City in the Making - FLM at the Frontline of the Housing Struggle in São Paulo

Ken Vervaet Matthias Lamberts
Aan de hand van een cartografische analyse van verschillende nederzettingen wordt onderzocht hoe sociale beweging FLM in São Paulo tracht te bouwen aan een meer inclusieve, sociale stad. Door te schakelen tussen verschillende schalen, ontstaat een dialoog tussen het individuele en de snel ontwikkelende stedelijk context. Een ontwerpoefening vat tot slot verschillende lessen en paradoxen samen en stelt de vraag naar de mogelijke bijdrage van de architect-urbanist.

Bezet! - Aan de frontlinie van de huisvestingsstrijd in São Paulo

“We gaan naar huis, vrienden!”

Doffe bonzen weerklinken doorheen Nove de Julho, een van de meest prominente boulevards van São Paulo, wanneer de sloophamers op het dichtgemetselde deurportaal van het verlaten overheidsgebouw INSS landen. Een kleine honderd families wachten ongeduldig om het verlaten gebouw binnen te dringen. Niet veel later slepen ze timmerhout, matrassen, voedsel, potten en pannen binnen, aangemoedigd door strijdkreten van de coördinatoren. Slechts een uur hebben de families nodig vooraleer de opening opnieuw wordt afgesloten. De actie maakt deel uit van een tweejaarlijkse actie onder de sociale beweging FLM - Frontlinie in de Strijd voor Huisvesting. In deze gezamenlijke actie op 30 oktober worden vijf gebouwen en zeven terreinen over de hele stad bezet. In de daaropvolgende uren, onder trots vertoon van hun rode vlaggen, worden de occupaties het toneel van collectieve zelforganisatie. In een context van grote angst voor uitzetting, vormen deze zelforganisatie en zelfconstructie de kiem van wat een woonomgeving zou kunnen worden.

“Wij willen huisvesting!”

Terwijl een derde van de inwoners van São Paulo als sem teto wordt beschouwd, een algemene term voor mensen zonder of in onzekere woonomstandigheden, wordt de in ijltempo uitbreidende stad geconfronteerd met een overvloedige leegstand van gebouwen en terreinen. Deze paradox is het belangrijkste argument voor de sociale bewegingen in hun strijd naar waardige huisvesting. Sinds hun ontstaan in de jaren 1970 verenigen en mobiliseren sociale bewegingen in São Paulo diegenen die buiten de formele huisvestingsmarkt vallen in een gezamenlijke strijd, en al doende gaven ze mede vorm aan de ruimtelijke en politieke context van São Paulo. Door middel van een wijd pallet aan tactieken proberen ze de ongelijke huisvesting aan te kaarten en burgerrechten af te dwingen. Meer specifiek beschouwt FLM het bezetten van het verlaten gebouwenbestand als het instrument bij uitstek in een permanente strijd naar toegankelijke huisvesting in São Paulo. De occupaties voorzien directe huisvesting en geven bovendien een stem aan diegenen zonder andere middelen. Ondanks het vluchtige karakter van de meeste occupaties maken ze indruk door de grootte en snelheid van de mobilisaties.

Vechten in aantal en volharding is de enige manier waarop de armen hun stem kunnen laten horen. Het mobiliseren van arme gemeenschappen is daarom van cruciaal belang voor het voortbestaan van de beweging. Zowel de sloppennederzettingen die worden benaderd, als de sociale faciliteiten die worden voorzien door de sociale beweging liggen ruimtelijk verspreid over de stad, langs of onder stedelijke infrastructuren en in vervallen stedelijk weefsel. De hoge woondichtheid en een gebrek aan private ruimten leiden tot een nieuwe vorm van ‘samenleven’. Het is dit collectieve bestaan dat het substraat vormt waarop de sociale bewegingen zijn ontstaan. Georganiseerd in basisgroepen worden de bewoners van deze nederzettingen als de voetsoldaten die deelnemen aan acties zoals demonstraties, openbare hoorzittingen, kampen en bezettingen van gebouwen en terreinen.

Hout, bakstenen, golfplaten, buizen en leidingen

De occupaties die erin slagen langer te blijven bestaan vormen het stadium van een architectuur die voortdurend onder (her)constructie is, aangepast aan de nomadische levensstijl van de bezetters. Het eigen gerijde bouwen met vaak verkregen, verzamelde of gestolen materialen enkel gebruik makend op eigen kunde impliceert een eenvoudige, maar innovatieve omgang met structuur en invulling. De houten hutten, even eenvoudig verder uit te breiden als uiteen te nemen, staan flexibel tegenover zowel gezinsuitbreiding als tegenover de sluipende dreiging van uitzetting. Op die manier bouwen de bezetters mee van een tijdelijke occupatie tot een permanent deel van de stad.

De terreinen geoccupeerd door de sociale bewegingen zijn de laatste resterende open ruimten in het dichte, perifere weefsel. Ze zijn vaak gelegen tussen residentiële hoogbouw, niet-residentiële gebouwen en naast infrastructuren of in overstromingsgebieden en zijn doorgaans sterk gedefinieerd door topografie. Hoewel de groei spontaan lijkt, bepalen latente planners zoals topografie, infrastructuren en waterlopen de ruimtelijke uitkomst.

Een duurzame uitweg?

Ondanks hun sociale agenda slagen de sociale bewegingen er amper in om niet-residentiële faciliteiten te voorzien op hun occupaties, laat staan om de natuur te vrijwaren. Niet zelden worden de laatste groene ruimtes van de stad aangesneden voor nieuwe bezettingen. De illegale status van de occupaties, de voortdurende vrees voor uitzetting en de concurrentie met andere belangengroepen resulteren in een tekort aan ademruimte voor een duurzame, lange termijnvisie, en zijn vooral gericht op het voorzien van tijdelijke woningen.

Deze paradoxale situatie roept de vraag op wat de mogelijkheden zijn van stedelijk ontwerp in dergelijke context. Door de denkwijze van de sociale beweging om te keren, en niet op de individuele noden van huisvesting te focussen, gaat het voorgestelde ontwerp uit van grootstedelijke en ecologische armaturen. Een onderzoek naar het gedrag van water in de verstedelijkte riviervallei, brengt het ontwerp in een schaal ver buiten deze van de occupatie. In de aanpak van de meest prangende problemen zoals erosie en overstroming van woningen en in de implementatie van infrastructuur vindt de stedelijke planner de opportuniteiten om de directe behoefte aan huisvesting te combineren met een lange termijnvisie op sociale en ecologische duurzaamheid. Door het creëren van een systeem van keermuren ontstaat een landschap als flexibele drager voor toekomstige ontwikkelingen. De keermuren geven aanleiding tot verschillende soorten invullingen, gaande van sociale voorzieningen tot huisvesting. Door daarnaast actief in te zetten op herbebossing worden stadsontwikkeling en ecologie met elkaar verzoend.

De ontwerpoefening toont aan dat stedelijk ontwerp wel degelijk de agenda van de sociale beweging kan aanvullen. Waar zij met hun sloophamers op de directe noden inspelen en het politieke podium betreden, kan de architect-stedenbouwkundige een duurzame, lange termijnvisie voorspiegelen, die verschillende partners samenbrengt en het activisme ver overstijgt.

Bibliografie

CARTOGRAPHICAL / GEOGRAPHICAL DATA

GEOSAMPA. Mapa digital da cidade de São Paolo. Available at: http://geosampa.prefeitura.sp.gov.br/PaginasPublicas/_SBC.aspx [last accessed on June 2017]

GOOGLE MAPS. Available at: https://www.google.be/maps [last accessed on July 2017]

HABITA SAMPA. Available at: http://mapa.habitasampa.inf.br [last accessed on June 2017]

IBGE (2013) . ( ) Available at: http://www.ibge.gov.br [last accessed on January 2017]

INFOCIDADE. Available at: http://infocidade.prefeitura.sp.gov.br [last accessed on April 2017]

INFOCIDADE. (2014) Distribuição do emprego formal, exclusive administração publica. Available at: http://infocidade.prefeitura.sp.gov.br/mapas/18_distribuicao_do_emprego…

PREFEITURA DE SAO PAULO. Dados Geoespaciais. Available at: http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/urbanismo/dados_esta… [last accessed on April 2017]

SEADE. Available at: http://produtos.seade.gov.br/produtos/msp/index.php?tip=met4&opt=s&tema… [last accessed on January 2017]

SMADS. (2015) Atlas Socioassistencial da Cidade de São Paulo 2015. Available at: http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/upload/assistencia_s…

ARTICLES, CONFERENCES AND THESES

Bonduki, NG. (1994). Origens da habitação social no Brasil. Analise Social, 29(127), 711-732.

Bosmans, C., De Beukelaer,K., (2015) Components and Constellations of a Self-Constructed City - Occupying central São Paulo. The proto-urbanisms of urban movements. [Master Thesis]. Fac. of engineering, dept Architecture, KU Leuven. Leuven, Belgium

Carvalho, CS., Rossbach, A. et al. (2010) The City Statute of Brazil - A commentary. Cities Alliance - Cities Without Slums. Retrieved from http://www.citiesalliance.org/sites/citiesalliance.org/files/CA_Images/…

Colla, L., Peeters, C., & Preud'homme, C. (2016). Mutirão - Collective autoconstruction in São Paulo. [Master Thesis] Fac. of engineering, dept Architecture, KULeuven. Leuven, Belgium

Fechio, F., Maricato, E.(1992) A luta pelo diveito de morar. Travessia, 5(14), 25-29

Fix, M., Arantes,P., Tanaka,G. (2003) The case of São Paulo, Brazil. Laboratoria de Assentamentos Humanos de FAU-ASP, São Paulo, Brazil. Retrieved from http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/SaoPaulo.pdf

Freire P., Cultural action and conscientization. In: Harvard Educational Review, pp 499-521. Cambridge

Goulart, DC. (N.D.) Do barracão à nacionalização: o Movimento dos Trabalhadores SemTeto – MTST como proposta de poder popular e resistência ao neoliberalismo. Retrieved from https://pt.scribd.com/document/302306219/Do-Barracao-a-Nacionalizacao-o…

Goulart, DC. (2011) O Anticapitalismo do Movimento dos Trabalhadores Sem-Teto (MTST) [doctoral thesis] – Universidade Estadual Paulista, Faculdade de Filosofia e Ciências

Levy, C. (2010) Brazilian urban popular movements: the 1997 mobilization of the inner-city slum movement in São Paulo. Studies in Political Economy, 85, 35-68

Maricato, E. (2003) Metrópole, legislação e desigualdade. Estud av, 17 (48), 151-167

Mesquita, H. (2016) Popular Urbanization in São Paulo 1970-2014 A morpho-typological field study of selected inner-city squatter settlements. [thesis] DISS. ETH NO. 23334. Zurich, S: ETH Zurich. DOI 10.3929/ethz-a-010735386

Pasternak, S. (2008). Squatter settlements as a kind of perverse outcome. History of popular housing policies in São Paulo. São Paulo, Brazil: USP - University of São Paulo.

Roy, A. (2005). Urban Informality: Toward an Epistemology of Planning. Journal of the American Planning Association, 71(2), 147-158

Sanches, D. (2015) Processo participativo como instrumento de moradia digna : uma avaliação dos projetos da área central de São Paulo – 1990 a 2012. [thesis] Doutorado em Arquitetura e Urbanismo – Universidade Presbiteriana. Mackenzie, São Paulo.

Silva de Souza, T. (2011) Cortiços em São Paulo Programas/Vistorias/relatos. Interstitial Urbanization in Central São Paulo. Cortiços. Dissertação (Mestrado- Area de concentração: Habitat). FAU-USP. São Paulo, Brasil

Stevens J., De Meulder, B. & Sanches, D. (2015). Cortiços - Interstitial Urbanization in Central São Paulo.

Stevens J., Knapen, J. (2015). Urbanism & stages of insurgence – Teatro Oficina, Bexiga, São Paulo Fac. of engineering, dept Architecture, KULeuven. Leuven, Belgium

Turner, J. (1969). The squatter Settlement: an architecture that works. Ekistics (Special Issue: Housing by the people for the people), 355-360.

UN-HABITAT. (2008) Constructed Wetlands Manual. UN-HABITAT Water for Asian Cities Programme Nepal, Kathmandu.

 

 

 

BOOKS

Bonduki, NG. (2012). Os pioneiros da habitação social - Volume 1. São Paulo, Brazil: UNESP

Bonduki, NG. (1997). Origens da habitação social no Brasil. Arquitetura moderna, Lei do inquilinato e difusão da casa própria. (6ed), pg. 711-732. São Paulo, Brazil: Estação Liberdade.

Boulos, G. (2012). Por que ocupamos? Uma introdução à luta dos sem-teto. São Paulo, Brazil: Grupa Editorial Scortecci

Briers, C., Devos, L. (2015), São Paulo Ocupada, City Making in Central Margins – A Manifesto. Thesis. KU Leuven.

Caricari AM., Vieira, A., Vazzoler AC., et al.(2008). I Jornada em Defesa da Moradia Digna. São Paulo, Brazil: Defensoria Publica do Estado de São Paulo.

Comegno, M.C. 2014. Seade 35 anos: Estatísticas públicas para o desenvolvimento do Estado. São Paulo : Seade, 2014. ISBN 978-85-85016-97-5.

Da Gloría Gohn, M. (1991). Movimentos sociais e lutas pela moradia. São Paulo, Brazil: Edições Loyola.

Gharaee, K. (2012). The Rise of the Evangelic Church, An Urban Chameleon. In ETH Zürich, Building Brazil! The Proactive Urban Renewel of Informal Settlements. Berlin, Germany: Ruby Press Berlin.

Holston, J. (1999) Spaces of insurgent citizenship. In: Citizen and Citizenship, pp 155-173. Durham: Duke University Press.

Levy, C. (2005) The housing movement of the city of São Paulo: crisis and revival. In: M.Duquette et al, Collective Action and Radicalism in Brazil: Women, Urban Housing and Rural Movements, pp 66-96. Toronto, Canada: University of Toronto Press

López A., (2010). Cortiços: A Experiência de São Paulo. São Paulo, Brazil: Prefeitura de SP. HABI - Superintendência de Habitação Popular.

Sader, E. (2001). Quando novos personagens entraram em cena. São Paulo, Brazil: Editora Paz e Terra.

Secretaria Municipal de Desenvolvimento Social. (2015). Função Social da Propriedade. Parcelamento, Edificação e Utilização Compulsórios em São Paulo. São Paulo, Brazil: Prefeitura de São Paulo.

Rocheleau, D., Weber, F., & Field-Juma, A. (1988). Agroflorestry in Dryland Africa. Nairobi, Kenia: International Council for Research in Agroforestry.

Whitaker Ferreiro, JS. (2012) Produzir casas ou construir cidades? Desafios para um novo Brasil urbano. Parâmetros de qualidade para a implementação de projetos habitacionais e urbanos. São Paulo, Brazil: LABHAB, FUPAM

 

 

NEWS PAPER and press ARTICLES

Amatucci, V. (2016). FLM ocupa prédio abandonado pelo INSS e descobre que loja usava local ilegalmente. Democratize. Retrieved from http://democratizemidia.com.br/flm-ocupa-predio-abandonado-pelo-inss-e-…

SPDM (2011-2017). Unidades Básicas de Saúde (UBS). Associação Paulista para o Desenvolvimento da Medicina. Retrieved from https://www.spdm.org.br/onde-estamos/outras-unidades/unidade-basica-de-…

Bernardes, JE. (2017, January 24). Ocupação do MTST na zona leste de SP recebe famílias expulsas do Jardim Colonial. Brasil de Fato. Retrieved from https://www.brasildefato.com.br/2017/01/24/ocupacao-do-mtst-na-zona-les…

(2016, August 31). Movimentos de moradia ocupam prédios abandonados e sem função social, em São Paulo. Democratize. Retrieved from http://democratizemidia.com.br/movimentos-de-moradia-ocupam-predios-aba…

Diógenes, J.,&Carvalho, MA. (2016, October 30). Em protesto, movimento de moradia ocupa sete imóveis em São Paulo. O Estado de S. Paulo. Retrieved from http://sao-paulo.estadao.com.br/noticias/geral,em-protesto-movimento-de…

Diógenes, J.,& Carvalho, MA. (2016, October 31). Em protesto, movimento de moradia ocupa sete imóveis em São Paulo. Acidadeon. Retrieved from https://www.acidadeon.com/cotidiano/NOT,0,492,1206050,Em+protesto+movim…

Fernandes, S. (2017, January 21). Após reintegração em São Mateus, famílias migram para nova ocupação. Rede Brasil Atual. Retrieved from http://www.redebrasilatual.com.br/cidadania/2017/01/apos-reintegracao-d…

Fix,M. & Arantes, PF., &(2009, July) Como o governo Lula pretende resolver o problema da habitação Alguns comentários sobre o pacote habitacional Minha Casa, Minha Vida.UNMP. Retrieved from http://www.unmp.org.br/index.php?option=com_content&view=article&id=297…

 (2016, November 07). Grupo de sem-teto ocupa imóvel abandonado na Mooca. Folha. Retrieved from http://folhavponline.com.br/2016/11/07/grupo-de-sem-teto-ocupa-imovel-a…

 (2016, October 31). Movimento sem-teto ocupa prédios em vários pontos da capital paulista. Folha de S. Paulo. Retrieved from http://www1.folha.uol.com.br/cotidiano/2016/10/1828012-movimento-sem-te…

 (2016, November 02). Policiais e sem-teto entram em confronto em ocupação de prédio. G1 São Paolo. Globo. Retrieved from http://g1.globo.com/sao-paulo/noticia/2016/11/policiais-e-sem-teto-entr…

(2017, January 17). Tropa de choque avança durante reintegração de posse em terreno na Zona Leste de SP. G1 Globo São Paolo. Retrieved from http://g1.globo.com/sao-paulo/noticia/justica-determina-reintegracao-de…

(2017, January 17). Após reintegração de posse, barracos começam a ser demolidos na Zona Leste de SP.G1 Globo São Paolo. Retrieved from http://g1.globo.com/sao-paulo/noticia/apos-reintegracao-de-posse-barrac…

(2016, October 31). Sem-teto ocupam prédios e terrenos em ação conjunta em São Paulo. G1 Globo São Paolo. Retrieved from http://g1.globo.com/sao-paulo/noticia/2016/10/sem-teto-ocupam-predios-e…

Gragnani, J. (2017, April 02). À espera de Doria, moradores da 14 Bis fazem 'condomínio' sob viaduto. Folha de S.Paulo. Retrieved from http://www1.folha.uol.com.br/cotidiano/2017/04/1871993-a-espera-de-dori…

(2016, October 31). Movimento sem-teto ocupa prédios em vários pontos da capital paulista.Jornal de Piracicaba. Retrieved from http://www.jornaldepiracicaba.com.br/imprimir/cidade/2016/10/movimento_…

(2016, October 31). Vamos voltar pra casa, pessoal!” Jornalistes Livres. Retrieved from https://jornalistaslivres.org/2016/10/vamos-voltar-pra-casa-pessoal

Machado, L. (2016, October 25). Movimentos sociais protestam contra PEC 241 na Avenida Paulista. G1 Globo São Paulo. Retrieved from http://g1.globo.com/sao-paulo/noticia/2016/10/movimentos-sociais-protes… (accessed march 2017)

Mello, D. (2016, October 31). Movimento de moradia ocupa prédios em SP em protesto contra perda de direitos. Agência Brasil EBC. Retrieved from http://agenciabrasil.ebc.com.br/direitos-humanos/noticia/2016-10/movime…

Nascimento, D. (2011, July 07). Edifício Abandonado – INSS. São Paulo Antiga. Retrieved from http://www.saopauloantiga.com.br/inss/

Nascimento, D. (2012, October 11). Vila Maria Zélia. São Paulo Antiga, Retrieved from http://www.saopauloantiga.com.br/vilamariazelia/

Passos, K. (2016, November 02). É pau, é pedra, mas é o começo de um novo caminho para os sem-teto da Vila Antonieta. Jornalistes Livres. Retrieved from https://jornalistaslivres.org/2016/11/e-pau-e-pedra-mas-e-o-comeco-de-u…

Pereira, P. (2016, March 22). Cidade de São Paulo tem 2 milhões de m² de imóveis sem uso. O Estado de S. Paulo. Retrieved from http://sao-paulo.estadao.com.br/noticias/geral,cidade-de-sao-paulo-tem-…

Redaction of RBA. (2017, January 17). Polícia volta a usar violência em reintegração na zona leste de SP. Rede Brasil Actual. Retrieved from http://www.redebrasilatual.com.br/cidadania/2017/01/policia-volta-usar-…

Regina, H. (2016, Decembre 9). Boletim FLM Novembro 2016. Frente de Luta por Moradia. Retrieved from http://www.portalflm.com.br/boletim-flm-novembro-2016/

Regina, H. (2016, October 31). Frente de Luta por Moradia. Retrieved from http://www.portalflm.com.br/sem-tetos-ao-combate/

Ribeiro, M. (2009, August 24). UOL Notícias. Retrieved from https://noticias.uol.com.br/cotidiano/2009/08/24/ult5772u5044.jhtm

Rocha, L. (2016, November 04). “Entrar em um lugar que não cumpre função social porque está abandonado, não é invadir, é ocupar”. Revista Forum. Retrieved from https://www.revistaforum.com.br/2016/11/04/entrar-em-um-lugar-que-nao-c…

OTHERS

(N.D.) SISTEMAS AGROFLORSTAIS - USO DA SUCESSÃO E ESTRATIFICAÇÃO EM CONSÓRCIOS ENTRE LAVOURAS E HORTALIÇAS. Associação dos Agricultores Agroflorestais de Barra do Turvo e Adrianópolis - Cooperafloresta. Bairro Bela Vista, Barra do Turvo – SP. Retrieved from http://docs.wixstatic.com/ugd/e4b2ec_fce6c43725e14374bef4bd066c796244.p…

(N.D.) Arvores. Para uso em sistemas agroflorestais. Associação dos Agricultores Agroflorestais de Barra do Turvo e Adrianópolis. Bairro Bela Vista, Barra do Turvo – SP. Retrieved from

Aparecida, L. (2015, August 03) Trezentas famílias resistem na ocupação Zumbi dos Palmares. Retrieved from http://vaidape.com.br/2015/08/trezentas-familias-resistem-na-ocupacao-z…

APOIO (2017). http://www.apoio-sp.org.br

Boulos, G. (2017). Por que ocupamos? Retrieved from https://www.facebook.com/guilhermeboulos.oficial/videos/805064819644071/

CEF, & Ministério das Cidades. (N.D.). Programa Minha Casa Minha Vida – Entidades. Secretaria Nacional de Habitação do Ministério das Cidades. Retrieved from http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/habitacao/programas/…

Centro Gaspar Garcia (2016, August 25). Programa Moradia Digna. Centro Gaspar Garcia de Direitos Humanos. Retrieved from http://gaspargarcia.org.br/

CPMT. (2015). Centro de Pesquisa e Memória Técnica - CPMT Censos.Secretaria Municipal de Assistência e Desenvolvimento Social. Retrieved from http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/assistencia_social/o…

da Silva, L., & Vieira, J. (2015, August ). Salas de Cinema de São Paulo - Resgate dos cinemas de São Paulo. [BLOGPOST] http://salasdecinemadesp2.blogspot.be/2015/08/iris-sao-paulo-sp.html

Estadao São Paulo (2015, November 10). A história do Belém. Estadao São Paulo. Retrieved from http://sao-paulo.estadao.com.br/noticias/geral,a-historia-do-belem,1794… (Accessed january 2017)

Fernandes, S. (2017, January 21). RBA - Rede Brasil Atual. Retrieved from http://www.redebrasilatual.com.br/cidadania/2017/01/apos-reintegracao-d…

FLM (2016) Luta. FLM na História. Filiada a Central de Movimentos Populares. Retrieved from http://www.portalflm.com.br/luta-historico

Heluiza, R. (2016, October 21). Aos trabalhadores e sem tetos só resta o combate. Combater pelos seus direitos e pela Justiça. Ocupar as propriedades abandonadas, buscando um refúgio para proteger suas famílias e lutar por justiça. Filiada a Central de Movimentos Populares. Retrieved from http://www.portalflm.com.br/sem-tetos-ao-combate

Inião dos movimentos de Moradia São Paulo. (N.D.). Retrieved from http://www.sp.unmp.org.br

Jornalistas Livres. (2017, January 17). De um lado a solidariedade dos vizinhos do outro... Retrieved from https://www.facebook.com/jornalistaslivres/videos/468089923314890/

MTST (N.D.). Retrieved from http://www.mtst.org

Nascimento, D. (2010, july 28) Prédio – Rua Floriano Peixoto s/n [BLOGPOST]. Retrieved from http://www.saopauloantiga.com.br/predio-rua-floriano-peixoto-sn

Passos, K., & Especial, J. (2016, October 31). O que significa hastear esta bendaira (film clip). Retrieved from https://www.facebook.com/jornalistaslivres/videos/425963717527511/

Peabiru. (N.D.). A Peabiru. Peabiru Trabablhos comuniários e Ambientais. Retrieved from http://www.peabirutca.org.br ( assessed January 2017)

Prefeitura de São Paulo. (2008, October 10). Chácara do Conde: Prefeito vistoria obras de urbanização do Programa Mananciais, região sul da cidade. Secretaria Municipal de Habitação. Retrieved from http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/habitacao/noticias/?…

Prefeitura de São Paulo. (N.D.). Histórico. Prefeitura Regional Mooca: retrieved from http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/regionais/mooca/hist… (assessed January 2017)

Prefeitura de São Paulo. (N.D.). Saiba mais sobre o PAC. Prefeitura de São Paulo - Serviços e obras. Retrieved from http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/infraestrutura/obras…

Prefeitura do Municipio de São Paulo. (2016). Plano Municipal de Habitação de São Paulo. São Paulo: Prefeitura do Municipio de São Paulo;

Presidência da República. Casa Civil. (N.D.) Constituição da Republica federativa do Brasil de 1988. Vide emenda constitucional n°91. Accessed March 2017. Retrieved from http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/constituicao/constituicao.htm

Rosenn, K. (2017, March 28). constituteproject.org. Retrieved from https://www.constituteproject.org/constitution/Brazil_2014.pdf

Secretaria Municipal de Habitação. (2016). Prefeitura do Município de São Paulo. Secretaria Municipal de Habitação, Sao Paulo, Brazil. Retrieved from http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/habitacao/

(N.D.). Lei Nº 10.928 de 08 de janeiro de 1991. (Prefeitura de São Paulo) Assessed on January 2017, from Legislação Municipal: http://legislacao.prefeitura.sp.gov.br/leis/lei-10928-de-08-de-janeiro-…

Steenbock,W., & Vezzani FM,. (2013) Agrofloresta: aprendendo a produzir com a natureza. Curitiba: Fabiane Machado Vezzani. Retrieved from http://www.dsea.ufpr.br/publicacoes/agrofloresta_aprendendo_a_produzir_…

USINA­. (2009). Centro de Formação Campo-Cidade do MST. Jarinu, São Paulo – SP. Retrieved fromhttp://www.usina-ctah.org.br/centroformacaomst.html

(2016, November 1) "Vamos voltar pra casa, pessoal!". Retrieved from https://www.facebook.com/jornalistaslivres/videos/426390067484876/

Whitacker, JS. (2015, July 10). ocupação zumbi dos palmares em diadema: mlb e uma proposta de construção de um bairro sustentável. [BLOGPOST]. Retrieved from http://cidadesparaquem.org/blog/2015/7/10/ocupao-zumbi-dos-palmares-em-…

Powerpoint

Loeb, R. (2003). Projeto Boracea (Projeto Abrigo Boracéa ). CENTRAL DE ATENÇÃO À POPULAÇÃO EM SITUAÇÃO DE RUA “RECONSTRUINDO VIDAS”. São Paulo.  www.loebarquitetura.com.br

Universiteit of Hogeschool
Master in de ingenieurswetenschappen: architectuur
Publicatiejaar
2017
Promotor
Bruno De Meulder
Kernwoorden