soumarou Vieyra, Senegal, onbekend, 1963

Maîtres Fous (Les), Jean Rouch, Frankrijk, Les Films de la Pléiade, 1955

Mandabi, Ousmane Sembene, Senegal/Frankrijk, Comptoir Français du Film Production, 1968

Mirt sost shi amit, Haile Gerima, Ethiopië, Mypheduh Films, 1976

Noire de … (La), Ousmane Sembene, Senegal/Frankrijk, Filmi Domirev, 1966

Nanook of the North, Robert J. Flaherty, Usa/Frankrijk, Les Frères Revillon, 1922

Ossessione, Luchino Visconti, Italië, Industrie Cinematografiche Italiane, 1943

Pather Panchali, Satyajit Ray, India, Government of West Bengal, 1955

Pyramide Humaine (La), Jean Rouch, Frankrijk/Ivoorkust, Les Films de la Pléiade, 1961

Rashômon, Akira Kurosawa, Japan, Daiei Tokyo Studios, 1950

Ruanda, Tableaux d’une Féodalité Pastorale, Luc de Heusch, België, Institut pour la recherche scientifique en Afrique Centrale, 1955

Statues Meurent Aussi (Les), Alain Resnais/Chris Marker, Frankrijk, Franay Saint-Cloud, 1953

Sous les Masques Noirs, Marcel Griaule, Frankrijk, Editions Montparnasse, 1939

Sürü, Zeki Ökten, Turkijke, Güney Film, 1979

Taafe Fanga, Adama Drabo, Mali, Taare Films, 1997

Waati, Souleymane Cissé, Mali, Erato Films, 1995

Weekend, Jean-Luc Godard, Frankrijk/Italië, Comacico, 1967

Xala, Ousmane Sembene, Senegal, Filmi Domireew, 1974

Yeelen, Souleymane Cissé, Mali, Centre National de la Cinématographie, 1987

Yenendi, Les hommes qui font la pluie, Jean Rouch, Frankrijk, Editions Montparnasse, 1951

Universiteit of Hogeschool
Master of Arts in de Kunstwetenschappen
Publicatiejaar
2017
Promotor
Prof. Dr. Steven Jacobs
Kernwoorden