Het gebruik van SMOG-gebaren

Tine Arras Sien Hermans
Spreken Met Ondersteuning van Gebaren wordt op vele plaatsen in Vlaanderen gebruikt door personen met een verstandelijke beperking. Omdat het een duidelijke inspanning vraagt om te gebruiken, zijn begeleiders er echter niet altijd even intensief mee bezig. We onderzochten in welke omstandigheden SMOG het meest gebruikt wordt.

Het soort SMOG dat je leven beter kan maken

Kent u SMOG? En dan bedoelen we niet de luchtvervuiling die mensen ziek maakt. SMOG is namelijk ook iets anders: Spreken Met Ondersteuning van Gebaren. En u zou het ook moeten leren.

Als Vlaanderen ongeveer 6,5 miljoen inwoners telt en naar schatting 1% van hen een verstandelijke handicap heeft, dan leven er in Vlaanderen 45 000 à 65 000 personen met een verstandelijke beperking. Een aanzienlijk deel van hen ondervindt moeilijkheden in de communicatie. Voor hen, maar ook voor andere personen met communicatieproblemen, is er SMOG.

Als praten misloopt

Een doorsnee succesvolle communicatie bestaat uit vijf stappen: drie bij de spreker, twee bij de luisteraar (Figuur 1). In de eerste stap ontstaat het idee dat de kern zal vormen van de boodschap. In de tweede stap moet de spreker het idee formuleren. Hij of zij kiest specifieke woorden of gebaren om de boodschap over te brengen. In de derde stap zendt de spreker die boodschap naar de ontvanger, bijvoorbeeld door de woorden uit te spreken of door gebaren te maken. De luisteraar moet dan de boodschap ontvangen. In de laatste stap interpreteert hij of zij die informatie om te begrijpen wat de spreker bedoelt. Vervolgens kan hij of zij overgaan naar stap één, waarin het idee voor de reactie ontstaat. Zo ontstaat een cyclus van communicatie.

Figuur 1: Vijf stappen in de communicatie.

Figuur 1: Vijf stappen in de communicatie.

Tijdens de communicatie kan er in elke stap iets mislopen. Je kan bijvoorbeeld moeite hebben om de boodschap uit te spreken of de knipoog van je gesprekspartner missen, zodat je niet doorhebt dat hij of zij een grapje maakt. Er kan ook iets misgaan in de laatste stap: je hoort of ziet de boodschap wel, maar begrijpt niet wat je communicatiepartner bedoelt. Wie vaak problemen ervaart met een of meerdere stappen in de cyclus, heeft communicatiemoeilijkheden.

SMOG als oplossing

SMOG is een gebarensysteem dat je gebruikt om gesproken taal te ondersteunen en is gebaseerd op de Vlaamse Gebarentaal. Het bestaat uit ongeveer 500 gebaren die je meestal duidelijk kan verbinden met hun betekenis. Ze zijn bovendien motorisch eenvoudig: ze zijn gemakkelijk uit te voeren. Men koos bewust voor een beperkte set basisgebaren die meerdere betekenissen kunnen hebben. Zo kan je met het gebaar voor stoel ook verwijzen naar een krukje of een zetel. Op die manier moet de SMOG-gebruiker slechts een beperkt aantal gebaren kennen.

Veel mensen met communicatiemoeilijkheden hebben baat bij het gebruik van SMOG. Het toepassen ervan in de communicatie bevordert het taalbegrip én de taalproductie bij deze doelgroep. Als luisteraar krijg je meer informatie, want naast de gesproken boodschap krijg je ook visuele ondersteuning. De boodschap is doorgaans minder complex, omdat de spreker moet kiezen uit een beperkte woordenschat waarvoor een gebaar beschikbaar is. Bovendien ligt het spreektempo lager.

Bij de ontwikkeling van SMOG vormden personen met een verstandelijke beperking de beoogde doelgroep. Het systeem wordt intussen gebruikt in heel wat voorzieningen voor personen met een verstandelijke beperking in Vlaanderen. SMOG is echter ook bij andere doelgroepen bruikbaar, zoals bij personen met ALS of bij kinderen met een taalstoornis.

Een wereld van verschil

SMOG wordt op veel plaatsen en in uiteenlopende situaties gebruikt. Duizenden personen met communicatiemoeilijkheden ervaren minder problemen als hun gesprekspartner ook SMOG gebruikt. Toch is het voor gesprekspartners niet altijd even gemakkelijk om SMOG te gebruiken. Je moet je handen vrij hebben, je moet bewust nadenken over wat je zegt en welke gebaren je gaat gebruiken… Soms zijn de omstandigheden niet ideaal en is het eenvoudiger om alleen een mondelinge boodschap te gebruiken. Dat gaat echter ten koste van het begrip bij de persoon met communicatiemoeilijkheden.

Om na te gaan in welke situaties er meer of net minder SMOG gebruikt wordt, observeerden we het SMOG-gebruik in een dagcentrum voor volwassenen met een beperking en een school voor buitengewoon secundair onderwijs. In elke setting selecteerden we twee cliënten, die we in drie verschillende situaties volgden. We kozen voor een lunchmoment, een activiteit waarbij de focus ligt op communicatie en een activiteit waarbij dat niet het geval is. Tijdens de observaties keken we naar het gedrag van de cliënten en hun begeleiders. Hoeveel communiceerden ze? Gebruikten ze daarbij vooral mondelinge boodschappen of ook SMOG? Moedigde de begeleider het SMOG-gebruik van de cliënt aan?

Uit ons onderzoek blijkt dat de situatie inderdaad een rol speelt. Begeleiders, en in minder mate ook cliënten, gebruiken meer SMOG tijdens activiteiten die specifiek gericht zijn op communicatie. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om een groepsgesprek of een sessie die bedoeld is om SMOG-gebaren te oefenen. De omgeving lijkt wat minder samen te hangen met het SMOG-gebruik. Er zijn weinig verschillen tussen het SMOG-gebruik van begeleiders in het dagcentrum en op school. De begeleiders in beide settings hebben ook een gelijkaardige, overwegend positieve houding tegenover SMOG.

Cliënten blijken meer SMOG te gebruiken als de begeleiders hen daartoe aanmoedigen. We bedoelen daarmee dat de begeleiders complimentjes geven, vragen om een specifiek SMOG-gebaar te maken of het gebaar van een cliënt overnemen ter bevestiging. Dat aanmoedigen komt trouwens vaker voor wanneer begeleiders zelf ook meer SMOG gebruiken. Tot slot is er een samenhang tussen de mate waarin begeleiders en cliënten gebaren gebruiken: meer SMOG door de begeleiders gaat gepaard met meer SMOG door de cliënten.

Nu u nog!

Spreken Met Ondersteuning van Gebaren biedt verschillende voordelen. Het verbetert het begrip in de communicatie en kan helpen bij de taalproductie. We weten dat begeleiders, en bij uitbreiding alle gesprekspartners, een belangrijke rol kunnen spelen in het SMOG-gebruik van personen met communicatiemoeilijkheden. Wie zelf SMOG kent, kan niet alleen beter begrijpen wat een SMOG-gebruiker wil vertellen, maar kan ook zijn of haar eigen boodschap duidelijker overbrengen. Als u dus iemand kent met communicatiemoeilijkheden die SMOG gebruikt, dan is het volgen van een basiscursus SMOG een uitstekend idee. En als u nog niemand kent die SMOG gebruikt, is SMOG leren óók een uitstekend idee – u weet maar nooit wanneer u iemand ontmoet met wie u graag een praatje maakt. Al dan niet met een gebaar erbij.

Bibliografie

Agentschap voor Kwaliteitszorg in Onderwijs en Vorming. (n.d.). Algemene ontwikkelingsdoelen OV1-2. In (pp. 1-6): Vlaamse overheid.

Arthur, M., Butterfield, N., & McKinnon, D. H. (1998). Communication interventions for students with severe disability: results of a partner training program. International Journal of Disability, Development and Education, 45(1), 97-115.

Barrett, R. P., & Sisson, L. A. (1987). Use of the alternating treatments design as a strategy for empirically determining language training approaches with mentally retarded children. Research in Developmental Disabilities, 8, 401-412.

Beck, A. R., Bock, S., Thompson, J. R., Bowman, L., & Robbins, S. (2006). Is awesome really awesome? How the inclusion of informal terms on an AAC device influences children's attitudes towards peers who use AAC. Research in Developmental Disabilities, 27, 56-69.

Beck, A. R., Bock, S., Thompson, J. R., & Kosuwan, K. (2002). Influence of communicative competence and augmentative and alternative communication technique on children's attitudes toward a peer who uses AAC. Augmentative and Alternative Communication, 18, 217-227.

Beck, A. R., Stoner, J. B., & Dennis, M. L. (2009). An investigation of aided language stimulation: does it increase AAC use with adults with developmental disabilities and complex communication needs? Augmentative and Alternative Communication, 25(1), 42-54.

Belva, B. C., Matson, J. L., Sipes, M., & Bamburg, J. W. (2012). An examination of specific communication deficits in adults with profound intellectual disabilities. Research in Developmental Disabilities, 33, 525-529.

Bernadt, A. (1995). Augmentative and alternative communication (AAC). Current Paediatrics, 5, 106-109.

Beykirch, H. L., Holcomb, T. A., & Harrington, J. F. (1990). Iconicity and sign vocabulary acquisition. American Annals of the Deaf, 135(4), 306-311.

Bowles, C., & Frizelle, P. (2016). Investigating peer attitudes towards the use of key word signing by children with Down syndrome in mainstream schools. British Journal of Learning Disabilities, 44, 284-291.

Brady, N. C., McLean, J. E., McLean, L. K., & Johnston, S. (1995). Initiation and repair of intentional communication acts by adults with severe to profound cognitive disabilities. Journal of Speech and Hearing Research, 38(6), 1334-1348.

Brady, N. C., Storkel, H. L., Bushnell, P., Barker, R. M., Saunders, K., Daniels, D., & Fleming, K. (2015). Investigating a multimodal intervention for children with limited expressive vocabularies associated with autism. American Journal of Speech-Language Pathology, 24, 438-459.

Brady, N. C., Thiemann-Bourque, K., Fleming, K., & Matthews, K. (2013). Predicting language outcomes for children learning augmentative and alternative communication: Child and environmental factors. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 56, 1595-1612.

Brewster, S. J. (2007). Asymmetries of power and competence and implications for AAC: interaction between adults with severe learning disabilities and their care staff. (Unpublished doctoral thesis), University of Birmingham, Birmingham.

Bukowski, W., Motzoi, C., & Meyer, F. (2009). Friendship as process, function, and outcome. In K. Rubin, M. Bukowski, & B. Laursen (Eds.), Handbook of peer interactions, relationships, and groups (pp. 217-231). New York: The Guilford Press.

Bunning, K., Smith, C., Kennedy, P., & Greenham, C. (2013). Examination of the communication interface between students with severe to profound and multiple intellectual disability and educational staff during structured teaching sessions. Journal of Intellectual Disability Research, 57(1), 39-52.

Buntinx, W. H. E., & Schalock, R. L. (2010). Models of disability, quality of life, and individualized supports: Implications for professional practice in intellectual disability. Journal of Policy and Practice in Intellectual Disabilities, 7(4), 283-294.

Calculator, S. N. (1999). AAC outcomes for children and youths with severe disabilities: When seeing is believing. Augmentative and Alternative Communication, 15(1), 4-12.

Calculator, S. N., & Delaney, D. (1986). Comparison of nonspeaking and speaking mentally retarded adults' clarification strategies. Journal of Speech and Hearing Disorders, 51, 252-259.

Calculator, S. N., & Dollaghan, C. (1982). The use of communication boards in a residential setting: an evaluation. Journal of Speech and Hearing Disorders, 47, 281-287.

Calveley, J. (2012). Including adults with intellectual disabilities who lack capacity to consent in research. Nursing Ethics, 19(4), 558-567.

Campisi, E., & Özyürek, A. (2013). Iconicity as a communicative strategy: Recipient design in multimodal demonstrations for adults and children. Journal of Pragmatics, 47(1), 14-27.

Carbone, V. J., Lewis, L., Sweeney-Kerwin, E. J., Dixon, J., Louden, R., & Quinn, S. (2006). A comparison of two approaches for teaching VB functions: Total Communication vs. vocal-alone. Journal of Speech-Language Pathology and Applied Behavior Analysis, 1(3), 181-192.

Carr, E. G., & Kologinsky, E. (1983). Acquisition of sign language by autistic children II: Spontaneity and generalization effects. Journal of Applied Behavior Analysis, 16(3), 297-314.

Carter, E., Sisco, L., Brown, L., Brickham, D., & Al-Khabbaz, Z. (2008). Peer interactions and academic engagement of youth with developmental disabilities in inclusive middle and high school classrooms. American Journal on Mental Retardation, 113(6), 479-494.

Carter, M. (2002). Communicative Spontaneity in Individuals with High Support Needs: An exploratory consideration of causation. International Journal of Disability, Development and Education, 49(3).

Carter, M. (2003a). Communicative spontaneity of children with high support needs who use augmentative and alternative communication systems I: Classroom spontaneity, mode and function. Augmentative and Alternative Communication, 19(3), 141-154.

Carter, M. (2003b). Communicative spontaneity of children with high support needs who use augmentative and alternative communication systems II: Antecedents and effectiveness of communication. Augmentative and Alternative Communication, 19(3), 155-169.

Carter, M., & Hotchkis, G. D. (2002). A conceptual analysis of communicative spontaneity. Journal of Intellectual and Developmental Disability, 27(3), 168-190.

Carter, M., & Maxwell, K. (1998). Promoting interaction with children using augmentative communication through a peer-directed intervention. International Journal of Disability, Development and Education, 45(1), 75-96.

Charlop, M. H., Schreibman, L., & Thibodeau, M. G. (1985). Increasing spontaneous verbal responding in autistic children using a time delay procedure. Journal of Applied Behavior Analysis, 18(2), 155-166.

Chiang, H. M., & Carter, M. (2008). Spontaneity of communication in individuals with autism. Journal of Autism and Developmental Disorders, 38(4), 693-705.

Choon Wu, Y., & Coulson, S. (2010). Gestures modulate speech processing early in utterances. NeuroReport, 21(7), 522-526.

Chung, Y. C., Carter, E. W., & Sisco, L. G. (2012). Social interactions of students with disabilities who use augmentative and alternative communication in inclusive classrooms. American Journal on Intellectual and Developmental Disabilities, 117(5), 349-367.

Claesen, T., & Vanhamel, I. (2011). Het gebruik van Spreken Met Ondersteuning van Gebaren bij volwassenen met een verstandelijke beperking in tehuizen voor werkenden en dagcentra in Vlaanderen. (Unpublished master's thesis), Katholieke Universiteit Leuven, Leuven.

Clarke, M. T., Soto, G., & Nelson, K. (2017). Language learning, recasts, and interaction involving AAC: background and potential for intervention. Augmentative and Alternative Communication, 33(1), 42-50.

Cohen, J. (1988). Statistical power analysis for the behavioral sciences (2nd ed.). Hillsdale: Lawrence Erlbaum Associates.

Cooper, S.-A., McLean, G., Guthrie, B., McConnachie, A., Mercer, S., Sullivan, F., & Morrison, J. (2015). Multiple physical and mental health comorbidity in adults with intellectual disabilities: population-based cross-sectional analysis. BMC Family Practice, 16, 110-121.

Couper, L., van der Meer, L., Schäfer, M. C. M., McKenzie, E., McLay, L., O'Reilly, M. F., . . . Sutherland, D. (2014). Comparing acquisition of and preference for manual signs, picture exchange, and speech-generating devices in nine children with autism spectrum disorder. Developmental Neurorehabilitation, 17(2), 99-109.

Cull, J. G., & Hardy, R. E. (1980). Comparison of expressive and receptive measures of intelligence. The Journal of Psychology, 105(2), 211-213.

Cummins, R. (2005). Moving from the quality of life concept to a theory. Journal of Intellectual Disability Research, 49(10), 699-706.

DeWalt, K. M., & DeWalt, B. R. (2010). Participant observation: A guide for fieldworkers (2nd ed.). Plymouth: Rowman Altamira.

Dodd, J. L., & Gorey, M. (2014). AAC intervention as an immersion model. Communication Disorders Quarterly, 35(2), 103-107.

Driesen, T., & Thora, K. (2011). De translucentie van Spreken Met Ondersteuning van Gebaren. (Unpublished master's thesis), Katholieke Universiteit Leuven, Leuven.

Dupont, M. (2013). Beïnvloedende factoren bij het onthouden van SMOG-gebaren op lange termijn. (Unpublished master's thesis), Katholieke Universiteit Leuven, Leuven.

Emerson, R. M. (1981). Observational field work. Annual Review of Sociology, 7, 351-378.

Facon, B., Facon-Bollengier, T., & Grubar, J.-C. (2002). Chronological age, receptive vocabulary, and syntax comprehension in children and adolescents with mental retardation. American Journal on Mental Retardation, 107(2), 91-98.

Faw, G. D., Reid, D. H., Schepis, M. M., Fitzgerald, J. R., & Welty, P. A. (1981). Involving institutional staff in the development and maintenance of sign language skills with profoundly retarded persons. Journal of Applied Behavior Analysis, 14(4), 411-423.

Ferm, U. M., Claesson, B. K., Ottesjö, C., & Ericsson, S. (2015). Participation and enjoyment in play with a robot between children with cerebral palsy who use AAC and their peers. Augmentative and Alternative Communication, 31(2), 108-123.

Field, A. (2009). Discovering statistics using SPSS (3rd ed.). London: SAGE Publications.

Fitzgerald, B. J., Pasewark, R. A., & Gloeckler, T. (1970). Use of the Peabody Picture Vocabulary Test with the educationally handicapped. Journal of School Psychology, 8(4), 296-300.

Fort Collins Science Center. (2016). Statistical Interpretation. Retrieved from https://www.fort.usgs.gov/sites/landsat-imagery-unique-resource/statist…

Ganz, J. B., Rispoli, M. J., Mason, R. A., & Hong, E. R. (2014). Moderation of effects of AAC based on setting and types of aided AAC on outcome variables: an aggregate study of single-case research with individuals with ASD. Developmental Neurorehabilitation, 17(3), 184-192.

Gerenser, J., & Forman, B. (2007). Speech and language deficits in children with developmental disabilities. In J. W. Jacobson, J. A. Mulick, & J. Rojahn (Eds.), Handbook of intellectual and developmental disabilities (pp. 563-579). New York: Springer.

Gold, R. L. (1958). Roles in sociological field observations. Social Forces, 36(3), 217-223.

Granlund, M., Olsson, C., & Karlan, G. (1991). Investigating the relationships among motor ability, cognitive ability and communication of persons with profound mental retardation. Scandinavian Journal of Education Research, 35(1), 31-55.

Granlund, M., Terneby, J., & Olsson, C. (1992). Creating communicative opportunities through a combined in-service training and supervision package. European Journal of Special Needs Education, 7(3), 229-252.

Grove, N., & Woll, B. (2017). Assessing language skills in adult key word signers with intellectual disabilities: Insights from sign linguistics. Research in Developmental Disabilities, 62, 174-183.

Guess, D., Benson, H. A., Siegel-Causey, E., & Agran, M. (2008). Concepts and issues related to choice making and autonomy among persons with severe disabilities. Research and Practice for Persons with Severe Disabilities, 33(1-2), 75-81.

Hagan, L., & Thompson, H. (2013). It's good to talk: developing the communication skills of an adult with an intellectual disability through augmentative and alternative communication. British Journal of Learning Disabilities, 42, 68-75.

Hamm, B., & Mirenda, P. (2006). Post-school quality of life for individuals with developmental disabilities who use AAC. Augmentative and Alternative Communication, 22(2), 134-147.

Harris, D. (1982). Communicative interaction processes involving nonvocal physically handicapped children. Topics in Language Disorders, 2(2), 21-37.

Hubbel, R. (1997). On facilitating spontaneous talking in young children. Journal of Speech and Hearing Disorders, 42(2), 216-231.

Iacono, T., & Carling-Jenkins, R. (2012). The human rights context for ethical requirements for involving people with intellectual disability in medical research. Journal of Intellectual Disability Research, 56(11), 1122-1132.

Iacono, T., & Murray, V. (2003). Issues of informed consent in conducting medical research involving people with intellectual disability. Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities, 16, 41-51.

IBM Corporation. (2016). IBM SPSS Statistics (Version 24). Retrieved from https://www.ibm.com/us-en/marketplace/statistical-analysis-and-reporting

Informatiepunt voor Ouders en Leerlingen in het Secundair Onderwijs. (n.d.). Buitengewoon secundair onderwijs (BUSO).

Johnson, H., Douglas, J., Bigby, C., & Iacono, T. (2011). The challenges and benefits of using participant observation to understand the social interaction of adults with intellectual disabilities. Augmentative and Alternative Communication, 27(4), 267-278.

Jorgensen, D. L. (1989). Participant observation: A methodology for human studies. California: SAGE Publications.

Kelly, S. D., Creigh, P., & Bartolotti, J. (2009). Integrating speech and iconic gestures in a stroop-like task: Evidence for automatic processing. Journal of Cognitive Neuroscience, 22(4), 683-694.

Kemp, C., Kishida, Y., Carter, M., & Sweller, N. (2012). The effect of activity type on the engagement and interaction of young children with disabilities in inclusive childcare settings. Early Childhood Research Quarterly, 28(2013), 134-143.

Kent-Walsh, J., Murza, K. A., Malani, M. D., & Binger, C. (2015). Effects of communication partner instruction on the communication of individuals using AAC: A meta-analysis. Augmentative and Alternative Communication, 31(4), 271-284.

Keogh, D., Whitman, T., Beeman, D., Halligan, K., & Starzynski, T. (1987). Teaching interactive signing in a dialogue situation to mentally retarded individuals. Research in Developmental Disabilities, 8(1), 39-53.

Kicklighter, R. H. (1966). Correlation of Peabody Picture Vocabulary Test scores and Stanford-Binet Intelligence Scale, form L-M scores in an educable mentally retarded population. Journal of School Psychology, V(1), 75-77.

Kieron Sheehy, & Budiyanto. (2014). Teacher's attitudes to signing for children with severe learning disabilities in Indonesia. International Journal of Inclusive Education, 18(11), 1143-1161.

King, A. M., Hengst, J. A., & DeThorne, L. S. (2012). Severe speech sound disorders: An integrated multimodal intervention. Language, Speech, and Hearing Services in Schools, 44, 195-210.

Kohnstamm, G. A., Schaerlaekens, A., de Vries, A. K., Akkerhuis, G. W., & Frooninckx, M. (1981). Nieuwe Streeflijst Woordenschat voor 6-jarigen, gebaseerd op onderzoek in Nederland en België. Lisse: Swets & Zeitlinger.

Kossyvaki, L., Jones, G., & Guldberg, K. (2016). Training teaching staff to facilitate spontaneous communication in children with autism: Adult Interactive Style Intervention (AISI). Journal of Research in Special Educational Needs, 16(3), 156-168.

Kraat, A. W. (1987). Communication interaction between aided and natural speakers (1st ed.). Toronto: Canadian Rehabilitation Council for the Disabled.

Laerd Statistics. (2013). Cohen's kappa using SPSS Statistics. Retrieved from https://statistics.laerd.com/spss-tutorials/cohens-kappa-in-spss-statis…

Landis, R. J., & Koch, G. G. (1977). The measurement of observer agreement for categorical data. Biometrics, 33(1), 159-174.

Lieberth, A. K., & Gamble, M. E. B. (1991). The role of iconicity in sign language learning by hearing adults. Journal of Communication Disorders, 24(2), 89-99.

Light, J. (1999). Do augmentative and alternative communication interventions really make a difference?: The challenges of efficacy research. Augmentative and Alternative Communication, 15(1), 13-24.

Light, J., Dattilo, J., English, J., Gutierrez, L., & Hartz, J. (1992). Instructing facilitators to support the communication of people who use augmentative communication systems. Journal of Speech and Hearing Research, 35(4), 865-875.

Light, J., & McNaughton, D. (2015). Designing AAC research and intervention to improve outcomes for individuals with complex communication needs. Augmentative and alternative communication, 31(2), 85-96.

Lollar, D. J., & Simeonsson, R. J. (2005). Diagnosis to function: Classification for children and youths. Developmental and Behavioral Pediatrics, 26(4), 323-330.

Loncke, F., Campbell, J., England, A. M., & Haley, T. (2006). Multimodality: a basis for augmentative and alternative communication--psycholinguistic, cognitive, and clinical/educational aspects. Disability and Rehabilitation, 28(3), 169-174.

Loncke, F., Nijs, M., & Smet, L. (1998). SMOG: Spreken Met Ondersteuning van Gebaren (4th ed.). Antwerpen: Garant.

Loncke, F., Vander Beken, K., Verbanck, I., Quertinmont, S., & Lloyd, L. L. (1997). Multimodaliteit en compatibiliteit. Stem-, Spraak- en Taalpathologie, 6(4), 221-240.

Luftig, R. L. (1983). Variables influencing the learnability of individual signs and sign lexicons: A review of the literature. Journal of Psycholinguistic Research, 12(4), 361-376.

Maes, B., & Petry, K. (2006). Kwaliteit van leven bij personen met verstandelijke beperkingen. Gedrag en Gezondheid: 2006, 34(4), 280-295.

McCall, F., Marková, I., Murphy, J., Moodie, E., & Collins, S. (1997). Perspectives on AAC systems by the users and by their communication partners. European Journal of Disorders of Communication, 32(S3), 235-256.

McConkey, R., Morris, I., & Purcell, M. (1999). Communications between staff and adults with intellectual disabilities in naturally occurring settings. Journal of Intellectual Disability Research, 43(3), 194-205.

McDermott, S., Durkin, M. S., Schupf, N., & Stein, Z. A. (2007). Epidemiology and etiology of mental retardation. In J. W. Jacobson, J. A. Mulick, & J. Rojahn (Eds.), Handbook of intellectual and developmental disabilities (pp. 3-40). New York: Springer.

McHugh, M. L. (2012). Interrater reliability: the kappa statistic. Biochemia Medica, 22(3), 276-282.

McNeill, D. (1985). So you think gestures are nonverbal? Psychological Review, 92(3), 350-371.

Meuris, K. (2014). Let your hands do the talking: Key word signing in adults with intellectual disability. (Doctoral thesis), KU Leuven, Leuven.

Meuris, K., Maes, B., De Meyer, A. M., & Zink, I. (2014). Manual signing in adults with intellectual disability: Influence of sign characteristics on functional sign vocabulary. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 57(3), 990-1010.

Meuris, K., Maes, B., & Zink, I. (2014). Key word signing usage in residential and day care programs for adults with intellectual disability. Journal of Policy and Practice in Intellectual Disabilities, 11(4), 255-267.

Meuris, K., Maes, B., & Zink, I. (2015). Teaching adults with intellectual disability manual signs through their support staff: A key word signing program. American Journal of Speech-Language Pathology, 24(3), 545-560.

Mirenda, P. (2014). Revisiting the mosaic of supports required for including people with severe intellectual or developmental disabilities in their communities. Augmentative and Alternative Communication, 30(1), 19-27.

Moons, L., & Vanrompay, S. (2016). SMOG-gebruik en responsiviteit: Interactie tussen communicatiepartners en volwassenen met een verstandelijke beperking. (Unpublished master's thesis), Katholieke Universiteit Leuven, Leuven.

Murphy, E., Dingwall, R., Greatbatch, D., Parker, S., & Watson, P. (1998). Qualitative research methods in health technology assessment: a review of the literature. Health Technology Assessment, 2(16), 294.

Murray, J., & Goldbart, J. (2009). Augmentative and alternative communication: a review of current issues. Pediatrics and Child Health, 19(10), 464-468.

Nijs, M., Smet, L., & Loncke, F. (2003). Spreken met ondersteuning van gebaren: Een helpende hand voor personen met ernstige communicatieve beperkingen. In M. Buyens (Ed.), Gebarentaaltolken: een brug tussen doven en horenden (pp. 147-158). Antwerpen: Garant.

Ogletree, B. T., Bartholomew, P., Kirksey, M. L., Guenigsman, A., Hambrecht, G., Price, J., & Wofford, M. C. (2016). Communication training supporting an AAC user with severe intellectual disability: Application of the communication partner instruction model. Journal of Developmental and Physical Disabilities, 28, 135-152.

Olsson, C. (2005). The use of communicative functions among pre-school children with multiple disabilities in two different setting conditions: group versus individual patterns. Augmentative and Alternative Communication, 21(1), 3-18.

Ortega, G., & Morgan, G. (2015). The effect of iconicity in the mental lexicon of hearing non-signers and proficient signers: evidence of cross-modal priming. Language, Cognition and Neuroscience, 30(5), 574-585.

Pattison, A. E., & Robertson, R. E. (2016). Simultaneous presentation of speech and sign prompts to increase MLU in children with intellectual disability. Communication Disorders Quarterly, 37(3), 141-147.

Perniss, P., Thompson, R. L., & Vigliocco, G. (2010). Iconicity as a general property of language: evidence from spoken and signed languages. Frontiers in Psychology, 1(227), 1-15.

Pool, D. A., & Brown, R. (1970). The Peabody Picture Vocabulary Test as a measure of general adult intelligence. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 34(1), 8-11.

Powell, G., & Clibbens, J. (1994). Actions speak louder than words: Signing and speech intelligibility in adults with Down's syndrome. Down Syndrome Research and Practice, 2(3), 127-129.

Rapport, M., Stoner, G., DuPaul, G., Kelly, K., Tucker, S., & Schoeler, T. (1988). Attention deficit disorder and methylphendidate: A multilevel analysis of dose-response effects on children's impulsivity across settings. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 27(1), 60-69.

Roberts, L. W., & Roberts, B. (1999). Psychiatric research ethics: An overview of evolving guidelines and current ethical dilemmas in the study of mental illness. Biological Psychiatry, 48(8), 1025-1038.

Robinson, J. H., & Griffith, P. L. (1979). On the scientific status of iconicity. Sign Language Studies, 25, 297-315.

Rombouts, E., Maes, B., & Zink, I. (2016a). Attitude and key word signing usage in support staff. Research in Developmental Disabilities, 55, 77-87.

Rombouts, E., Maes, B., & Zink, I. (2016b). The behavioural process underlying augmentative and alternative communication usage in direct support staff. Journal of Intellectual and Developmental Disability, 1-13.

Rombouts, E., Maes, B., & Zink, I. (2017). Beliefs and habits: staff experiences with key word signing in special schools and group residential homes. Augmentative and Alternative Communication, 1-10.

Rombouts, E., Maes, B., & Zink, I. (in press). Key word signing usage of adults with intellectual disabilities: Influence of communication partners' sign usage and responsivity. American Journal of Speech-Language Pathology.

Rämä, I., Kontu, E., & Pirttimaa, R. (2014). Communicative spontaneity in autism: exploring supportive prompts in an educational context. European Journal of Special Needs Education, 29(2), 184-199.

Salvador-Carulla, L., Reed, G. M., Vaez-Azizi, L. M., Cooper, S. A., Martinez-Leal, R., Bertelli, M., . . . Saxena, S. (2011). Intellectual developmental disorders: towards a new name, definition and framework for "mental retardation/intellectual disability" in ICD-11. World Psychiatry, 10(3), 175-180.

Schalock, R. (2005). Guest Editorial. Introduction and overview. Journal of Intellectual Disability Research, 49(10), 695-698.

Schalock, R., Keith, K., Verdungo, M., & Gómez, L. (2010). Quality of life model development and use in the field of intellectual disability. In R. Kober (Ed.), Enhancing the Quality of Life of People with Intellectual Disabilities (Vol. 41, pp. 17 - 32). New York: Springer.

Schepis, M. M., Reid, D. H., Fitzgerald, J. R., Faw, G. D., van den Pol, R. A., & Welty, P. A. (1982). A program for increasing manual signing by autistic and profoundly retarded youth within the daily environment. Journal of Applied Behavior Analysis, 15(3), 363-379.

Schlichting, L. (2005). Peabody Picture Vocabulary Test-III-NL (PPVT-III-NL). In L. M. Dunn & L. M. Dunn (Eds.), (3rd ed.). Amsterdam: Pearson.

Schuurman, M., Speet, M., & Kersten, M. (2004). De kwestie van de toestemming. In L. K. Gehandicaptenzorg (Ed.), Onderzoek met mensen met een verstandelijke beperking: Handreikingen voor de praktijk (pp. 46-47). Utrecht.

Schweigert, P., & Rowland, C. (1992). Early communication and microtechnology: Instructional sequence and case studies of children with severe multiple disabilities. Augmentative and Alternative Communication, 8(4), 273-286.

Shire, S. Y., & Jones, N. (2015). Communication partners supporting children with complex communication needs who use AAC: a systematic review. Communication Disorders Quarterly, 37(1), 3-15.

Sigafoos, J., & Drasgow, E. (2001). Conditional use of aided and unaided AAC: A review and clinical case demonstration. Focus on Autism and Other Developmental Disabilities, 16(3), 152-161.

Sigafoos, J., Schlosser, R. W., & Sutherland, D. (2010). Augmentative and alternative communication. In International Encyclopedia of Rehabilitation (pp. 1-9). Buffalo: Center for International Rehabilitation Research Information and Exchange.

Sim, J., & Wright, C. C. (2005). The kappa statistic in reliability studies: use, interpretation, and sample size requirements. Physical Therapy, 85(3), 257-268.

Simonton, E. (2016). Behavioral Observation Tool (Version 3.4). Portage: Simonton Software.

Sisson, L. A., & Barrett, R. P. (1984). An alternating treatments comparison of oral and total communication training with minimally verbal retarded children. Journal of Applied Behavior Analysis, 17(4), 559-566.

Smith, M. M., & Murray, J. (2011). Parachute without a ripcord: the skydive of communication interaction. Augmentative and Alternative Communication, 27(4), 292-303.

Snell, M., Brady, N., McLean, L., Ogletree, B., Siegel, E., Sylvester, L., . . . Sevcik, R. (2010). Twenty years of communication intervention research with individuals who have severe intellectual and developmental disabilities. American Journal on Intellectual and Developmental Disabilities, 115(5), 364-380.

Snodgrass, M. R., Stoner, J. B., & Angell, M. E. (2013). Teaching conceptually referenced core vocabulary for initial augmentative and alternative communication. Augmentative and Alternative Communication, 29(4), 322-233.

Stalmans, F. (2014). Peer-interacties bij kinderen met ernstige meervoudige beperkingen in een inclusieve setting. (Unpublished master's thesis), KU Leuven, Leuven.

Sutherland, D., Gillon, G., & Yoder, D. (2005). AAC use and service provision: a survey of New Zealand speech-language therapists. Augmentative and Alternative Communication, 21(4), 295-307.

Teneval, S., & Villanueva, M. (2009). Are you getting the message? The effects of SimCom on the message received by deaf, hard of hearing, and hearing students. Sign Language Studies, 9(3), 266-286.

Throne, F. M., & Kaspar, J. C. (1965). The Peabody Picture Vocabulary Test in comparison with other intelligence tests and an achievement test in a group of mentally retarded boys. Educational and Psychological Measurement, XXV(2), 589-595.

Travers, J. C., Tincani, M. J., & Lang, R. (2014). Facilitated Communication denies people with disabilities their voice. Research and Practice for Persons with Severe Disabilities, 39(3), 195-202.

van der Meer, L., Kagohara, D., Achmadi, D., O'Reilly, M. F., Lancioni, G. E., Sutherland, D., & Sigafoos, J. (2012). Speech-generating devices versus manual signing for children with developmental disabilities. Research in Developmental Disabilities, 33(5), 1658-1669.

van der Meer, L., Kagohara, D., Roche, L., Sutherland, D., Balandin, S., Green, V. A., . . . Sigafoos, J. (2013). Teaching multi-step requesting and social communication to two children with autism spectrum disorders with three AAC options. Augmentative and Alternative Communication, 29(3), 222-234.

van der Meer, L., Sigafoos, J., O'Reilly, M. F., & Lancioni, G. E. (2011). Assessing preferences for AAC options in communication interventions for individuals with developmental disabilities: A review of the literature. Research in Developmental Disabilities, 32, 1422-1431.

van der Meer, L., Sutherland, D., O'Reilly, M. F., Lancioni, G. E., & Sigafoos, J. (2012). A further comparison of manual signing, picture exchange, and speech-generating devices as communication modes for children with autism spectrum disorders. Research in Autism Spectrum Disorders, 6, 1247-1257.

Vandenberk, L., & Van Opstal, E. (2016). De implementatie van SMOG in het buitengewoon secundair onderwijs: Een interviewstudie. (Unpublished master's thesis), KU Leuven, Leuven.

Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap,  § 15 (2006).

Viera, A. J., & Garrett, J. M. (2005). Understanding interobserver agreement: The kappa statistic. Family Medicine, 37(5), 360-363.

Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap, G. V. (n.d.). Begeleiding en opvang voor personen met een handicap.

Volker, M. A. (2006). Reporting effect size estimates in school psychology research. Psychology in the Schools, 43(6), 653-672.

von Tetzchner, S., & Basil, C. (2011). Terminology and notation in written representations of conversations with augmentative and alternative communication. Augmentative and Alternative Communication, 27(3), 141-149.

von Tetzchner, S., & Jensen, K. (1999). Interacting with people who have severe communication problems: ethical considerations. International Journal of Disability, Development and Education(4), 453-462.

Wells, M. E. (1981). The effects of total communication training versus traditional speech training on word articulation in severely mentally retarded individuals. Applied Research in Mental Retardation, 2, 323-333.

WHO. (2001). International classification of functioning, disability and health: ICF. Geneva: World Health Organization.

WHO. (2007). Atlas: global resources for persons with intellectual disabilities (S. Saxena, M. G. Cumbrera, C. Mercier, & J. Lecomte Eds.). Switzerland: WHO Press.

Wilbur, R. B., & Petersen, L. (1998). Modality interactions of speech and signing in simultaneous communication. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 41(1), 200-212.

Wilder, J., & Granlund, M. (2003). Behaviour style and interaction between seven children with multiple disabilities and their caregivers. Child: Care, Health and Development, 29(6), 559-567.

Wright, C. A., Kaiser, A. P., Reikowsky, D. I., & Roberts, M. Y. (2013). Effects of a naturalistic sign intervention on expressive language of toddlers with down syndrome. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 56, 994-1008.

Özyürek, A., Willems, R. M., Kita, S., & Hagoort, P. (2007). On-line integration of semantic information from speech and gesture: Insights from event-related brain potentials. Journal of Cognitive Neuroscience, 19(4), 605-616.

Universiteit of Hogeschool
Master in de logopedische en audiologische wetenschappen
Publicatiejaar
2017
Promotor
Inge Zink
Kernwoorden