De Belgisch-Duitse historicicommissie Leuven, 1956-1958

Jens Horbach
De mythe van de francs-tireurs: De Belgisch-Duitse historicicommissie te Leuven van 1956 tot 1958.Als u in Leuven bent, bezoekt u zeer waarschijnlijk de grote universiteitsbibliotheek op het Ladeuzeplein. Hoewel dit gebouw eeuwenoud oogt, dateert de bouw pas van de jaren twintig van de vorige eeuw. Deze bibliotheek verving namelijk de in 1914 afgebrande universiteitsbibliotheek in de Naamsestraat. De brand die de toenmalige bibliotheek aan de Naamsestraat tijdens de Eerste Wereldoorlog verwoestte (1914-1918), is tot op de dag van vandaag nog onderdeel van de Leuvense herinnering.

De Belgisch-Duitse historicicommissie Leuven, 1956-1958

De mythe van de francs-tireurs: De Belgisch-Duitse historicicommissie te Leuven van 1956 tot 1958.

Als u in Leuven bent, bezoekt u zeer waarschijnlijk de grote universiteitsbibliotheek op het Ladeuzeplein. Hoewel dit gebouw eeuwenoud oogt, dateert de bouw pas van de jaren twintig van de vorige eeuw. Deze bibliotheek verving namelijk de in 1914 afgebrande universiteitsbibliotheek in de Naamsestraat. De brand die de toenmalige bibliotheek aan de Naamsestraat tijdens de Eerste Wereldoorlog verwoestte (1914-1918), is tot op de dag van vandaag nog onderdeel van de Leuvense herinnering. Vooral in 2014, op het moment dat we herdenken dat de Eerste Wereldoorlog honderd jaar geleden begon, komt de herinnering sterk naar boven.

Leuven en de Eerste WereldoorlogVan 25 tot en met 28 augustus 1914 voerde het Duitse leger vergeldingen door in Leuven. De soldaten staken niet alleen de universiteitsbibliotheek in brand, maar verwoestten ook omliggende huizen en doodden Leuvense burgers. De Duitsers waren er namelijk van overtuigd dat de Leuvenaars het Belgische leger hielpen in de strijd tegen Duitsland. De Belgen deden immers op 25 augustus 1914 een aanval vanuit Antwerpen. Door de Belgische aanval zouden de Leuvense inwoners zich volgens het Duitse leger gesterkt hebben gevoeld, om vanuit hun huizen de Duitse soldaten te beschieten. Doordat deze burgers geen officiële soldaten waren, overtraden zij het oorlogsrecht. Dergelijke burgers werden francs-tireurs of vrijschutters genoemd. Deze aanval van Leuvense inwoners vond echter nooit plaats. De gebeurtenis kwam later dan ook bekend te staan als de mythe van de francs-tireurs. De Duitse regering en haar leger probeerden met deze mythe hun aanval op Leuven en ook op andere plaatsen in België (Tamines, Andenne en Dinant) te rechtvaardigen. Zij deden dit in 1915 door middel van een Witboek: dit is een officiële publicatie waarin een regering haar buitenlandse beleid beschrijft. Het was dit Witboek dat tot in de jaren vijftig onderdeel bleef van het historisch debat.

Een Belgisch-Duitse commissieDeze masterproef behandelt niet de mythe van de francs-tireurs, maar wel de Belgisch-Duitse historicicommissie van 1956 tot 1958 te Leuven. Nu denkt u misschien, wat heeft een Belgisch-Duitse commissie van 1956 tot 1958 te maken met de Eerste Wereldoorlog? Wel, het was de eerste keer dat er een gezamenlijke commissie van deze twee landen tot stand kwam, die de Leuvense gebeurtenissen uit de Eerste Wereldoorlog onderzocht. Het is zeer opvallend dat er zoveel jaren na dato, nog een commissie werd opgericht. Deze commissie bestond uit drie Belgische en drie Duitse professoren aangevuld met een Duitse assistent. Zij onderzochten of het Duitse Witboek uit 1915 en daarmee ook de these van de francs-tireurs rechtvaardig en geldig was. Dat deze commissie nog werd opgericht, kwam door de Belgische professor Fernand Mayence. Hij had immers de gebeurtenissen in 1914 te Leuven meegemaakt en probeerde vanaf 1919 een internationale commissie op te zetten om de mythe van de francs-tireurs definitief af we wijzen. Dit lukte dus pas in de jaren vijftig. Dat het rapport van deze commissie invloed had in grote delen van Europa, blijkt uit krantenartikels en wetenschappelijke boekbesprekingen uit België, Duitsland, Nederland, Oostenrijk, Zweden, Italië en Groot-Brittannië.

De hoofdvraag van deze masterproef is dan ook of deze commissie kan worden gezien als een afspiegeling van de relatie tussen België en Duitsland in de jaren vijftig. Europa had na 1945 immers al twee verwoestende oorlogen doorgemaakt en haar inwoners moesten nu heropbouwen. Om de samenwerking tussen West-Duitsland (Duitsland werd door de Koude Oorlog immers verdeeld in de westelijke BRD en de oostelijke DDR) en haar voormalige vijanden goed te laten verlopen, moesten conflicten over gebeurtenissen uit het verleden worden opgelost. Een van dergelijke conflicten was de discussie tussen België en Duitsland over de aanwezigheid van francs-tireurs tijdens de Eerste Wereldoorlog. Mijn stelling sluit op deze samenwerking aan: Duitsland moest haar voormalige conflicten oplossen om te kunnen integreren in Europa. Een andere vraag die ik behandel, is waarom deze commissie een onderzoek deed naar de gebeurtenissen in de Eerste Wereldoorlog, terwijl de Tweede Wereldoorlog net voorbij was. Gedeeltelijk heeft dit te maken met het feit dat België meer getroffen is in de Eerste dan in de Tweede Wereldoorlog. Anderzijds dachten de historici dat zij niet genoeg afstand in tijd hadden, om de Tweede Wereldoorlog te onderzoeken.

Europese samenwerkingDeze studie bestudeert dus vier belangrijke factoren: wie, wat, waarom en hoe. De internationale commissie die bestond uit zeven personen, onderzocht de gebeurtenissen te Leuven in 1914. Met deze samenwerking probeerden zij te onderzoeken of het Duitse Witboek uit 1915 wel of niet geldig was. Door dit conflict op te lossen nam (West-)Duitsland de verantwoordelijkheid voor haar daden in de Eerste Wereldoorlog. Op deze manier werd de beginnende Europese samenwerking mogelijk gemaakt.

Bezoekt u opnieuw de universiteitsbibliotheek in Leuven, houd dan de volgende drie zaken in uw achterhoofd: 1. De bibliotheek is niet zo oud als ze lijkt. 2. De bibliotheek lag niet altijd op het Ladeuzeplein. 3. De bibliotheek lag mede aan de basis van een betere Belgisch-Duitse relatie. 

Bibliografie

Bibliografie

Werken

ARNOULD, M.A., ‘Jean de Sturler (1907-1979)’, Revue belge de philologie et d'histoire, 58 (1980), 561-563.

Belgische Federatie der Leraars in de Geschiedenis, België-Duitsland 1830-1945. Bilaterale Conferentie met het oog op het herzien van de handboeken in de geschiedenis. Braunschweig (20-25 Augustus 1954), Brussel, 1955.

BERGER, S., ‘Germany’, R. GERWARTH red., Twisted Paths. Europe 1914-1945, Oxford, 2007, 184-209.

BRÜLL, C., Die diplomatischen Beziehungen 1949-1991, Vortrag im Rahmen des Studienabends: „Die belgisch-deutschen Beziehungen’’, Eupen, 2009, 1-12.

BRUNEEL, C., ‘Van der Essen Léon’, Nouvelle Biographie Nationale, VII, Brussel, 2003, 357-360.

CLAVIN, P., ‘Europe and the League of Nations’, R. GERWARTH red., Twisted Paths. Europe 1914-1945, Oxford, 2007, 325-354.

CONZE, W., ‘Die ländliche Überbevölkerung in Polen’, D. GUSTI red., Arbeiten des XIV. Internationalen Soziologen Kongresses Bucuresti. Mitteilungen Abteilung B - das Dorf, I, Boekarest, 1940, 40-48.

CONZE, W., ‘Wilna und der Nordosten Polens’, Osteuropa, 13 (1937-1938), 657-664.

COPPENS, C., DEREZ, M. en ROEGIERS, J., Universiteitsbibliotheek Leuven 1425-2000, Leuven, 2005.

DEREZ, M., The burning of the library of Leuven and the international response, lezing op Historikerdialog, Leuven, 7 mei 2013, 1-13.

 

DEREZ, M., ‘The Oxford of Belgium: een kwestie van beeldvorming’, M. CEUNEN en P. VELDEMAN, Aan onze helden en martelaren: beelden van de brand van Leuven (augustus 1914), Leuven, 2004, 111-138.

DE VISSCHER, F. en DE RUYT, F.,‘Notice Biographique sur Fernand Mayence membre de l'Académie Royale de Belgique’, Annuaire de l'Académie Royale de Belgique, CXXIX, Brussel, 1963, 176-190.

‘Die 1. amerikanisch-deutsche Historiker- und Geschichtslehrer- Tagung 12. bis 23. Mai 1952’, Internationales Jahrbuch für Geschichtsunterricht, II, 1953, 121-349.

Die große Zeit: Illustrierte Kriegsgeschichte, I, Berlijn, 1915.

Die völkerrechtswidrige Führung des Belgischen Volkskrieges, Berlijn, 1915.

DITT, K., ‘Die Kulturraumforschung zwischen Wissenschaft und Politik. Das Beispiel Franz Petri (1903-1993)’, Westfälische Forschungen, 46 (1996), 73-176.

DUNKHASE, J.E., Werner Conze: Ein deutscher Historiker im 20. Jahrhundert, Göttingen, 2010.

ECKEL, J., ‘Hans Rothfels. An Intellectual Biography in the Age of Extremes’, Journal of Contemporary History, 42 (2007), 421-446.

ECKEL, J., Hans Rothfels. Eine intellektuelle Biographie im 20. Jahrhundert, Göttingen, 2005.

FISCHER, F., Griff nach der Weltmacht: die Kriegszielpolitik des kaiserlichen Deutschland 1914/18, Düsseldorf, 1961.

‘franc-tireur’, Van Dale groot woordenboek van de Nederlandse taal, Utrecht en Antwerpen, 2005, 1046.

FRANZ, C., ‘Konrad Adenauer und die Verleihung der Ehrendoktorwürde der Katholischen Universität Löwen. Beginn eines neuen Kapitels der deutsch-belgischen Beziehungen’, G. DUCHENNE en G. COURTOIS red., Pardon du passé, Europe unie et défense de l'Occident: Adenauer et Schuman docteurs honoris causa de l'Université catholique de Louvain en 1958, Brussel, 113-125.

GERARD, E., Hedendaagse Geschiedenis, 13e uitgave, Leuven, 2010-2011.

HAHN, W. en KÜHL, J. red., Der Fall Löwen 1914 und was dort wirklich geschah, Plon am See, 1963.

HERREBOUT, E., Quellen zur Geschichte der deutsch-belgischen Beziehungen in den belgischen Staatsarchiven (mit Hinweisen auf Archivgut deutscher Provenienz) 1830 - 1962, Brussel, 2008.

JACOBS, C.W.W., Belgien und die Rhein-Ruhrfrage 1918-1923: Ein Beitrag zur belgischen Außenpolitik der Zwischenkriegszeit, Onuitgegeven doctoraatsproefschrift, Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn, subfaculteit Filosofie, 1976.

KRAMER, A. en HORNE, J., Deutsche Kriegsgreuel 1914: die umstrittene Wahrheit, U. RENNERT vert., Hamburg, 2004.

KRAMER, A. en HORNE, J., German Atrocities, 1914: a history of denial, New Haven, 2001.

LOBBES, T., ‘Het Belgische geschiedenisonderwijs tegenover de uitdaging van de eigentijdse geschiedenis (1945-1961)’, Tijdschrift voor Geschiedenis, 126 (2013), 76-91.

LOBBES, T., Verleden zonder stof: De gedaanten van het heden in het Belgische geschiedenisonderwijs 1945-1989, Onuitgegeven doctoraatsproefschrift, Katholieke Universiteit Leuven, onderzoekseenheid Geschiedenis, 2012.

MAYENCE, F., De legende van de Leuvensche Francs-Tireurs: antwoord op het memorandum van Dr. Meurer, hoogleeraar aan de Universiteit van Würzburg, J. GESSLER vert., Leuven, 1928.

MAYENCE, F., ‘La falsification des sources relatives à la question des prétendus Francs-Tireurs à Louvain en août 1914’, Mededelingen van de Klasse der Letteren en der Morele en Staatkundige Wetenschappen van de Koninklijke Belgische Academie, 41 (1955), 155-171.

MAYENCE, F., L'Armée allemande à Louvain et le Livre Blanc: traduction et réfutation de la partie du Livre Blanc allemand du 10 mai 1915 relative au sac de Louvain, Leuven, 1919.

MAYENCE, F., ‘Notes bibliographiques’, Mededelingen van de Klasse der Letteren en der Morele en Staatkundige Wetenschappen van de Koninklijke Belgische Academie, 5e reeks, 44 (1958), 143-147.

MEURER, C., ‘Der Belgische Volkskrieg’, J. BELL, Völkerrecht im Weltkrieg 1914-1918, II, Berlijn, 1927, 129-261.

MEURER, C., Der Volkskrieg und das Strafgericht über Löwen, Breslau, 1914.

MEURER, C. en MAYENCE, F., ‘The Blame for the Sack of Louvain’, Current history, 28 (1928), 556-571.

NIEUWLAND, N. en TSCHOFFEN, M., Das Märchen von den Franctireurs von Dinant: Antwort auf das Gutachten von Professor Meurer von der Universität Würzburg, Gembloux, 1928.

OSZWALD, R.P., Der Streit um den belgischen Franktireurkrieg: eine kritische Untersuchung der Ereignisse in den Augusttagen 1914 und der darüber bis 1930 erschienenen Literatur unter Benutzung bisher nicht veröffentlichen Materials, Keulen, 1931.

PETRI, F., Die fränkische Landnahme und das Rheinland, Bonn, 1936.

PETRI, F., Germanisches Volkserbe in Wallonien und Nordfrankreich: die fränkische Landnahme in Frankreich und den Niederlanden und die Bildung der westlichen Sprachgrenze, Bonn, 1937.

‘Promotion solennelle au doctorat honoris causa de leurs Excellences M. Konrad Adenauer et M. Robert Schuman le 10 janvier 1958’, G. DUCHENNE en G. COURTOIS red., Pardon du passé, Europe unie et défense de l'Occident: Adenauer et Schuman docteurs honoris causa de l'Université catholique de Louvain en 1958, Brussel, 143-165.

Réponse au Livre Blanc allemand du 10 mai 1915 “Die völkerrechtswidrige Führung des belgischen Volkskrieges”, Parijs, 1916.

RITTER, G., ‘Eine neue Kriegsschuldthese? Zu Fritz Fischers Buch Griff nach der Weltmacht’, Historische Zeitschrift, 194 (1962), 646-666.

ROLIN, A., Les Allemands en Belgique 1914-1918: conclusions de l'enquête officielle belge, Luik, 1925.

RYCKMANS, G., ‘Bis diruta, bis restituta: contribution à l'histoire de la Bibliothèque de Louvain’, Scrinium Lovaniense: mélanges historiques Etienne Van Cauwenbergh, Leuven, 1961.

SCHIVELBUSCH, W., Die Bibliothek von Löwen: eine Episode aus der Zeit der Weltkriege, München, 1988.

SCHÖLLER, P., Der Fall Löwen und das Weissbuch: eine kritische Untersuchung der deutschen Dokumentation über die Vorgänge in Löwen vom 25. bis 28. August 1914, Keulen, 1958.

SCHÖLLER, P., Het geval Leuven en het Duitse Witboek: een kritisch onderzoek van de Duitse documentatie over de gebeurtenissen te Leuven van 25-28 augustus 1914, O. LEYS vert., Leuven, 1958.

TOLLEBEEK, J., ‘Rome in 1955: Een momentopname van de Belgische en Nederlandse geschiedschrijving’, Revue belge de philologie et d'histoire, 2 (2007), 363-386.

TUCHMAN, B., De kanonnen van augustus: de eerste oorlogsmaand van 1914, A. ALBERTS vert., Amsterdam, 1962.

VAN HOUTTE, J.A., ‘Léon van der Essen’, Orbis: Bulletin International de Documentation Linguistique, 6 (1957), 575-581.

VELAERS, J. en VAN GOETHEM, H., Leopold III: De koning, het land, de oorlog, Tielt, 2001.

VERBEECK, G., Een geschiedenis van Duitsland: Sporen en dwaalsporen van een natie, Leuven en Den Haag, 2010.

VERHULST, R., Zijn de Belgische francs-tireurs te Leuven en elders een legende? Antwoord aan den heer Fernand Mayence, professor te Leuven, Antwerpen, 1929.

VERSEPUT, J., Bespreking van P. SCHÖLLER, Het geval Leuven en het Duitse witboek, een kritisch onderzoek van de Duitse documentatie over de gebeurtenissen te Leuven van 25-28 augustus 1914, E. NAUWELAERTS vert., Leuven, 1958, Tijdschrift voor Geschiedenis, 2 (1960), 320.

WAWRO, G., The Franco-Prussian War: The German Conquest of France in 1870-1871, Cambridge, 2003.

WIELAND, L., Belgien 1914: die Frage des belgischen Franktireurkrieges und die deutsche öffentliche Meinung von 1914 bis 1936, Frankfurt am Main, 1984.

‘Witboek’, Van Dale groot woordenboek van de Nederlandse taal, Utrecht en Antwerpen, 2005, 4166.

‘Zitting van 28 maart 1955: mededelingen’, Mededelingen van de Klasse der Letteren en der Morele en Staatkundige Wetenschappen van de Koninklijke Belgische Academie, 5e reeks, 41 (1955).

‘Zitting van 2 mei 1955: Mededeling van de H. F. Mayence (zitting van 28 maart 1955)’, Mededelingen van de Klasse der Letteren en der Morele en Staatkundige Wetenschappen van de Koninklijke Belgische Academie, 5e reeks, 41 (1955).

 

Gedrukte Bronnen

Kranten en periodieken

‘Antwoord aan prof. Van Kalken: de historici van Braunschweig’, De Nieuwe Gids (28 augustus 1954), 1-2.

‘De verwoesting van Leuven tijdens de Eerste Wereldoorlog’, Het Volk: Editie Brabant (7 mei 1958), 5.

‘Der Freispruch’, Der Spiegel, 25 (1958), 44–45.

‘Einde van de Legende der Leuvense Vrijschutters’, Volksgazet (7 mei 1958), 7.

GYSELS, G., ‘Nog over Braunschweig’, De Nieuwe Gids (5 september 1954), 1-2.

‘Het einde van de legende der Leuvense Francs-Tireurs in 1914’, De Standaard (7 mei 1958), 7.

‘Het nieuwe Belgische Grijsboek’, Algemeen Handelsblad (23 mei 1916), 1-2.

‘L'affaire des francs-tireurs d'aout 1914 à Louvain’, La libre Belgique (8 mei 1958), 5.

‘Legende van Leuvense francs-tireurs weerlegd: Duitse soldaten schoten op mekaar…’, Het Nieuwsblad (8 mei 1958), 7.

MAYENCE, F., ‘Aufruf an alle Deutschen die guten Willens sind’, Allgemeine Rundschau (14 september 1929), 720-721.

‘Ook Duitsland heeft thans afgerekend met de vrijschutterslegende’, De Tijd: godsdienstig-staatkundig dagblad (31 mei 1958), 10.

‘Oswald’s werk over den Franctireursstrijd. Oordeel van prof. Mayence’, De Tijd: godsdienstig-staatkundig dagblad (6 augustus 1931), 1.

‘Prof. Van Kalken contra Braunschweig’, De Nieuwe Gids (3 september 1954), 2.

VAN BRUSSEL, L., ‘Geen eredoktoraat maar... Adenauer heraus! De katolieke Universiteit drijft de onbeschaamdheid te ver’, De waarheid: Maandblad der Kommunistische Partij Federatie Leuven (januari 1958), 4.

VAN KALKEN, F., ‘La réunion de Brunswick’, Le Soir (28 augustus 1954), 1.

Onuitgegeven archivalische bronnen

BERLIJN, Politisches Archiv des Auswärtigen Amts, B24, nr. 172, fol. 20-23: Document over onderzoek van Duitse en Belgische historici over de oorzaak van de verwoesting van Leuven in augustus 1914, 13 mei 1958.

BRUSSEL, Académie royale de Belgique, Commission Mayence, nr. 12191: Annulering van zitting commissie door ongeval L. Cornil, 8 oktober 1956.

BRUSSEL, Académie royale de Belgique, Commission Mayence, nr. 12191: Brief met conclusie over zitting van 28 maart 1955, verzoek tot contact met Duitse delegatie, 2 mei 1955.

BRUSSEL, Académie royale de Belgique, Commission Mayence, nr. 12191: Presentielijsten vergaderingen Commissie Mayence.

BRUSSEL, Académie royale de Belgique, Commission Mayence, nr. 12191: Rapport van F. van Kalken over zittingen van Commissie Mayence, 22 februari 1956.

BRUSSEL, Académie royale de Belgique, Commission Mayence, nr. 12191: Rapport van L. Cornil over zittingen van Commissie Mayence, 22 februari 1956.

BRUSSEL, Académie royale de Belgique, Commission Mayence, nr. 12191, 44: Brief van secretaris H. Lavachery aan F. Petri, 19 januari 1961.

BRUSSEL, Académie royale de Belgique, Commission Mayence, nr. 12191, 45: Brief van secretaris H. Lavachery aan L. van der Essen en J. de Sturler, 19 januari 1961.

BRUSSEL, Académie royale de Belgique, Commission Mayence, nr. 12191, 70: Brief van secretaris H. Lavachery aan F. Petri, 31 januari 1961.

BRUSSEL, Académie royale de Belgique, Commission Mayence, nr. 12191, 80: Brief van secretaris H. Lavachery aan L. Cornil, 14 januari 1956.

BRUSSEL, Académie royale de Belgique, Commission Mayence, nr. 12191, 380: Brief van secretaris J.F. Cox aan voorzitter, 30 maart 1955.

DÜSSELDORF, Hauptstaatsarchiv Düsseldorf, NW 599, nr. 1232: Verklaring van F. Petri over zijn rol in de Tweede Wereldoorlog, 27 juli 1949.

LEUVEN, Universiteitsarchief, Fonds Van Waeyenbergh, nr. 296: Brief van H. Van Waeyenbergh aan F. Petri, 19 februari 1968.

LEUVEN, Universiteitsarchief, Archief Peter Schöller, nr. P305 1: Brief van F. Mayence aan P. Schöller, 17 juni 1957.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Bespreking van P. SCHÖLLER, Le Cas de Louvain et le livre Blanc allemand: étude critique de la documentation allemande relative aux événements qui se sont déroulés à Louvain du 25 au 28 août 1914, Leuven, 1958, Archivo Storico Italiano, 2 (1959), 286-287.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: BRAUBACH, M., Bespreking van P. SCHÖLLER, Der Fall Löwen und das Weißbuch. Eine kritische Untersuchung der deutschen Dokumentation über die Vorgänge in Löwen vom 25. Bis 28. August 1914, Leuven, 1958, Historisches Jahrbuch, 79 (1957/1958), 269.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van burgemeester en schepenen van Leuven aan P. Schöller, 15 april 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van F. Mayence aan F. Petri, 12 december 1957.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van F. Mayence aan P. Schöller, 25 augustus 1957.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van F. Mayence aan P. Schöller, 24 september 1957.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van F. Mayence aan P. Schöller, 14 oktober 1957.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van F. Mayence aan P. Schöller, 7 februari 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van F. Mayence aan P. Schöller, 25 maart 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van F. Mayence aan P. Schöller, 15 mei 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van F. Mayence aan P. Schöller, 6 juni 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van F. Petri aan F. Mayence, 22 december 1956.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van F. Petri aan H. Rothfels, 25 oktober 1957.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van F. Petri aan W. Conze, 13 november 1956.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van F. Petri en P. Schöller aan bondspresident T. Heuss, 10 juni 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van Frankfurter Neue Presse aan P. Schöller, 11 mei 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van F.W. Haller aan redactie ‘Der Spiegel’, 21 november 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van G. Waldener aan P. Schöller, 22 november 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van H. Brather aan P. Schöller, 16 mei 1957.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van H. Kissel aan P. Schöller, 8 december 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van H. Kröger aan Kieler Nachrichten, 10 mei 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van H. Lötzke aan P. Schöller, 2 mei 1957.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van H. Möller aan Kieler Nachrichten, 11 mei 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van H. Rothfels aan F. Petri met bijlage van voorwoord werk Schöller, 20 december 1957.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van H. Rothfels aan P. Schöller, 20 mei 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van H. Schlenger aan F. Petri en P. Schöller, 13 juni 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van H. Uhlig aan P. Schöller, 17 mei 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van J. Kühl aan het Provincialinstitut für Westfälische Landes und Volkskunde, 8 juni 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van J. Kühl aan P. Schöller, 14 juni 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van J. Kühl aan P. Schöller, 10 augustus 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van J. Kühl aan P. Schöller, 16 april 1959.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van K. Adenauer aan F. Petri en P. Schöller, 1 juli 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van minister van Buitenlandse Zaken aan F. Petri en P. Schöller, 20 juni 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van P. Schöller aan burgemeester en schepenen van Leuven, 8 mei 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van P. Schöller aan Der Spiegel, 23 juni 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van P. Schöller aan Der Spiegel, 26 juni 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van P. Schöller aan E. Fischer-Baling, 28 augustus 1957.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van P. Schöller aan F. Mayence, 1 juni 1957.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van P. Schöller aan F. Mayence, 18 september 1957.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van P. Schöller aan F. Mayence, 27 september 1957.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van P. Schöller aan F. Mayence, 31 maart 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van P. Schöller aan F. Mayence, 25 juli 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van P. Schöller aan F. Mayence met bijlage van inleiding werk Schöller, 3 januari 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van P. Schöller aan G. Ritter, 20 juni 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van P. Schöller aan Gottwald, 2 juni 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van P. Schöller aan H. Rothfels, 12 mei 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van P. Schöller aan Kieler Nachrichten, 2 juni 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van P. Schöller aan W. Conze, 23 september 1957.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van P. Schöller aan W. Conze, 5 oktober 1957.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van P. Schöller aan W. Conze, 26 oktober 1957.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van T.H. Kraus aan P. Schöller, 13 juni 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van Von Trotta genannt Treyden aan P. Schöller, 11 juni 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van W. Conze aan P. Schöller, 18 april 1957.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Brief van W. Conze aan P. Schöller, 3 oktober 1957.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Briefkaart van F. Görke aan H. Rothfels en F. Petri, 12 mei 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: FRANKLIN, W.M., Bespreking van P. SCHÖLLER, Le Cas de Louvain et le livre Blanc allemand: étude critique de la documentation allemande relative aux événements qui se sont déroulés à Louvain du 25 au 28 août 1914, E. NIEUWBORG vert., Leuven, 1958, The American Historical Review, 65 (1959), 174.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: KESSEL, E., Bespreking van P. SCHÖLLER, Der Fall Löwen und das Weißbuch. Eine kritische Untersuchung der deutschen Dokumentation über die Vorgänge in Löwen vom 25. bis 28. August 1914, Leuven, 1958, Historische Zeitschrift, 191 (1960), 385-390.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: KESSEL, E., ‘Erwiderung’, Historische Zeitschrift, 191 (1960), 526-527.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Krantenknipsel ‘1914 in Löwen’, Frankfurter Allgemeine Zeitung (17 mei 1958), 2.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Krantenknipsel BECKER, H., ‘Löwener Tragödie in anderem Licht’, Frankfurter Neue Presse (9 mei 1958), 2.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Krantenknipsel ‘Der Fall Löwen eine kriegsgeschichtliche Antwort deutscher Soldaten’, Reichsruf: Wochenzeitung für das nationale Deutschland (13 juli 1963), 1-3.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Krantenknipsel ‘Der Fall Löwen und das Weiβbuch’, Kieler Nachrichten (7-8 juni 1958).

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Krantenknipsel ‘Die historische Wahrheit über das Massaker von Löwen’, Neue Zürcher Zeitung (9 mei 1958).

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Krantenknipsel ‘Die Wahrheit nach 44 Jahren!’, Kieler Nachrichten (8 mei 1958), 3.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Krantenknipsel GRUNDMANN, P., ‘Briefe an die Frankfurter Allgemeine Zeitung’, Frankfurter Allgemeine Zeitung (2 juni 1958).

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Krantenknipsel ‘Journée historique pour les Belges: La légende des Francs-Tireurs anéantie par la vérité’, La Dernière Heure (8 mei 1958), 6.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Krantenknipsel ‘Komödie um den ,,Fall Löwen’’: Eine seltsame ‚,Aufklärung’’ nach 44 Jahren’, Deutsche Soldaten-Zeitung, 6 (juni 1958), 2.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Krantenknipsel KRÖGER, H., ‘Leserbriefe Die Wahrheit nach 44 Jahren!’, Kieler Nachrichten (24-25 mei 1958), 36.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Krantenknipsel ‘La légende des francs-tireurs de 1914 s'effronde’, Journal des petites Affiches (10 mei 1958), 1.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Krantenknipsel ‘Le Sac de Louvain et la légende des francs-tireurs’, Le Soir (7 mei 1958), 5.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Krantenknipsel MÖLLER, H., ‘Leserbriefe In Herente’, Kieler Nachrichten (24-25 mei 1958), 36.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Krantenknipsel REGELE, O., ‘Entlarvung einer Geschichtslüge’, Die Fürche (25 oktober 1958), 2.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Krantenknipsel ‘Schüsse aus dem Rathaus’, Kieler Nachrichten (31 mei 1958).

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Krantenknipsel SPIEKER, H., ‘Nach 44 Jahren geklärt: In Löwen gab es keine Freischärler’, Frankfurter Neue Presse (9 mei 1958), 2.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Krantenknipsel, THULSTRUP, A., ‘Deutsche Historiker revidieren den Fall Löwen’, M. MÜLLER-WILLE vert., Svenska Dagbladet (16 februari 1962), 1-10.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Krantenknipsel ‘Une Eclatante Rehabilitation’, Le moniteur (11 mei 1958), 3-4.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Krantenknipsel ‘War der belgische Franktireur-Krieg eine Legende?’, Deutsche Soldaten-Zeitung, 11 (november 1958), 3-4.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: MACHU, L., Bespreking van P. SCHÖLLER, Le cas de Louvain et le Livre Blanc allemand, E. NIEUWBORG vert., Parijs, 1958, Revue du Nord, 166 (1960), 316-317.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: MEUTHEN, E., Bespreking van P. SCHÖLLER, Le cas de Louvain et le Livre Blanc allemand. Étude critique de la documentation allemande relative aux événements qui se sont déroulés à Louvain du 25 au 28 août 1914, E. NIEUWBORG vert., Leuven, 1958, Düsseldorfer Jahrbuches, 50 (1960), 206-207.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Notitie over bespreking P. Schöller en Gottwald, 3 december 1957.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: PETRI, F. en SCHÖLLER, P., ‘Zur Bereinigung des Franktireursproblems vom August 1914’, Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte, 3 (1961), 234-248.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Radiocommentaar van H. Becker, Radio Frankfurt, 9 mei 1958.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: Radiocommentaar van H. UHLIG, Radio München, ‘Haben wir genügend Abstand? Der erste Weltkrieg im Urteil der heutigen Geschichtsschreibung’, 18 maart 1959, 1-17.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: ROTH, J.J., Bespreking van P. SCHÖLLER, Le Cas de Louvain et le livre Blanc allemand, E. NIEUWBORG vert., Leuven, 1958, The Journal of Modern History, 33 (1961), 464.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: SCHÖLLER, P., ‘Berichtigung’, Historische Zeitschrift, 191 (1960), 524-525.

MÜNSTER, Privéarchief Karl Ditt, Peter Schöller: WEBER, W., ‘Das Lübecker Regiment 162 und Löwen’, Lubeckische Blätter, 14 (1958), 161-164.

Universiteit of Hogeschool
Master in de Geschiedenis
Publicatiejaar
2014
Kernwoorden