Het boek als krachtig medium in zakformaat. De drukkersstrategieën van Joannes Grapheus, Antwerpen 1527-1569

Maite De Beukeleer
De vormgeving van boek zoals we het vandaag kennen, werd grotendeels ontwikkeld in de vroege zestiende eeuw, toen drukkers nieuwe manieren zochten om hun boeken aantrekkelijk te maken. Deze scriptie onderzoekt hoe de vormgeving in deze periode veranderde aan de hand van de casus van één drukkers: de Antwerpenaar Joannes Grapheus.

Het internet of een zestiende-eeuws boek? Een klein verschil

v\:* {behavior:url(#default#VML);}
o\:* {behavior:url(#default#VML);}
w\:* {behavior:url(#default#VML);}
.shape {behavior:url(#default#VML);}

96

Normal
0
false

21

false
false
false

NL
X-NONE
X-NONE

/* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:Standaardtabel;
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-priority:99;
mso-style-parent:"";
mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt;
mso-para-margin:0cm;
mso-para-margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:12.0pt;
font-family:Calibri;
mso-ascii-font-family:Calibri;
mso-ascii-theme-font:minor-latin;
mso-hansi-font-family:Calibri;
mso-hansi-theme-font:minor-latin;
mso-fareast-language:EN-US;}

In tijden van Google en fake news wordt het eens temeer duidelijk: het internet is een krachtig medium. Met één muisklik kunnen we niet alleen alles te weten komen, maar kunnen we ook onze eigen ideeën verspreiden. Toch is dit niet de eerste keer dat een nieuw medium een informatierevolutie ontketende. Halverwege de vijftiende eeuw vond Johannes Gutenberg de boekdrukkunst uit. Bekende auteurs als Luther en Erasmus konden via het boek hun ideeën sneller en verder verspreiden. Zonder het gedrukte boek had misschien niemand naar hen geluisterd …

Made in Antwerp

Ook verschillende Antwerpenaren sprongen op de kar. Zij maakten in het begin van de zestiende eeuw van Antwerpen een belangrijk drukkerscentrum. Antwerpse boeken werden in heel Europa en zelfs in het net ontdekte Amerika verspreid. Maar om succesvol te zijn, moesten de drukkers uiteraard ook aan marketing doen. Hoe ze dat deden, weten we niet zo goed. Om dat uit te zoeken, bestudeerde ik de strategieën van één Antwerpse drukker: Joannes Grapheus. Hij drukte voornamelijk religieuze boeken en drukwerk voor intellectuelen en humanisten, maar enkele boeken waren overduidelijk voor een minder geleerd publiek bedoeld. Hoe probeerde hij zoveel mogelijk verschillende lezers te lokken?

Reclame avant la lettre

Reclame voor boeken bestond nog niet in de zestiende eeuw. Een boek had zelfs geen kaft: wie een boek kocht, moest er zelf mee naar de boekbinder. Hoe moest een drukker er dan voor zorgen dat zijn boeken verkocht geraakten? Het was belangrijk om goed na te denken over hoe het boek er uit moest zien. Dat heet de vormgeving. Grapheus koos er bijvoorbeeld voor om een titelpagina te gebruiken. In het begin van de zestiende eeuw was dat nog iets nieuws. Op de titelpagina kon naast een afbeelding die de aandacht trok ook informatie staan die interesse bij de lezer opwekte: een spannende titel, de naam van een bekende auteur, de naam van de drukker … Zeker als hij erom bekend stond wel meer goede boeken te drukken.

Image removed.De titelpagina van “Cosmographicus liber” van Petrus Apianus (gedrukt in 1529 door Joannes Grapheus)

 

Image removed.Een pagina uit de Nederlandse vertaling van “Ab urbe condita” van Titus Livius met een gotisch lettertype (gedrukt in 1541 door Joannes Grapheus)

 

Klant is koning

Lezers overtuigen om je boek te lezen doe je niet alleen door je boek aantrekkelijk te maken. De zestiende-eeuwse drukkers hielden er ook rekening mee dat de lezer bepaalde wensen had en we weten het allemaal: de klant is koning.

Ten eerste zorgden de drukkers voor hulpmiddelen voor wie niet zo goed kon lezen. Zo gebruikte Grapheus in bijna al zijn boeken titels of afbeeldingen om iets te verduidelijken. Ook maakte hij bijna altijd gebruik van glossen. Dit zijn enkele woorden in de marge die voor veel verschillende zaken gebruikt worden. Vaak werd een glos gebruikt om heel kort samen te vatten waar dit deel van de tekst over gaat. Enkele boeken drukte hij ook in het gotische schrift. Vandaag kunnen we dat niet meer zo goed lezen, maar in de zestiende eeuw konden minder goede lezers enkel gotische en geen humanistische lettertypes (bijvoorbeeld Times New Roman) lezen.

Ten tweede hielden drukkers ook rekening met wie wel goed kon lezen. Deze lezers wilden vaak snel dingen op kunnen zoeken. Grapheus gaf daarom zijn pagina’s paginanummers en koptitels (dit zijn de titels die bovenaan elke bladzijde staan). Heel vaak drukte hij een index of inhoudstafel. Ook de glos zorgde ervoor dat de lezer snel het juiste deel van de tekst vond. Wie goed kon lezen, maakte ook graag notities in het boek. Daarom liet Grapheus vaak veel ruimte in de marge of tussen de regels.

Tenslotte was het ook belangrijk dat een boek groot of klein genoeg was. Een groep zangers die met z’n allen uit één boek wilde zingen, had natuurlijk een groot boek nodig. Iemand die veel reisde, wilde dan weer een klein en licht boek. En verboden boeken moesten klein zijn om niet op te vallen.  Bovendien was papier duur, dus wie minder rijk was, kon zich alleen kleine boeken veroorloven. Bijna alle boeken van Grapheus werden in een vrij klein formaat gedrukt, ongeveer een A6 of nog kleiner.

Image removed.

Image removed.Twee pagina’s uit “Quastiones disputae” van Thomas Aquinas met op de linkerpagina een index en op de rechterpagina een titel, koptitel en glossen in de marge (gedrukt in 1569 door Joannes Grapheus)

 

Haantje de voorste of hekkensluiter?

Voor ons lijkt het normaal dat een boek een titelpagina, paginanummers, een inhoudstafel, enzovoort heeft. In het begin van de zestiende eeuw was dit allemaal nog fonkelnieuw. Heel wat drukkers experimenteerden met deze nieuwe dingen, net zoals je vandaag heel wat vernieuwingen ziet op vlak van internet, sociale media en smartphone-applicaties.

Joannes Grapheus was zeker niet de Bill Gates, Steve Jobs of Mark Zuckerberg onder de drukkers, maar hij was zeker ook geen achterblijver. Terwijl het merendeel van de drukkers tot in de zeventiende eeuw Latijnse boeken met een humanistisch lettertype drukten en Nederlandse of Franse boeken met een gotisch, gebruikte Grapheus in 1527 als eerste in de Lage Landen een humanistisch lettertype voor andere talen dan het Latijn.

Het uiterlijk van de boeken die we vandaag lezen werd bedacht in de zestiende eeuw door drukkers zoals Joannes Grapheus. Als zij niet allerlei nieuwigheden uitgeprobeerd hadden, lazen we vandaag misschien nog steeds boeken zonder titelpagina, titels of paginanummers. Misschien zouden we nog steeds gotische lettertypes gebruiken …

Image removed.Een pagina uit een boek met een brief van keizer Karel V, een van de eerste Nederlandstalige boeken dat in een humanistisch lettertype gedrukt werd (gedrukt in 1527 door Joannes Grapheus)

 

 

 

Bibliografie

96

Normal
0

21

false
false
false

NL
X-NONE
X-NONE

/* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:Standaardtabel;
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-priority:99;
mso-style-parent:"";
mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt;
mso-para-margin:0cm;
mso-para-margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:12.0pt;
font-family:Calibri;
mso-ascii-font-family:Calibri;
mso-ascii-theme-font:minor-latin;
mso-hansi-font-family:Calibri;
mso-hansi-theme-font:minor-latin;
mso-fareast-language:EN-US;}

Universal Short Title Catalogue, University of St Andrews, < http://www.ustc.ac.uk/ >, geraadpleegd op 30 december 2016.

Biemans Jos, "Sjabloonboeken tussen handschrift en druk", in: Boek & letter. Boekwetenschappelijke bijdragen ter gelegenheid van het afscheid van prof. dr. Frans A. Janssen als hoogleraar in de Boek- en bibliotheekgeschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam, Amsterdam: Buitenkant, 2004, 419-442.

Blair Ann, "Reading strategies for coping with information overload ca. 1550-1700", Journal of the History of Ideas, 64/1, 2003, 11-28.

Cavallo Guglielmo en Roger Chartier, "Introduction", in: Guglielmo Cavallo en Roger Chartier (red.), A history of reading in the West, Studies in print culture & the history of the book, nr. 1, Amherst: University of Massachusetts Press, 1999, 1-36.

Cockx-Indestege Elly, "De buitenkant en de binnenkant. Een Leven van Jezus gedrukt door Gheraert Leeu in 1487", in: Jan Pauwels (red.), Gheprint tAntwerpen, Kapellen: Pelckmans, 2004, 33-45.

Cockx-Indestege Elly, Geneviève Glorieux en Bart op de Beeck, Belgica typographica 1541-1600: catalogus librorum impressorum ab anno MDXLI ad annum MDC in regionibus quae nunc Regni Belgarum partes sunt, Collection du Centre national de l'archéologie et de l'histoire du livre, 2 dln., Nieuwkoop: De Graaf, 1994.

Cockx-Indestege Elly en Willem Heijting, "De doorbraak van de drukkunst in roerige tijden", Jaarboek voor Nederlandse boekgeschiedenis, 17, 2010, 93-140.

Delsaerdt Pierre, "De kennismachines van Cornelis Kiliaan. Een typografische analyse van drie Nederlandse woordenboeken uit de 16de eeuw", De Gulden Passer, 87, 2009, 9-30.

---, "Een sterk medium in onzekere tijden. Nederlandse postincunabelen en hun betekenis", De Boekenwereld, 33/1, 2017, 8-11.

den Hollander August, "Dat Nieuwe Testament, dwelck alle boecken te bouen gaet. Adriaen van Berghen, 1533", in: Jan Pauwels (red.), Gheprint tAntwerpen, Kapellen: Pelckmans, 2004, 47-62.

Eisenstein Elizabeth, The printing press as an agent of change: communications and cultural transformations in early-modern Europe, 2 dln., Cambridge: Cambridge University Press, 1979.

Enenkel Karl A.E. en Wolfgang Neuber, "Einleitung", in: Karl A.E. Enenkel en Wolfgang Neuber (red.), Cognition and the book. Typologies of formal organisation of knowledge in the printed book of the Early Modern Period, Intersections. Yearbook for Early Modern Studies, nr. 4, Leiden: Brill, 2005, 1-5.

Janssen Frans A., Technique and design in the history of printing: 26 essays, 't Goy-Houten: Hes & De Graaf, 2004.

---, "The rise of the typographical paragraph", in: Karl A.E. Enenkel en Wolfgang Neuber (red.), Cognition and the book. Typologies of formal organisation of knowledge in the printed book of the Early Modern period, Intersections. Yearbook for Early Modern Studies, nr. 4, Leiden: Brill, 2005, 9-34.

Labarre Albert, "Les incunables: la présentation du livre", in: Henri-Jean Martin en Roger Chartier (red.), Le livre conquérant, du Moyen Âge au milieu du XVIIe siècles, Histoire de l'édition française, nr. 1, Parijs: Promodis, 1982, 195-216.

Laufer Roger, "L’espace visuel du livre ancien ", in: Henri-Jean Martin en Roger Chartier (red.), Le livre conquérant, du Moyen Âge au milieu du XVIIe siècles, Histoire de l'édition française, nr. 1, Parijs: Promodis, 1982.

Lewis John, Anatomy of printing: the influences of art and history on its design, Londen: Faber & Faber, 1970.

Martin Henri-Jean, Jean-Marc Chatelain en Isabelle Diu, La naissance du livre moderne (14e-17e siècles): mise en page et mise en texte du livre français, s.l.: Editions du cercle de la librairie, 2000.

McKitterick David, "Geschiedenissen van het boek en geschiedenissen van Antwerpen", in: Jan Pauwels (red.), Gheprint tAntwerpen, Kapellen: Pelckmans, 2004, 11-31.

Moss Ann, "Locating knowledge", in: Karl A.E. Enenkel en Wolfgang Neuber (red.), Cognition and the book. Typologies of formal organisation of knowledge in the printed book of the Early Modern period, Intersections. Yearbook for Early Modern Studies, nr. 4, Leiden: Brill, 2005, 35-50.

Nijhoff Wouter en Maria-Elisabeth Kronenberg, Nederlandsche bibliographie van 1500 tot 1540, 3 dln., Den Haag: Nijhoff, 1919-1971.

Nijhoff Wouter en Hendrik Vervliet, Post-incunabula en hun uitgevers in de Lage Landen: een bloemlezing gebaseerd op Wouter Nijhoff's L'art typographique, Den Haag: Nijhoff, 1979.

Pettegree Andrew, Reformation and the culture of persuasion, New York: Cambridge University Press, 2005.

---, The book in the Renaissance, New Haven-Londen: Yale University Press, 2010.

Pittion Jean-Paul, [= Frédérique Barbier], Le livre à la Renaissance. Introduction à la bibliographie historique et matérielle, Nugae humanisticae sub signo Erasmi, dl. 15, Turnhout: Brepols, 2013.

Richardson Brian, Printing, writers and readers in Renaissance Italy, Cambridge: Cambridge University Press, 1999.

Rouzet Anne en Micheline Colin-Boon, Dictionnaire des imprimeurs, libraires et éditeurs des 15e et 16e siècles dans les limites géographiques de la Belgique actuelle, Collection du Centre national de l'archéologie et de l'histoire du livre, 3 dln., Nieuwkoop: De Graaf, 1975.

Slights William W.E., [= Ann Arbor], Managing readers: printed marginalia in English Renaissance books, Editorial theory and literary criticism, dl. 1, Michigan: University of Michigan Press, 2001.

Smith Margaret M., The title-page. Its early development 1460-1510, London: The British Library, 2000.

Smith Paul J., "Cognition in emblematic fable books", in: Karl A.E. Enenkel en Wolfgang Neuber (red.), Cognition and the book. Typologies of formal organisation of knowledge in the printed book of the Early Modern Period, Intersections. Yearbook for Early Modern Studies, nr. 4, Leiden: Brill, 2004, 161-186.

Soly Hugo, "Sociale relaties in Antwerpen tijdens de 16de en 17de eeuw", in: Jan Van der Stock (red.), Antwerpen, verhaal van een metropool (16de-17de eeuw), Gent: Snoeck-Ducaju & Zoon, 1993, 37-47.

Thomas Werner, Eddy Stols en Francine De Nave, "Inleiding", in: Eddy Stols en Werner Thomas (red.), Een wereld op papier. Zuid-Nederlandse boeken, prenten en kaarten in het Spaanse en Portugese wereldrijk (16de-18de eeuw), Leuven: Acco, 2009, 7-22.

Vandeweghe Frank en Bart Op de Beeck, Drukkersmerken uit de 15de en de 16de eeuw binnen de grenzen van het huidige België, Nieuwkoop: De Graaf, 1993.

Vervliet Hendrik, Sixteenth-century printing types of the Low Countries, Amsterdam: Menno Hertzberger & co, 1968.

Universiteit of Hogeschool
Master of Arts in de Geschiedenis
Publicatiejaar
2017
Promotor
Pierre Delsaerdt
Kernwoorden